محاصره دلار و تبعیت طلا/ آیا دلار ۲۵۰ هزارتومانی در راه است؟

در حالی که نرخ دلار پس از ثبت قله حدود ۱۷۰هزار تومانی در بهمن ۱۴۰۴، بار دیگر مسیر صعودی در پیش گرفته و به ۲۰۰ هزار تومان رسیده است. امیرمحمد گلوانی، اقتصاددان، در گفت‌وگو با آوش این روند را نه لزوما مطلوب، بلکه برآمده از واقعیت‌های بنیادین اقتصاد ایران می‌داند؛ واقعیت‌هایی که از تورم مزمن و رشد نقدینگی تا خسارت‌های جنگ، محدودیت‌های صادراتی و تداوم محاصره اقتصادی را در بر می‌گیرد. او معتقد است اقتصاد ایران در وضعیتی کم‌سابقه قرار گرفته که در آن فشارهای ناشی از جنگ و تحریم، هم‌زمان ظرفیت تولید، توان ارزآوری و ثبات بازارها را هدف گرفته‌اند و همین ترکیب، چشم‌انداز نرخ ارز را بیش از گذشته به تحولات سیاسی و امنیتی گره زده است.

به باور این اقتصاددان در صورت تداوم شرایط کنونی یا بازگشت درگیری‌های نظامی، نرخ دلار تا پایان سال می‌تواند بین ۲۵ تا ۵۰درصد بالاتر از سطوح فعلی قرار گیرد؛ سناریویی که پیامد آن تنها محدود به بازار ارز نخواهد بود و از مسیر افزایش هزینه واردات و انتظارات تورمی، فشار مضاعفی بر سطح عمومی قیمت‌ها و معیشت خانوارها وارد می‌کند. بازار طلا نیز از این روند جدا نیست؛ زیرا هم‌زمان با رشد دلار در داخل، نوسان‌های طلای جهانی و نااطمینانی نسبت به مسیر سیاست پولی آمریکا، زمینه افزایش بیشتر قیمت‌ها را فراهم کرده است.

امیر محمد گلوانی با اشاره به دشواری‌های صادرات نفت و کاهش توان برخی صنایع برای حضور در بازارهای خارجی، هشدار می‌دهد که تداوم وضعیت موجود می‌تواند ظرفیت‌های راهبردی کشور، از جمله نقش تنگه هرمز در معادلات سیاسی و اقتصادی را با چالش مواجه کند. از نگاه او، تنها یک گشایش سیاسی یا توافقی در سطح کلان می‌تواند مسیر انتظارات را تغییر دهد؛ در غیر این صورت، اقتصاد ایران وارد دوره‌ای می‌شود که به‌طور تاریخی نیز با افزایش التهاب در بازار ارز همراه بوده است.

تاریخ تکرار می‌ شود

امیرمحمد گلوانی، اقتصاددان در گفت‌وگو با آوش با توجه به رشد اخیر نرخ ارز، وضعیت بازار را اینگونه ارزیابی می‌کند: اقتصاد ایران اکنون در شرایطی سخت، پیچیده و کم‌سابقه قرار دارد؛ وضعیتی که شاید بتوان آن را با همه تفاوت‌ها، تنها با دوران اشغال ایران پس از شهریور ۱۳۲۰ مقایسه کرد؛ دوره‌ای که کشور با جنگ، اشغال، قحطی و تورم بسیار سنگین مواجه بود. پس از آن، کمتر دوره‌ای را تجربه کرده‌ایم که هم‌زمان درگیر آثار جنگ، محاصره اقتصادی و تورم‌های بالا باشیم.

او می‌افزاید: تورم کنونی نیز تا حد زیادی از همین متغیرها اثر می‌پذیرد. پس از آن‌که نرخ دلار در بهمن ۱۴۰۴ به حدود ۱۷۰هزار تومان رسید، بازار یک دوره اصلاح و استراحت را پشت سر گذاشت، اما طی یک ماه اخیر بار دیگر روند افزایشی آغاز شده و نرخ‌ها به محدوده ۲۰۰هزار تومان نزدیک شده‌اند. این اتفاق به معنای مطلوب‌بودن نرخ‌های فعلی نیست، اما از منظر عوامل بنیادین اقتصاد و مالی بین‌الملل، پدیده‌ای غیرقابل توضیح یا عجیب به شمار نمی‌آید؛ باید خود را برای نرخ‌های بالاتر نیز آماده کنیم.

عوامل بنیادین افزایش نرخ ارز

این اقتصاددان در پاسخ به این پرسش که چه عوامل بنیادینی از افزایش نرخ ارز حمایت می‌کند، می‌گوید: واقعیت تلخ اما روشن این است که اقتصاد ایران سال‌هاست با مجموعه‌ای از ناکارآمدی‌های کلان روبه‌رو است. تحریم‌ها، آسیب جدی به اقتصاد کشور وارد کرده‌اند و در سال‌های اخیر، عملا امکان کاهش پایدار نرخ تورم به زیر ۵۰درصد فراهم نشده است. حتی متوسط نرخ تورم نیز به سطوح بالایی رسیده بود؛ سپس شوک جنگ، فشارها را تشدید کرد.

به عقیده گلوانی، آسیبی که صنعت کشور در جریان جنگ متحمل شد، قابل‌توجه است. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰درصد از ظرفیت تولید گاز کشور و حدود ۲۰درصد از ظرفیت تولید بنزین از دست رفته است. صنعت ایران ده‌ها میلیارد دلار خسارت دیده و بخش‌هایی از صنایع صادرات‌محور نیز دیگر امکان صادرات گذشته را ندارند؛ حتی ممکن است در برخی حوزه‌ها به واردات نیاز پیدا کنیم. محاصره اقتصادی نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است. مجموعه این عوامل به رشد بیشتر نقدینگی، تشدید تورم، اختلال در ارزآوری و کاهش ظرفیت صادراتی کشور منجر می‌شود؛ یعنی روندی که در نهایت فشار افزایشی بر نرخ ارز را تشدید می‌کند.

این تحلیلگر اقتصادی درباره نرخ دلار تا پایان سال پیش‌بینی می‌کند: به نظر می‌رسد نرخ‌های فعلی دلار غیرمنطقی نیستند و احتمال مشاهده سطوح بالاتر نیز وجود دارد. البته مسیر بازار به شدت به تحولات سیاسی و امنیتی وابسته است؛ اینکه کشور دوباره وارد مرحله‌ای از درگیری نظامی شود یا خیر و خسارت‌های تازه‌ای به اقتصاد تحمیل شود، تعیین‌کننده خواهد بود.

مسیر پیش‌روی دلار

گلوانی آینده قیمت دلار را در حالت تدام وضع موجود یا تشدید تنش‌ها این‌گونه تشریح می‌کند: در سناریوی تداوم وضع موجود یا تشدید تنش‌ها، نرخ دلار در پایان سال می‌تواند حدود ۲۵ تا ۵۰ درصد بالاتر از سطوح کنونی قرار بگیرد. طبیعتا این افزایش نرخ ارز، اثر مستقیمی بر تورم کوتاه‌مدت خواهد داشت.

او می‌افزاید: فقط یک گشایش یا توافق سیاسی در مقیاس بزرگ می‌تواند اقتصاد ایران و آینده کشور را از تهدیدهای پیش‌رو دور کند. نباید فراموش کرد که جنگ، حتی اگر شکل نظامی مستقیم آن کاهش یافته باشد، پایان نیافته است؛ اکنون جنگ در قالب محاصره اقتصادی ادامه دارد و هزینه‌های آن می‌تواند چندین برابر هزینه‌های جنگ ۴۰روزه باشد.

بازار طلا به کدام سو می‌رود؟

امیرمحمد گلوانی مسیر پیش‌روی بازار طلا را نیز چنین پیش‌بینی می‌کند: رشد طلا در بازار داخلی از دو مسیر هم‌زمان افزایش نرخ دلار و تحولات بازار جهانی اثر می‌پذیرد. در بازارهای بین‌المللی نیز هم‌زمان با اظهارات اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، درباره خرید قابل‌توجه اوراق شرکتی و کاهش نرخ‌های بلندمدت، تقاضا برای دارایی‌هایی مانند طلا، نقره و بیت‌کوین افزایش یافت. در پی این تحولات، قیمت جهانی طلا و نقره از ابتدای ژانویه بیش از ۱۰درصد رشد کرد. این روند هم‌زمان شد با تهدیدهای آمریکا مبنی بر اعمال فشار اقتصادی بی‌سابقه علیه ایران.

او همچینین ادامه می‌دهد: از سوی دیگر، نشانه‌ها حاکی از آن است که صادرات نفت ایران با مشکلات جدی مواجه شده است. نگرانی اصلی اینجاست که تنگه هرمز، به‌جای آنکه مزیتی راهبردی برای ایران باشد، تحت شرایط کنونی به نوعی ضدتنگه تبدیل شود؛ یعنی دیگر نتواند نقش مورد انتظار را در افزایش قدرت چانه‌زنی ایران ایفا کند. به باور من، مقاومت ایران در جنگ با آمریکا یک دستاورد مهم سیاسی ایجاد کرده است و باید این ظرفیت در مسیر کسب یک دستاورد سیاسی مشخص به کار گرفته شود. تعلل در استفاده از این فرصت می‌تواند هزینه‌های بیشتری برای کشور به همراه داشته باشد.

این اقتصاددان درباره چشم‌انداز طلای جهانی و اثر آن بر بازار داخلی عنوان می‌کند: در بسیاری از پیش‌بینی‌ها، سطوح بالاتری برای طلای جهانی مطرح شده است؛ اما جنگ ایران و ابهام‌های ناشی از آن، معادلات را پیچیده کرده است. پیش‌تر انتظار می‌رفت نرخ بهره در آمریکا کاهش یابد، اما اکنون احتمال حفظ نرخ‌های بهره در سطوح فعلی یا حتی افزایش آن مطرح است. با این حال، اخبار بازار کار آمریکا و سیاست‌های اعلام‌شده از سوی وزیر خزانه‌داری این کشور، عدم‌اطمینان را افزایش داده‌اند. ممکن است فدرال‌رزرو تا پایان سال ۲۰۲۶ یک مرحله افزایش نرخ بهره داشته باشد یا حتی نرخ بهره را بدون تغییر نگه دارد. این تحولات می‌تواند خود به شوک‌های جدیدی در بازارهای جهانی طلا و نقره منجر شود.

او همچنین می‌افزاید: در ایران نیز با توجه به چشم‌انداز افزایشی نرخ ارز، طلا ظرفیت ثبت قیمت‌های بالاتر را دارد. اگر دلار در سناریوی تداوم شرایط فعلی یا وقوع درگیری مجدد بین ۲۵ تا ۵۰درصد رشد کند، بازار طلا نیز به‌طور طبیعی از آن اثر خواهد پذیرفت.

تکرار تجربه ۱۵ساله در بازار دلار و طلا

امیرمحمد گلوانی، اقتصاددان در پایان درباره احتمال التهاب بیشتر بازار ارز در ماه‌های آینده خاطرنشان می‌کند: تجربه ۱۵ سال اخیر ما از تحریم، نشان می‌دهد که به دلایل مختلف، رشد نرخ دلار در بازار ایران معمولا از شهریور آغاز می‌شود و تا بهمن‌ماه ادامه پیدا می‌کند. اکنون نیز وارد دوره‌ای می‌شویم که به‌طور سنتی با افزایش تب‌وتاب و التهاب در بازار ارز همراه است. این نخستین‌بار نیست که چنین الگویی را مشاهده می‌کنیم، اما امیدواریم این‌بار سیاست‌گذاران با تصمیم‌های موثر و به‌موقع، اجازه ندهند این چرخه بار دیگر با هزینه‌های سنگین‌تر برای مردم و اقتصاد کشور تکرار شود.