دودِ گرانی در چشم مصرف‌کننده/ قیمت دخانیات در ۱۶ ماه سه‌ برابر شد + جدول و نمودار

دخانیات در فاصله دو جنگ و ماه‌های پس از آن، بی‌وقفه گران شده است. گاهی آهسته، گاهی با جهش‌هایی که در یک ماه بیش از یک‌پنجم به قیمت‌ها افزوده‌اند. از تیر ۱۴۰۴ (یعنی بعداز جنگ ۱۲روزه) تا مهر ۱۴۰۵، هیچ ماهی در جدول تورم این گروه با کاهش متوسط قیمت همراه نبوده است. حاصل این ۱۶ ماه، نزدیک به سه برابر شدن قیمت دخانیات است؛ افزایشی که نه محصول یک جهش منفرد، بلکه نتیجه روی‌هم‌نشستن موج‌های پیاپی گرانی است. در پایان این مسیر، تورم نقطه‌به‌نقطه این کالا به ۱۶۳.۲درصد رسیده است؛ یعنی متوسط قیمت دخانیات در مهر ۱۴۰۵ بیش از دوونیم برابر مهر سال قبل شده است. تورم سالانه نیز با رسیدن به ۱۳۳.۴درصد، بالاترین رقم دوره را ثبت کرده است. این در حالی است که سرعت ماهانه افزایش قیمت، نسبت به ماه‌های بحرانی زمستان و بهار پایین آمده است که نشانه‌ای از این است که فروکش‌کردن التهاب، لزوما فشار گرانی را از دوش خریدار برنمی‌دارد.

اما مهم‌ترین یافته گزارش‌های مرکز آمار ایران در این ۱۶ ماه، جای دیگری است: رکورد تورم ماهانه پیش از آغاز جنگ ۴۰روزه ثبت شده است. بهمن ۱۴۰۴، با افزایش ۲۰.۴درصدی قیمت‌ها، بالاتر از تمام ماه‌های بعد ایستاده است. بازار دخانیات زمانی به جنگ رسید که از قبل گرفتار جهشی شدید بود. در دی‌ماه، تورم ماهانه از مرز ۱۰درصد گذشته بود و بهمن، افزایش تازه‌ای بر همان قیمت‌های جهش یافته افزود. بنابراین، نمی‌توان همه آن‌چه را که در زمستان و بهار رخ داد به جنگ نسبت داد. از دی ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵، پنج ماه تورم دورقمی پشت سر هم قرار گرفت و متوسط قیمت‌ها را بیش از دو برابر کرد. پس از آن سرعت افزایش پایین آمد، اما قیمت‌ها عقب ننشستند. تابستان امسال با نرخ‌های ماهانه کمتر سپری شد و مهر دوباره شتاب گرفت. در این میان، فعال شدن مکانیسم ماشه در مهر ۱۴۰۴، اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴، جنگ ۴۰روزه و محاصره دریایی، هرکدام بخشی از تقویم بحران را ساخته‌اند.

تابستانی که با گرانی آغاز شد

تورم ماهانه ۶.۳درصدی پس از جنگ ۱۲روزه در تیر ۱۴۰۴ به‌تنهایی از افزایش محسوس قیمت دخانیات خبر می‌دهد. در مرداد و شهریور، نرخ ماهانه به ۲.۶درصد کاهش یافت. سرعت گرانی کمتر شد، ولی هر دو ماه همچنان افزایش قیمت داشتند. همین تفاوت، در ادامه این بازه زمانی بارها تکرار می‌شود؛ پایین‌آمدن تورم، به معنای پایین‌آمدن قیمت نیست. برای خریدار، کاهش نرخ از ۶.۳ به ۲.۶درصد فقط به این معناست که افزایش تازه، کمتر از ماه قبل بوده، نه این‌که بتواند همان کالا را ارزان‌تر بخرد.

تورم نقطه‌به‌نقطه در تابستان ۱۴۰۴ از ۴۵.۴درصد به ۵۰.۴درصد رسیده. متوسط قیمت دخانیات در شهریور، بیش از یک‌ونیم برابر شهریور سال قبل بود. نرخ سالانه نیز از ۳۱.۳ به ۳۵درصد افزایش یافته است. بنابراین، پیش از رویدادهای پاییز ۱۴۰۴ هم بازار در مسیر گرانی قرار داشت و فاصله قیمت‌ها با سال گذشته بیشتر می‌شد. این سه ماه، مبنای مناسبی برای مقایسه با زمستان‌اند. در تابستان، نرخ‌های ماهانه هنوز تک‌رقمی بودند و پس از تیر کاهش یافته بودند. چند ماه بعد، افزایش‌هایی رخ داده که نه‌تنها از این ارقام فاصله داشتند، بلکه برای ۵ ماه پیاپی دورقمی ماندند. تغییر اصلی بازار در همین فاصله میان افزایش‌های چنددرصدی و جهش‌های متوالی بعدی دیده می‌شود.

جهش هم‌زمان با اسنپ‌بک

مهر ۱۴۰۴، هم‌زمان با فعال‌شدن اسنپ‌بک، تورم ماهانه دخانیات به ۵.۴درصد یعنی بیش از ۲ برابر شهریور رسید. تورم نقطه به نقطه نیز با ۵.۱درصد افزایش، ۵۵.۵درصد ثبت شد و نرخ سالانه به ۳۷.۶درصد رسید. بازار پس از دو ماه افزایش ملایم‌تر، بار دیگر با شتاب بیشتری گران شده بود. اما این شتاب در ۲ ماه بعد ادامه پیدا نکرد. نرخ ماهانه آبان به ۲.۶درصد برگشت و آذر با ۳.۳درصد به پایان رسید. قیمت‌ها همچنان بالا می‌رفتند، اما سرعت افزایش آن‌ها از مهر کمتر بود. از این رو، پاییز را نمی‌توان دوره‌ای از تشدید پیوسته تورم ماهانه دانست؛ یک جهش در مهر اتفاق افتاده و پس از آن دو افزایش کوچک‌تر ثبت شده است. این رفتار، مرز میان مشاهده و تفسیر را مشخص می‌کند. هم‌زمانی اسنپ‌بک با جهش مهر در داده‌ها دیده می‌شود، اما برای تعیین اثر مستقل آن کافی نیست. البته آن‌چه که قطعی است، افزایش فشار انباشته تا پایان پاییز است.

در آذر ۱۴۰۴، تورم نقطه‌به‌نقطه به ۶۰.۴درصد رسیده بود که چیزی حدود ۱۵درصد بیشتر از تیر ۱۴۰۴ بود. تورم سالانه نیز به ۴۳.۵درصد افزایش یافته بود. بازار هنوز وارد شدیدترین ماه‌های گرانی نشده بود، اما قیمت‌های بالاتر تابستان و پاییز، پایه جهش زمستان را تشکیل داده‌اند. هر افزایش بعدی، قرار بود بر همین سطح تازه اعمال شود.

گسست در روند قیمت‌ها در دی و بهمن

دی ۱۴۰۴ نقطه جهش تورم دخانیات است. تورم ماهانه از ۳.۳درصد آذر به ۱۰.۱درصد، یعنی بیش از ۳ برابر رسیده است. این نخستین نرخ دورقمی در این بازه ۱۶ماهه است که آغاز مرحله‌ای متفاوت را نشان می‌دهد. هم‌زمان با اعتراضات دی ۱۴۰۴، بازار دخانیات نیز از افزایش‌های چنددرصدی فاصله گرفت و با سرعتی بسیار بیشتر گران شد. بهمن این تغییر را تشدید کرد. تورم ماهانه به ۲۰.۴درصد رسید، یعنی رکوردی که تا پایان این بازه ۱۶ ماهه تکرار نشد. متوسط قیمت دخانیات فقط در یک ماه بیش از یک‌پنجم بالا رفت. ترکیب افزایش دی و بهمن نشان می‌دهد قیمت‌ها در پایان بهمن، یعنی پیش از شروع جنگ ۴۰روزه، نسبت به پایان آذر حدود ۳۲.۶درصد افزایش یافته‌اند.

تورم نقطه‌به‌نقطه نیز در این دو ماه جهش کرده و از ۶۰.۴درصد آذر به ۷۱.۹درصد در دی و ۹۹.۲درصد در بهمن رسیده است. در پایان بهمن، متوسط قیمت‌ها تقریبا ۲ برابر ماه مشابه سال قبل شده بود. نرخ سالانه با سرعت کمتری بالا رفت و به ۵۳.۸درصد رسید، زیرا میانگین یک دوره طولانی‌تر را منعکس می‌کرد.

برای فهم شدت این تغییر، مقایسه دو دوره گویاست. میانگین ساده تورم ماهانه از تیر تا آذر حدود ۳.۸ درصد بود. این میانگین در ۵ ماه دی ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ به ۱۵.۶درصد رسید که چیزی بیش از چهار برابر است. مسئله فقط ثبت یک رکورد نیست، بازار وارد دوره‌ای شده بود که افزایش‌های سنگین در آن تکرار می‌شدند. بااین‌حال، هم‌زمانی آغاز این مرحله با اعتراضات، قابل توجه است. می‌توان گفت جهش از دی آغاز شد.

جنگ به بازاری رسید که گران شده بود

پس از ثبت رکورد بهمن، جنگ ۴۰روزه در ۹ اسفند ۱۴۰۴، آغاز می‌شود؛ این یعنی جنگ، نقطه شروع موج افزایش قیمت نبود. بازاری که وارد اسفند شد، پیش‌تر دو جهش متوالی را پشت سر گذاشته بود. به همین دلیل، روایت گرانی زمستان بدون اشاره به دی و بهمن، بخش تعیین‌کننده‌ای از ماجرا را حذف می‌کند.

تورم ماهانه اسفند ۱۷.۱درصد ثبت شد که اگرچه کمتر از بهمن است، اما همچنان بسیار بالاست. تورم نقطه به نقطه نیز با عبور از مرز ۱۰۰درصد به ۱۲۵.۱درصد رسید. متوسط قیمت دخانیات از ۲ برابر سطح اسفند سال قبل آن فراتر رفته بود. پایین‌آمدن نرخ ماهانه در این وضعیت، چیزی از بزرگی افزایش تازه کم نمی‌کرد. اسفند همچنین ماهی است که هم روزهای پیش از جنگ و هم روزهای پس از آغاز آن را در بر می‌گیرد. رقم ماهانه، این فاصله را به دو بخش جدا تقسیم نمی‌کند. بنابراین، تمام تورم اسفند را نمی‌توان به جنگ نسبت داد؛ به‌خصوص که افزایش‌های سنگین پیشین نیز نشان می‌دهند بازار از قبل تحت فشار بوده است.

در فروردین ۱۴۰۵، تورم ماهانه به ۱۲.۵درصد کاهش یافت. اردیبهشت دوباره بالا رفت و ۱۸.۱درصد ثبت شد که دومین نرخ بزرگ دخانیات پس از بهمن محسوب می‌شود. پس از آغاز جنگ، قیمت‌ها همچنان با جهش‌های دورقمی افزایش پیدا کردند و کاهش یک ماه به پایان موج گرانی منجر نشد. بازار در ۵ ماه متوالی، افزایش‌هایی بیش از ۱۰درصد داشت.

پنج ماه، بیش از ۲ برابر

از دی ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵، نرخ‌های ۱۰.۱، ۲۰.۴، ۱۷.۱، ۱۲.۵ و ۱۸.۱درصد پشت سر هم قرار گرفته‌اند. برای محاسبه نتیجه این ۵ ماه، نباید درصدها را صرفا جمع کرد. هر ماه، افزایش بر قیمت ماه قبل اعمال شده و همان قیمت، مبنای ماه بعد قرار گرفته است. حاصل این ترکیب، حدود ۱۰۶.۲درصد افزایش نسبت به پایان آذر است. به زبانی ساده‌تر، اگر قیمت مقدار ثابتی از دخانیات در پایان آذر یک میلیون تومان بود و مطابق متوسط این گروه تغییر می‌کرد، در پایان اردیبهشت به حدود ۲ میلیون و ۶۲هزار تومان می‌رسید. این مثال، شدت افزایش قیمت را نشان می‌دهد، نه اینکه همه خریداران دقیقا چنین تغییری در هزینه خود تجربه کرده باشند.

البته هزینه واقعی مصرف‌کننده به مقدار و نوع خرید هم وابسته است. ممکن است کسی کمتر خریده یا ترکیب خریدش را تغییر داده باشد، اما آمار مرکز آمار ایران درباره این رفتارها اطلاعاتی به دست نمی‌دهند. از داده‌های قیمت نمی‌توان کاهش مصرف، جابه‌جایی میان برندها یا تغییر حجم فروش را نتیجه گرفت. آن‌چه قابل محاسبه است، افزایش بهای مقدار ثابتی از کالاست. این ۵ ماه، بخش اصلی تفاوت میان بازار ابتدای دوره و انتهای آن را ساخته‌اند. پس از چنین جهشی، حتی تورم ماهانه پایین‌تر نیز بر قیمت‌هایی اعمال می‌شود که بیش از ۲ برابر شده‌اند. به همین علت، بازگشت نرخ به محدوده‌های کوچک‌تر، به‌خودی‌خود نمی‌تواند وضعیت خرید را به ماه‌های پیش از جهش بازگرداند.

خرداد ۱۴۰۵ و کاهش شتاب در بالاترین نقطه

در خرداد امسال تورم ماهانه دخانیات به ۶.۳درصد، یعنی ۱۱.۸درصد کمتر از اردیبهشت رسیده است. دوره افزایش‌های ماهانه ۲ رقمی متوقف شد، اما هم‌زمان، تورم نقطه‌به‌نقطه با ۱۷۳.۸درصد، بالاترین رقم خود را ثبت کرد. متوسط قیمت دخانیات در خرداد امسال حدود ۲.۷۴ برابر خرداد سال قبل بود. سرعت جاری کمتر شده بود، ولی فاصله با سال گذشته همچنان بزرگ‌تر می‌شد. این دو حرکت تناقض ندارند. نرخ ماهانه، قیمت را با ماه قبل مقایسه می‌کند و نرخ نقطه‌ای با ماه مشابه سال گذشته. ممکن است افزایش نسبت به ماه قبل کوچک‌تر شود، اما در مقایسه با یک سال قبل هنوز رقم بالاتری به دست می‌آید. خرداد دقیقا چنین وضعیتی داشت؛ یعنی افت شتاب ماهانه در کنار ثبت قله نقطه‌ای.

تورم سالانه دخانیات نیز در خرداد امسال به ۹۵.۴ درصد رسید. میانگین قیمت در دوره دوازده‌ماهه به ۲ برابر میانگین دوره پیش از آن نزدیک شده بود. این نرخ دیرتر از تغییرات ماهانه واکنش نشان می‌دهد، زیرا افزایش‌های جدید در کنار قیمت‌های ماه‌های قبلی قرار می‌گیرند. اثر جهش زمستان و بهار، هنوز در حال انعکاس در این میانگین بود.

آرامش روی قیمت‌های بالا در تابستان ۱۴۰۵

تیر و مرداد امسال، آرام‌ترین ماه‌های بازار دخانیات از نظر سرعت افزایش قیمت‌اند. تورم ماهانه تیر ۱.۹درصد و مرداد ۲درصد بود. شهریور با ۳.۳درصد بالاتر رفت، اما همچنان فاصله زیادی با نرخ‌های زمستان ۱۴۰۴ و بهار امسال داشت. در این سه ماه، شدت التهاب کمتر شده، بااین‌حال، هیچ‌کدام کاهش متوسط قیمت را ثبت نکردند. ترکیب این نرخ‌ها نشان می‌دهد که قیمت دخانیات در پایان تابستان نسبت به پایان خرداد حدود ۷.۴درصد دیگر افزایش یافته است. برای بازاری که جهش‌های بزرگ را پشت سر گذاشته، این میزان افزایش کوچک‌تر به نظر می‌رسد، اما همچنان هزینه بیشتری برای خرید همان مقدار کالا ایجاد می‌کند. آرامش نسبی، روی سطحی بسیار بالاتر از قیمت‌های قبلی شکل گرفته است.

تورم نقطه به نقطه در تیر به ۱۶۲.۴درصد و در مرداد به ۱۶۰.۹درصد کاهش یافت، سپس در شهریور به ۱۶۲.۷درصد رسید. افت این نرخ در ۲ ماه نخست، نشانه ارزان‌شدن نیست. نرخ ماهانه هر دو ماه مثبت بوده، فقط نسبت فاصله قیمت جاری با ماه مشابه سال قبل کمتر شده است.

نشانه‌ای از شتاب دوباره در مهر امسال

تورم ماهانه مهر ۱۴۰۵ به ۵.۶درصد رسیده است که ۲.۳درصد بیشتر از شهریور و نزدیک به ۳ برابر تیر است. این رقم هنوز از قله‌های زمستان پارسال و بهار امسال پایین‌تر است، اما نشان داد که کاهش سرعت تابستان تثبیت نشده است. با یک ماه نمی‌توان آغاز موج تازه‌ای را قطعی دانست، ولی افزایش دوباره نرخ در پایان دوره قابل مشاهده است.

تورم نقطه‌به‌نقطه نیز به ۱۶۳.۲درصد رسیده است. متوسط قیمت دخانیات در مهر امسال، حدود ۲.۶۳ برابر مهر پارسال است. در عین حال، نرخ ماهانه این دو مهر چندان متفاوت نبود: ۵.۴درصد در سال ۱۴۰۴ و ۵.۶درصد در مهر امسال. آن‌چه به‌شدت تغییر کرده ، سطح قیمتی است که این افزایش‌ها بر آن اعمال می‌شوند.

میان دو مهر، چند ماه جهش سنگین قرار داشته است. بنابراین، مشابهت نرخ ماهانه نمی‌تواند به معنای مشابهت شرایط بازار باشد. خریدار در مهر امسال، با قیمت‌هایی روبه‌رو بوده که اثر تمام افزایش‌های میانی را در خود دارند. حتی اگر سرعت گرانی به محدوده سال قبل نزدیک شده باشد، فاصله قیمت‌ها با آن سال همچنان بسیار بزرگ است.

میراثی که در تورم سالانه باقی ماند

تورم سالانه، تنها نرخی در این ۱۶ ماه است که در تمام ماه‌ها بالا رفته است؛ از ۳۱.۳درصد در تیر ۱۴۰۴ به ۶۲.۳درصد در اسفند و سپس به ۱۳۳.۴درصد در مهر امسال رسیده است. فاصله ابتدا و انتهای دوره ۱۰۲.۱درصد است. این نشان می‌دهد که کاهش التهاب ماهانه در تابستان هم نتوانست این روند صعودی را متوقف کند. این نرخ، میانگین قیمت دوازده ماه منتهی به هر ماه را با میانگین دوازده ماه قبل مقایسه می‌کند. در نتیجه، اثر افزایش‌های بزرگ می‌تواند پس از پایین‌آمدن شتاب ماهانه نیز در آن باقی بماند. عبور تورم سالانه از مرز ۱۰۰درصد در تیر ۱۴۰۵، دقیقا در همان ماهی اتفاق افتاده که پایین‌ترین تورم ماهانه این بازه زمانی ثبت شده بود.

رقم سالانه ۱۳۳.۴درصدی با افزایش حدود ۱۹۲درصدی کل دوره متفاوت است. اولی دو میانگین دوازده‌ماهه را مقایسه می‌کند و دومی تغییر قیمت از تیر ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵ را نشان می‌دهد. محاسبه دوم از ترکیب نرخ‌های مرداد ۱۴۰۴ به بعد به دست آمده، زیرا نرخ تیر ۱۴۰۴، تغییر قیمت نسبت به خرداد آن سال را نشان می‌دهد.

قیمت‌هایی که عقب ننشستند

بررسی ما در این گزارش بر سه نرخ تورم ماهانه، نقطه به نقطه و سالانه تکیه دارد. مسئله خریدار در پایان این دوره فقط تورم ماه آینده نیست. افزایش‌های قبلی، در قیمت فعلی باقی مانده‌اند و مبنای خرید بعدی شده‌اند. ممکن است نرخ گرانی پایین بیاید، اما تا وقتی خود قیمت عقب ننشیند، فاصله با گذشته پابرجاست؛ فاصله‌ای که جهش‌های زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ ساختند و آرامش تابستان هم نتوانست آن را از میان ببرد.