بازگشت ریسک ژئوپلیتیک به بازار انرژی جهان/ آیا قیمت نفت در مسیر سهرقمی شدن است؟
تحریریه آوش/ هرگونه تنش نظامی در منطقه میتواند به سرعت بازار نفت را دچار نگرانی کند. حتی اگر تولید نفت بهطور مستقیم مختل نشود، صرف احتمال ایجاد اختلال در مسیرهای صادراتی میتواند قیمتها را بالا ببرد. کما این که بازار نفت در چنین شرایطی بیشتر بر اساس انتظارات آینده واکنش نشان میدهد تا واقعیتهای فوری عرضه و تقاض
افزایش تنشهای نظامی در خاورمیانه همزمان با تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل در صبح روز ۹ اسفند ماه به ایران؛ بار دیگر بازار جهانی انرژی را دچار تلاطم کرده و قیمت نفت را به محدوده بالای ۹۰ دلار در هر بشکه رسانده است.
هرچند برخی گزارشها از جهشهای بزرگ و روایتهای اغراقآمیز سخن میگویند، اما بررسی دقیقتر دادهها نشان میدهد آن چه امروز بازار نفت را تکان داده نه صرفاً جنگ، بلکه ترکیبی از ریسک ژئوپلیتیک، انتظارات مالی بازار، سیاستهای تولید اوپکپلاس و نگرانی از امنیت تنگه هرمز است.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح است که آیا جهان دوباره با نفت سهرقمی روبهرو خواهد شد و ساختار واقعی بازار نفت امروز تا چه اندازه با روایتهای قدیمی مانند «هفت خواهران نفتی» تفاوت دارد.
جهش قیمت نفت؛ واقعیت اعداد چه میگوید؟
در هفتههای اخیر، قیمت شاخصهای اصلی نفت با افزایش قابل توجهی همراه شده است. بهای نفت برنت که یکی از مهمترین معیارهای قیمت جهانی نفت محسوب میشود، در معاملات اخیر به محدوده ۹۰ تا ۹۳ دلار برای هر بشکه رسیده و این در حالی است که قیمت آن در هفتههای قبل در حدود ۸۰ تا ۸۳ دلار نوسان داشت.
به این ترتیب افزایش اخیر نفت در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بوده است؛ رقمی قابل توجه اما بسیار کمتر از برخی روایتهای اغراقآمیزی که از رشدهای ۳۰ یا ۳۵ درصدی در یک هفته سخن میگویند.
هم چنین در بازارهای جهانی نفت، جهشهای بیش از ۳۰ درصدی در چنین بازه کوتاهی معمولاً تنها در شرایط بحرانهای بسیار بزرگ رخ میدهد؛ نمونه آن سقوط یا جهش شدید قیمتها در ابتدای همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۰ بود.
با این حال حتی افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی نیز برای بازار انرژی مهم است، زیرا نشان میدهد ریسک ژئوپلیتیک بار دیگر به عامل تعیینکننده قیمت نفت تبدیل شده است.
چرا جنگ خاورمیانه بازار نفت را حساس میکند؟
خاورمیانه همچنان مهمترین منطقه تولید انرژی در جهان به شمار میرود. کشورهای حوزه خلیج فارس در مجموع بیش از یکسوم صادرات نفت جهان را تأمین میکنند و بخش قابل توجهی از این صادرات از مسیر تنگه هرمز عبور میکند.
بر اساس آمارهای انرژی جهانی روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده نفتی از تنگه هرمز عبور میکند و این رقم تقریباً ۲۰ درصد مصرف نفت جهان را شامل میشود.
به همین دلیل هرگونه تنش نظامی در منطقه میتواند به سرعت بازار نفت را دچار نگرانی کند. حتی اگر تولید نفت بهطور مستقیم مختل نشود، صرف احتمال ایجاد اختلال در مسیرهای صادراتی میتواند قیمتها را بالا ببرد. کما این که بازار نفت در چنین شرایطی بیشتر بر اساس انتظارات آینده واکنش نشان میدهد تا واقعیتهای فوری عرضه و تقاضا.
آیا بازار نفت هنوز در اختیار «هفت خواهران» است؟
از سوی دیگر در حالی که برخی تحلیلها هنوز از اصطلاح «هفت خواهران نفتی» برای توصیف ساختار بازار جهانی انرژی استفاده میشود اما به نظر نمیرسد این تصور دیگر چندان درست باشد.
این اصطلاح در واقع به هفت شرکت بزرگ نفتی غربی در دهههای میانی قرن بیستم اشاره دارد که بخش بزرگی از تولید و تجارت نفت جهان را کنترل میکردند.
این شرکتها عبارت بودند از:
استاندارد اویل نیوجرسی (اکسون امروز)
استاندارد اویل نیویورک (موبیل سابق)
استاندارد اویل کالیفرنیا (شورون)
گلف اویل
تکزاکو
رویال داچ شل
بریتش پترولیوم (BP)
در آن دوره بسیاری از منابع نفتی در کشورهای خاورمیانه و آمریکای لاتین عملاً توسط همین شرکتها استخراج و مدیریت میشد. به همین دلیل آنها نقش تعیینکنندهای در قیمت و عرضه نفت داشتند. اما ساختار بازار نفت امروز کاملاً متفاوت است.
پایان عصر هفت خواهران؛ قدرت به دست چه کسانی افتاد؟
از دهه ۱۹۶۰ به بعد، بسیاری از کشورهای تولیدکننده نفت تصمیم گرفتند کنترل منابع طبیعی خود را در دست بگیرند. این روند با ملیسازی صنعت نفت در کشورهای مختلف آغاز شد و در نهایت به شکلگیری شرکتهای نفتی دولتی انجامید.
امروز بزرگترین بازیگران صنعت نفت جهان در واقع شرکتهای ملی نفت هستند، نه شرکتهای خصوصی غربی.
از جمله مهمترین آنها میتوان به این موارد اشاره کرد:
آرامکوی عربستان سعودی
شرکت ملی نفت چین (CNPC)
شرکت ملی نفت ایران
پترولئوس ونزوئلا
پتروناس مالزی
گازپروم و روسنفت روسیه
بر اساس آمارهای انرژی جهانی، بیش از ۷۰ درصد ذخایر نفت جهان در اختیار شرکتهای ملی نفت قرار دارد و در کنار این شرکتها، یک بازیگر مهم دیگر نیز وارد صحنه شده است: اوپک پلاس.
نقش اوپک پلاس در بازار امروز نفت
سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که در سال ۱۹۶۰ تأسیس شد، تلاش کرد نوعی توازن در برابر شرکتهای بزرگ نفتی ایجاد کند. در سالهای اخیر نیز این سازمان با همکاری روسیه و چند کشور دیگر سازوکاری به نام اوپک پلاس ایجاد کرده است.
اوپک پلاس اکنون حدود ۴۰ درصد تولید نفت جهان را در اختیار دارد و از طریق تنظیم سطح تولید میتواند بر قیمت جهانی نفت تأثیر بگذارد.
تصمیمات این گروه در کاهش یا افزایش تولید یکی از عوامل مهم نوسانات بازار نفت در سالهای اخیر بوده است.
بازیگران جدید؛ بازارهای مالی و معاملهگران
یکی دیگر از تفاوتهای مهم بازار امروز نفت با گذشته، نقش گسترده بازارهای مالی است. در حال حاضر بخش بزرگی از معاملات نفت نه در بازار فیزیکی، بلکه در بازارهای آتی و مشتقه انجام میشود. صندوقهای سرمایهگذاری، بانکها و معاملهگران مالی در این بازارها بر اساس پیشبینیهای خود از آینده اقتصاد و سیاست جهانی اقدام به خرید و فروش قراردادهای نفت میکنند.
در بسیاری از موارد، همین معاملات مالی میتواند قیمت نفت را در کوتاهمدت بالا یا پایین ببرد؛ حتی اگر عرضه واقعی نفت تغییر چندانی نکرده باشد.
به همین دلیل تحلیل بازار نفت بدون در نظر گرفتن نقش سرمایهگذاران مالی تصویر دقیقی از واقعیت ارائه نمیدهد.
آیا نفت میتواند از ۱۰۰ دلار عبور کند؟
پرسش مهمی که در شرایط کنونی مطرح میشود این است که آیا قیمت نفت میتواند دوباره به سطح ۱۰۰ دلار برای هر بشکه برسد.
پاسخ به این سؤال به چند عامل کلیدی بستگی دارد:
گسترش یا مهار تنشهای نظامی در خاورمیانه
تصمیمات تولیدی اوپک پلاسرشد یا رکود اقتصاد جهانی
میزان ذخایر نفت در اقتصادهای بزرگ
اگر تنشهای منطقهای باعث اختلال واقعی در صادرات نفت شود، احتمال عبور قیمتها از مرز ۱۰۰ دلار افزایش خواهد یافت. اما در شرایطی که عرضه نفت همچنان ادامه داشته باشد، بازار ممکن است در محدوده ۸۵ تا ۹۵ دلار تثبیت شود.
توان اقتصادهای بزرگ در برابر نفت گران چقدر است؟
یکی از ادعاهایی که در برخی تحلیلها مطرح میشود این است که اقتصادهای غربی توان تحمل نفت گران را ندارند. اما اقتصادهای جهانی در دهه گذشته بارها با قیمتهای بالاتر از ۱۰۰ دلار نیز مواجه شده است.
برای مثال بین سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ قیمت نفت برای مدت طولانی بالاتر از ۱۰۰ دلار بود و در سال ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین نیز قیمت نفت تا حدود ۱۲۵ دلار افزایش یافت.
اما در مقابل باید به این نیز توجه کرد که هرچند قیمتهای بالا میتواند تورم را افزایش دهد و فشار اقتصادی ایجاد کند، اما اقتصادهای بزرگ ابزارهای مختلفی برای مقابله با آن دارند؛ هر چند که اکنون این روند میتواند به چالشی جدی برای آنان تبدیل شود.
نقش ذخایر استراتژیک نفت
یکی از مهمترین ابزارها ذخایر استراتژیک نفت است. اکنون ایالات متحده بزرگترین ذخیره استراتژیک نفت جهان را در اختیار دارد. این ذخایر در مواقع بحران میتوانند وارد بازار شوند تا از جهش شدید قیمتها جلوگیری کنند. کشورهای اروپایی، چین و ژاپن نیز ذخایر قابل توجهای از نفت دارند که میتواند در شرایط اضطراری استفاده شود.
این ذخایر معمولاً برای چند ماه مصرف نفت کفایت میکنند و به همین دلیل میتوانند شوکهای کوتاهمدت بازار را تا حدی کنترل کنند اما در مقابل برای خرید نفت در بازارهای انرژی برای ماههای آتی نیز میتوانند منجر به بروز بحران شوند.
نفت شیل؛ برگ برنده آمریکا
عامل مهم دیگر در بازار نفت امروز انقلاب نفت شیل در ایالات متحده است. در دو دهه گذشته پیشرفت فناوری استخراج نفت و گاز از سنگهای شیل باعث شد تولید نفت آمریکا به شکل قابل توجهی افزایش یابد. امروز ایالات متحده با تولید روزانه حدود ۱۳ میلیون بشکه نفت یکی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان است. این افزایش تولید باعث شده بازار نفت انعطافپذیرتر شود. در گذشته هر کاهش تولید در خاورمیانه میتوانست به سرعت باعث جهش شدید قیمتها شود، اما اکنون تولیدکنندگان دیگری نیز میتوانند بخشی از کمبود عرضه را جبران کنند.
اهمیت تنگه هرمز برای بازار انرژی
اما نباید از یاد برد که با وجود همه این تغییرات، تنگه هرمز همچنان یکی از حساسترین نقاط جهان برای بازار انرژی است. بخش عمده صادرات نفت کشورهای زیر از این مسیر عبور میکند:
عربستان سعودی
عراق
کویت
امارات متحده عربی
ایران
قطر
و در صورت بروز اختلال جدی در این مسیر، حتی برای مدت کوتاه، بازار نفت میتواند با شوک بزرگی مواجه شود. با این حال بسته شدن کامل تنگه هرمز تاکنون سناریویی بسیار بعید تلقی میشود، اما باید توجه داشت که در صورت وقوع چنین رخدادی و بسته شدن کامل تنگه هرمز چنین اقدامی برای همه کشورهای منطقه پیامدهای اقتصادی سنگینی خواهد داشت.
آینده بازار نفت؛ میان سیاست و اقتصاد
حال اما بازار جهانی انرژی در نقطه تلاقی اقتصاد، سیاست و امنیت قرار دارد. جنگها، رقابتهای ژئوپلیتیکی و تصمیمات اقتصادی همگی میتوانند بر قیمت نفت تأثیر بگذارند.
در شرایط کنونی به نظر میرسد بازار نفت بیش از هر چیز تحت تأثیر ریسکهای سیاسی قرار گرفته و اگر تنشها در خاورمیانه کاهش یابد، احتمالاً قیمتها دوباره به سطوح پایینتر بازمیگردد. اما اگر درگیریها گسترش پیدا کند یا صادرات نفت منطقه با اختلال مواجه شود، احتمال رسیدن قیمت نفت به سطوح بالاتر از ۱۰۰ دلار نیز وجود دارد.
آنچه مسلم است این است که ساختار بازار نفت امروز دیگر مانند گذشته در اختیار چند شرکت بزرگ نیست. در دنیای امروز، دولتها، شرکتهای ملی نفت، بازارهای مالی و سیاستهای ژئوپلیتیک همگی در شکلدهی به قیمت انرژی نقش دارند. به همین دلیل آینده بازار نفت اکنون بیش از هر زمان دیگری به تعادل میان سیاست و اقتصاد جهانی وابسته است.
