وقتی فوتبال سبز حرف میزند و سیاه عمل میکند/ هزینه پولسازترین جامجهانی برای کره زمین چقدر بود؟
تحریریه آوش/ همه چیز در جامجهانی به اتفاقات دیدنی در مستطیل سبز خلاصه نمیشود، پای زبالههای زیستمحیطی و البته نادیدنیها مثل آلودگیهای کربنی هم درمیان است. در همه این سالها اندازهگیری ردپای کربنی جامهای جهانی همیشه محل مناقشه بوده و روش محاسبه در دورههای مختلف تفاوت داشته، اما برآوردهای رسمی و مستقل تصویری کلی از روند رو به رشد آلودگی در این مسابقات ارائه میکنند
الهام سامعی/ سوت پایان جام جهانی ۲۰۲۶ فوتبال که به صدا درآید هم برنده جام مشخص میشود هم ورود پرفشار میلیونها تن دیاکسیدکربن به جو زمین متوقف خواهد شد. این دوره جام جهانی که برای نخستین بار با ۴۸ تیم و در سه کشور برگزار شده میرود که با پیش بینی درآمد ۱۳ میلیارد دلاری برای فیفا، پرسودترین جام تاریخ باشد و در عین حال با برآورد تولید ۹ میلیون تن گاز دیاکسید، رکورد آلایندهترین جام جهانی ادوار را نیز به نام خود ثبت کند؛ سود این رویداد برای فیفا و پرداخت هزینهاش از جیب سیاره زمین است. تعداد مسابقات این جام به ۱۰۴ بازی میرسد و سه کشور آمریکا، کانادا و مکزیک به طور مشترک میزبان آن هستند و همین ویژگیها باعث شده این تورنمنت در آستانه شکستن دو رکورد مهم باشد؛ اول از نظر درآمد و دوم ردپای زیست محیطی آن.
پولسازترین جام جهانی
فیفا پیشبینی کرده درآمد چرخه ۴ساله منتهی به جام جهانی ۲۰۲۶ به حدود ۱۳ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که رکورد تاریخی درآمدهای این رویداد را جابهجا میکند و ۷۰ درصد بیشتر از درآمد آخرین دوره جام جهانی است. این درآمد در حالی به دست میآید که فیفا
در جام جهانی ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی حدود ۴.۲ میلیارد دلار،
در جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل حدود ۴.۸ میلیارد دلار،
در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه حدود ۶.۴ میلیارد دلار
و در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر حدود ۷.۶ میلیارد دلار درآمد داشت.
این روند نشان میدهد درآمد جام جهانی طی ۱۶ سال گذشته تقریباً سه برابر شده و بخش عمده این درآمد از فروش حق پخش تلویزیونی تأمین میشود؛ منبعی که همواره بزرگترین سهم را در درآمدهای فیفا داشته است.
فوتبال سبز حرف سیاه میزند
اما همه چیز در جامجهانی به اتفاقات دیدنی در مستطیل سبز خلاصه نمیشود، پای زبالههای زیستمحیطی و البته نادیدنیها مثل آلودگیهای کربنی هم درمیان است. در همه این سالها اندازهگیری ردپای کربنی جامهای جهانی همیشه محل مناقشه بوده و روش محاسبه در دورههای مختلف تفاوت داشته، اما برآوردهای رسمی و مستقل تصویری کلی از روند رو به رشد آلودگی در این مسابقات ارائه میکنند.
از جام جهانی ۲۰۰۶ تا جام ۲۰۲۲ طی ۱۶ سال رقم تولید گازهای گلخانهای در جام جهانی ۱.۱ میلیون تن افزایش یافته است.
جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان حدود ۲.۷ میلیون تن دیاکسیدکربن،
جام جهانی ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی حدود ۲.۸ میلیون تن،
جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل حدود ۲.۷ میلیون تن و جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه حدود ۲.۲ میلیون تن گازهای گلخانهای تولید کرد.
اما بیشترین جنجال کربنی مربوط به جام جهانی ۲۰۲۲ قطر بود که فیفا ردپای کربنی این مسابقات را حدود ۳.۶ تا ۳.۸ میلیون تن دیاکسیدکربن معادل برآورد کرد.
حتی برخی پژوهشگران مستقل معتقد بودند رقم واقعی میتواند به مراتب بیشتر باشد، زیرا بخشی از انتشار ناشی از ساخت ورزشگاهها و زیرساختها به طور کامل در محاسبات لحاظ نشده است. حال نیز با سابقه تمیزترین جام جهانی در روسیه و آلودهترین در قطر، اکنون توجهها به جام جهانی ۲۰۲۶ به عنوان رکوردشکن احتمالی آلودگی معطوف شده است. برآوردهای مستقل نشان میدهد ردپای کربنی این دوره ممکن است به حدود ۷.۸ تا ۹ میلیون تن دیاکسیدکربن معادل برسد؛ یعنی به اندازه ۴ دوره اخیر جام جهانی فقط در یک جام ۲۰۲۶ آلودگی کربنی ایجاد میشود. دلیل اصلی این افزایش، نه ساختوساز، بلکه گسترش مسابقات به سه کشور، افزایش تعداد تیمها از ۳۲ به ۴۸ تیم، افزایش تعداد بازیها از ۶۴ به ۱۰۴ مسابقه و حجم عظیم سفرهای هوایی میان ۱۶ شهر میزبان است.
بزرگی ۹ میلیون تن دیاکسیدکربن وقتی بدانیم تقریباً برابر انتشار سالانه گازهای گلخانهای یک کشور کوچک است نیز بیشتر خودنمایی میکند.
از «گل سبز» آلمان تا «ابرکربن» آمریکا
همچنان که در همه این سالها ردپای کربنی جامهای جهانی همیشه زیر ذرهبین بوده تلاشهایی نیز برای کاهش اثرات زیستمحیطی در این رویداد انجام شده و آغاز جدی این اقدامات را میتوان از جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان دید و آلمان نخستین میزبانی بود که یک برنامه محیطزیستی نسبتاً جامع با عنوان «گل سبز» را اجرا کرد. این برنامه چهار هدف اصلی داشت: کاهش مصرف آب، کاهش مصرف انرژی، توسعه حملونقل پایدار و مدیریت پسماند. طبق گزارشهای رسمی برگزارکنندگان با نصب تجهیزات کممصرف و استفاده از آب باران مصرف آب در ورزشگاهها حدود یکسوم کمتر از استانداردهای معمول شد. همچنین استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و بهینهسازی تجهیزات باعث کاهش مصرف انرژی در برخی ورزشگاهها شد. بلیت مسابقات بهعنوان بلیت رایگان حملونقل عمومی نیز اعتبار داشت و بخش بزرگی از تماشاگران به جای خودرو شخصی از قطار، مترو و اتوبوس استفاده کردند.
در جام جهانی ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی تجربه برنامه گل سبز آلمان ادامه یافت، اما شرایط متفاوت آفریقای جنوبی این کشور را ناچار به ساخت و نوسازی گسترده زیرساختها، ورزشگاهها، فرودگاهها و شبکه حملونقل کرد. یکی از موضوعات بحثبرانگیز، ساخت و بازسازی ۱۲ ورزشگاه برای مسابقات بود و منتقدان میگفتند برخی از این ورزشگاهها پس از پایان جام جهانی استفاده چندانی نخواهند داشت.
در جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل برنامه پایداری خود را بر سه محور کاهش انتشار کربن، مدیریت پسماند و استفاده بهینه از منابع طبیعی متمرکز کرد. بسیاری از ورزشگاههای این دوره با استانداردهای ساختمان سبز ساخته یا بازسازی شدند. برای نمونه برخی ورزشگاهها از پنلهای خورشیدی، سامانه جمعآوری آب باران و تجهیزات کممصرف استفاده میکردند. همچنین برنامههایی برای تفکیک و بازیافت زباله در ورزشگاهها و مناطق هواداری اجرا شد. اما یک تناقض جالب در بین بود، در حالی که از یک سو فیفا و برگزارکنندگان این جام را سبزترین جام جهانی زمان خود معرفی میکردند با این حال برآوردهای رسمی نشان داد ردپای کربنی مسابقات برزیل نزدیک به جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان و ۲۰۱۰ آفریقای جنوبی بود.
نقطه عطف بعدی جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه بود که فیفا برای نخستین بار یک «راهبرد رسمی پایداری» تدوین کرد و برخلاف آلمان ۲۰۰۶ که بیشتر روی پروژه «گل سبز» متمرکز بود و آفریقای جنوبی و برزیل که عمدتاً از همان الگو پیروی میکردند، در روسیه موضوع پایداری به بخشی از ساختار مدیریتی مسابقات تبدیل شد.
برگزارکنندگان تلاش کردند مصرف انرژی و آب در ورزشگاهها کاهش یابد، سامانههای بازیافت توسعه پیدا کند و استانداردهای ساختمان سبز در ورزشگاههای جدید و بازسازیشده رعایت شود. ردپای کربنی مسابقات حدود ۲.۲ میلیون تن دیاکسیدکربن برآورد شد که کمتر از جامهای قبل بود و عنوان پاکترین جامجهانی تا به آن روز را برای روسیه به ارمغان آورد.
جام جهانی ۲۰۲۲ قطر با ادعای نخستین جام جهانی «کربنخنثی» برگزار شد که البته انتقادهای زیادی درباره واقعیت این ادعا مطرح است. ساخت ورزشگاههای مدرن با مصرف انرژی کمتر، استفاده از حملونقل عمومی (مثل مترو دوحه)، بازیافت مصالح و برنامههای جبرانی کربن از جمله اقدامات برنامه کربن خنثی بود. همچنین به دلیل کوچک بودن کشور میزبان، فاصله بین ورزشگاهها کم بود. جام جهانی ۲۰۲۲ قطر از یک طرف بهعنوان یکی از پیشرفتهترین رویدادها در مدیریت انرژی و طراحی ورزشگاهها معرفی میشد و از طرف دیگر با انتقاد «سبزشویی» مواجه بود و برخی نهادهای مستقل محیطزیستی اعلام کردند که در محاسبات رسمی بخشی از انتشار گازها (مثل ساختوساز کامل ورزشگاهها یا برخی پروازها) دست پایین محاسبه شده است.
جام جهانی ۲۰۲۶ نیز در حالی فیفا همچنان بر سیاستهای «پایداری» مانند توسعه حملونقل عمومی، بهینهسازی انرژی و برنامههای جبرانی کربن تأکید دارد، که منتقدان میگویند این اقدامات در برابر افزایش تعداد تیمها به ۴۸ تیم و برگزاری ۱۰۴ مسابقه در سه کشور آمریکا، کانادا و مکزیک و سفرهای متعدد بینقارهای، بینکشورها و بین شهری، اثر محدودی دارند.
کربنهمه آلودگی نیست
اگرچه معمولاً گزارشهای فیفا روی گازهای گلخانهای متمرکز است اما کربن تنها بخشی از ماجراست. برگزاری چنین رویدادهایی حجم عظیمی از زبالههای پلاستیکی و پسماندهای غذایی تولید میکند.
مصرف آب برای نگهداری زمینهای ورزشی، هتلها و مراکز اقامتی افزایش مییابد و آلودگی صوتی ناشی از حضور صدها هزار تماشاگر میتواند بر زیستگاههای طبیعی اطراف اثر بگذارد. نورپردازی گسترده ورزشگاهها و فضاهای شهری نیز نوعی آلودگی نوری ایجاد میکند که بر رفتار پرندگان و حشرات تأثیر میگذارد. از سوی دیگر ساخت یا بازسازی زیرساختها مستلزم مصرف حجم زیادی از فولاد، سیمان و سایر مصالح ساختمانی است که خود ردپای محیطزیستی قابل توجهی دارند.
در برخی جامهای جهانی آمارهایی درباره سایر اثرات محیطزیستی منتشر شده از جمله در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر که آمارها میگویند حدود ۳.۶ میلیون تن زباله ساختمانی ناشی از پروژههای عمرانی و ساختوسازهای مرتبط با مسابقات تولید شده است. همچنین در طول برگزاری مسابقات صدها هزار تن پسماند شهری، شامل بطریهای پلاستیکی، بستهبندی مواد غذایی و زبالههای تجاری تولید شد که بخشی از آن بازیافت شده است.
از نظر تولید زباله، هر تماشاگر در رویدادهای بزرگ ورزشی معمولاً روزانه بین یک تا سه کیلوگرم زباله تولید میکند. وقتی میلیونها نفر در طول یک ماه جابهجا میشوند، حجم زباله به صدها هزار تن میرسد.
جامجهانی تمام میشود اما رد آلودگیبر زمین میماند
شاید جام جهانی ۲۰۲۶ بیش از آن که فقط یک رویداد ورزشی باشد، نمادی از یکی از بزرگترین پرسشهای عصر حاضر است؛ این که جهان تا چه اندازه حاضر است برای سرگرمی، هیجان و سود اقتصادی، هزینههای زیستمحیطی را بپذیرد. این جام رکوردهای زیادی را جابهجا خواهد کرد؛ میلیاردها تماشاگر، بیشترین درآمد، بیشترین تعداد تیم، بیشترین تعداد مسابقه و شاید بیشترین میزان آلودگی. سرانجام سوت پایان زده خواهد شد و جام قهرمانی بالای سر میرود؛ اما ردپای این جشن جهانی با میلیونها تن کربنی که برای برگزاری آن وارد جو شدهاند، سالها در آسمان باقی خواهند ماند.
