گیشه تحت آژیر قرمز/ سکانسهای تلخ سینمای ایران در سال ۱۴۰۴
تحریریه آوش/ امسال دیگر نه کسی از «چینش طلایی اکران نوروز» حرف میزند و نه از رکوردشکنیهای گیشه.در نهایت نیز چهار فیلم «نیمشب»، «قمارباز»، «بهشت تبهکاران» و «خط نجات» از چهارشنبه ۲۷ اسفند اکران نوروزی خود را به صورت محدود آغاز کردند. این ۴ فیلم نیز هرکدام حال و هوایی متناسب با این روزهای وطن دارند و ۲ فیلم «نیمشب» و «قمارباز» درباره جنگ ۱۲ روزه ساخته شدهاند
اسفند همیشه ماه امید برای سینما و سینماداران ایرانی بود؛ ماهی که پوسترهای تازه روی سردر سینماها مینشست، گیشهها گرم میشد و بحث اکران نوروزی به مهمترین گفتوگوی سینمایی کشور تبدیل میشد. اما اسفند ۱۴۰۴، به جای صفهای طولانی بلیت، با صندلیهای خالی و سالنهایی آغاز شد که بیشتر به پناهگاههای خاموش میمانستند تا محل نمایش رویا.
امسال دیگر نه کسی از «چینش طلایی اکران نوروز» حرف میزند و نه از رکوردشکنیهای گیشه. سینمای ایران، در میانه جنگ، تورم و بیثباتی، از یک صنعت سرگرمی به مسئلهای برای بقا تبدیل شده است.
در نهایت نیز چهار فیلم «نیمشب»، «قمارباز»، «بهشت تبهکاران» و «خط نجات» از چهارشنبه ۲۷ اسفند اکران نوروزی خود را به صورت محدود آغاز کردند. این ۴ فیلم نیز هرکدام حال و هوایی متناسب با این روزهای وطن دارند و ۲ فیلم «نیمشب» و «قمارباز» درباره جنگ ۱۲ روزه ساخته شدهاند که تماشای آنها شاید در این ایام خالی از لطف نیست اما حقیقت این است که ناجی سینمای ایران در این روزها نخواهند بود.
اسفندی که نوروز را از یاد برد
تا همین چند هفته پیش، مسئله اصلی سینما قیمت بلیت بود؛ این که آیا با طرحهای تخفیف و بلیتهای شناور میتوان خانوادهها را دوباره به سالنها بازگرداند یا نه. اما حالا، با تغییر ناگهانی شرایط، این پرسش جای خود را به پرسشی بنیادینتر داده است: آیا اساساً سینمایی باقی خواهد ماند که بخواهد مخاطبش را برگرداند؟
بازگشایی محدود برخی سالنها، از جمله مجموعههای وابسته به حوزه هنری، بیشتر شبیه یک حرکت نمادین است تا نشانهای از بازگشت رونق. در شرایطی که مجتمعهای تجاری خلوتتر از همیشهاند و سایه ناامنی بر شهر سنگینی میکند، باز شدن درهای سینماها لزوماً به معنای بازگشت تماشاگران نیست. سالنها باز شدهاند، اما مخاطب هنوز بازنگشته است.
این همان نقطهای است که سینما از یک «تفریح» به یک «انتخاب پرهزینه و غیرضروری» سقوط میکند؛ انتخابی که در شرایط بحران، بهسادگی از سبد زندگی حذف میشود.
وقتی تقاضا در یک شب فرو میریزد
آمارهای فروش در هفتههای پایانی سال، تصویری بیپرده از وضعیت ارائه میدهند. همزمان با اوجگیری تنشهای نظامی، فروش فیلمها در برخی بازهها تا ۸۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش ناگهانی، نه حاصل ضعف یک فیلم یا شکست یک ژانر، بلکه نتیجه یک تغییر بزرگ در رفتار اجتماعی است. در شرایطی که جامعه درگیر اخبار لحظهای، نگرانیهای امنیتی و بیثباتی اقتصادی است، سینما دیگر اولویت ندارد. تماشاگران ترجیح میدهند در خانه بمانند، اخبار را دنبال کنند و از هزینههایی که ضروری به نظر نمیرسد، صرفنظر کنند.
این «قهر مخاطب» اما از سر بیعلاقگی نیست؛ از سر اضطرار است. تفاوتی ظریف اما تعیینکننده که نشان میدهد مشکل سینمای ایران صرفاً فرهنگی نیست، بلکه عمیقاً اقتصادی و اجتماعی است.
سینماداران در بنبست؛ هزینههایی که بازنمیگردد
برای صاحبان سالنها، بحران فقط کاهش مخاطب نیست، بلکه شکاف عمیق میان هزینه و درآمد است. در شرایطی که هزینه تولید فیلمها به بیش از ۵۰ میلیارد تومان رسیده، بلیتهایی در محدوده ۱۰۰ هزار تومان حتی هزینههای جاری سالنها را نیز پوشش نمیدهد.
برق، پرسنل، نگهداری تجهیزات و هزینههای جانبی، در روزهایی که صندلیها خالیاند، به معنای زیان قطعی است. همین موضوع باعث شده تا برخی سینماداران، بهصراحت از ادامه فعالیت در این شرایط ابراز تردید کنند.
اعتراضها هم بیسابقه نیست. مدیران برخی پردیسهای بزرگ پیشتر هشدار داده بودند که تعطیلیهای مکرر، چه به دلیل آلودگی هوا، چه مناسبتهای رسمی و چه شرایط امنیتی، عملاً این صنعت را از پا درمیآورد. آنها معتقدند در حالی که مراکز خرید و کافهها فعالاند، تعطیلی سینماها به معنای حذف یکجانبه یک صنعت است.
نیمشب از محمدحسین مهدویان/ اکران نوروز
سینما؛ مرهمی که دیگر خریداری ندارد
در نگاه فرهنگی، سینما همواره بهعنوان یک «پناهگاه روانی» تعریف میشد؛ جایی برای فاصله گرفتن از اضطرابهای روزمره. اما در واقعیت امروز ایران، این تعریف در حال فروریختن است.
وقتی طرحهایی مانند «زنگ سینما» برای آشنا کردن نسل جدید با سالنهای نمایش اجرا میشود، یک حقیقت تلخ آشکار میشود: برای بخشی از جامعه، سینما دیگر یک تجربه عادی نیست، بلکه یک تجربه لوکس و دور از دسترس است.
این وضعیت، پیش از جنگ نیز وجود داشت، اما اکنون تشدید شده است. جنگ، تنها شتابدهنده روندی بوده که پیشتر آغاز شده بود؛ روندی که سینما را از زندگی روزمره مردم حذف میکند.
صنعتی که به ثبات نیاز دارد، نه بحران
اقتصاد فرهنگ، بیش از هر بخش دیگری، به ثبات وابسته است. تولید، اکران و مصرف آثار فرهنگی، در بستری از آرامش و پیشبینیپذیری شکل میگیرد. اما آنچه امروز سینمای ایران با آن مواجه است، دقیقاً نقطه مقابل این شرایط است.
سینماداران بخش خصوصی اکنون در یک دوگانه سخت گرفتار شدهاند: از یک سو ناامنی و کاهش حضور مردم، و از سوی دیگر هزینههای فزاینده و نبود حمایت مؤثر. بسیاری از سالنها در مجتمعهای تجاری قرار دارند؛ مجتمعهایی که خودشان نیز در شرایط فعلی با کاهش شدید مراجعهکننده روبهرو هستند.
در چنین وضعیتی، حتی ایدههایی مانند «بلیت شناور» که در شرایط عادی میتواند به تعادل بازار کمک کند، کارایی خود را از دست میدهد. زیرا مسئله دیگر قیمت نیست، بلکه احساس امنیت است.
اکران نوروزی در بنبست کامل
در سالهای گذشته، اسفند ماه زمان رقابت برای گرفتن سهمی از اکران نوروز بود؛ زمانی که فیلمها برای حضور در بهترین فصل فروش صف میکشیدند. اما امسال، این رقابت جای خود را به تردید داده است. فیلمهایی که برای اکران نوروز آماده شده بودند، حالا با یک پرسش ساده مواجه بودند که آیا اصلاً مخاطبی وجود دارد که آنها را ببیند؟ در شرایطی که فضای عمومی جامعه با سوگ، اضطراب و نااطمینانی گره خورده، نمایش آثار کمدی نیز عملاً بیمعنا به نظر میرسد. در این میان، برخی آثار جدیتر شاید بتوانند با فضای موجود ارتباط برقرار کنند، اما مشکل اینجاست که اقتصاد سینمای ایران، بهشدت به فیلمهای پرفروش و کمدی وابسته است. بدون آنها، چرخه مالی سینما از حرکت میایستد.
«قمارباز» فیلم محسن بهاری سهمیه اکران نوروز
شکاف میان پرده و واقعیت
یکی از عمیقترین بحرانهای سینمای ایران، فاصله میان آن چه روی پرده نمایش داده میشود و آن چه در جامعه جریان دارد، است. این شکاف در سال ۱۴۰۴ عمیقتر از همیشه شده است.
در حالی که جامعه با بحرانهای واقعی دستوپنجه نرم میکند، سینما نتوانسته است بهطور مؤثر این واقعیتها را بازتاب دهد. نتیجه این شده که مخاطب، ارتباط خود را با آثار از دست داده است. این فاصله، در کنار فشارهای اقتصادی، باعث شده تا حتی علاقهمندان سینما نیز کمتر به سالنها بروند. سینما، بهتدریج از یک تجربه جمعی به یک گزینه فراموششده تبدیل شده است.
بازگشایی یا نمایش عادیسازی؟
بازگشایی محدود سینماها، نیز اما در این شرایط، بیش از آن که یک اقدام اقتصادی باشد، یک پیام سیاسی و اجتماعی است؛ تلاشی برای نشان دادن این که زندگی همچنان جریان دارد. اما واقعیت این است که اقتصاد سینما با این اقدامات نمادین احیا نمیشود.
تا زمانی که امنیت روانی به جامعه بازنگردد و ثبات اقتصادی ایجاد نشود، چراغهای روشن سینماها نیز گرمایی به این صنعت نخواهند بخشید. سالنها ممکن است باز باشند، اما بدون مخاطب، این باز بودن معنایی ندارد.
سقوط از رؤیا؛ وقتی عددها هم عقب نشستند
اگر در اسفند ۱۴۰۴، سالنهای خالی و گیشههای خاموش تصویر امروز سینمای ایران است، برای فهم عمق این بحران باید چند قدم به عقب برگشت؛ به زمانی نهچندان دور که از «بازگشت مخاطب» و حتی «رکوردشکنی تاریخی» سخن گفته میشد.
سال ۱۴۰۲، برای سینمای ایران سال احیا بود. پس از رکود سنگین دوران کرونا و شوکهای اجتماعی ۱۴۰۱، مخاطبان دوباره به سالنها بازگشتند و تعداد تماشاگران به مرز ۲۷ میلیون نفر رسید. این عدد، در فضای رسانهای بهعنوان نشانهای از «زنده بودن سینما» تفسیر شد؛ نشانهای که امید به آینده را زنده کرد.
این روند در سال ۱۴۰۳ حتی شتاب بیشتری گرفت. سینمای ایران توانست از مرز ۳۳ میلیون مخاطب عبور کند؛ رقمی که از آن بهعنوان بهترین عملکرد دو دهه اخیر یاد شد. در همان زمان، برخی مدیران و تحلیلگران از یک هدف جاهطلبانه سخن میگفتند: رسیدن به ۴۰ میلیون تماشاگر در سال ۱۴۰۴.
اما این رؤیا، بیش از آن که بر واقعیتهای ساختاری تکیه داشته باشد، بر یک موج مقطعی سوار بود.
«بهشت تبهکاران» فیلم مسعود جعفریجوزانی در اکران نوروز
فرود ۱۰ میلیونی؛ عددی که همهچیز را توضیح میدهد
واقعیت سال ۱۴۰۴، با تمام این پیشبینیها فاصلهای چشمگیر داشت. تعداد مخاطبان سینمای ایران در پایان این سال، روی عدد ۲۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر متوقف شد؛ یعنی حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیون نفر کمتر از سال قبل.
این سقوط، تنها یک کاهش عددی نیست؛ بلکه نشانهای از یک تغییر عمیق در رفتار مخاطب و ساختار بازار است. سینمای ایران، در فاصلهای کوتاه، بخش بزرگی از مخاطبان خود را از دست داده است.
پیشبینی این کاهش، پیشتر توسط برخی کارشناسان مطرح شده بود. آنها هشدار داده بودند که رشد سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، پایدار نیست و در صورت تداوم برخی روندها، ریزش مخاطب اجتنابناپذیر خواهد بود. اما شاید کمتر کسی تصور میکرد که این سقوط، تا این اندازه سریع و عمیق باشد.
کمدی؛ ناجی دیروز، بنبست امروز
برای فهم این سقوط، باید به موتور محرک گیشه در سالهای اخیر نگاه کرد: کمدی.
در سال ۱۴۰۲، فیلمهایی که فروشهای چند میلیونی را تجربه کردند، عمدتاً در ژانر کمدی بودند. آثاری که توانستند میلیونها نفر را به سالنها بکشانند و رکوردهای تازهای ثبت کنند. این موفقیت، بهسرعت به یک الگو تبدیل شد.
در سال ۱۴۰۳، این الگو تقویت شد. کمدیهای بیشتری تولید شدند و بخش عمدهای از گیشه را در اختیار گرفتند. تنوع ظاهری بیشتر شد، اما در عمل، وابستگی سینما به یک ژانر خاص عمیقتر شد.
این وابستگی، در کوتاهمدت کارآمد بود، اما در بلندمدت به یک نقطه ضعف تبدیل شد. زیرا مخاطب، پس از مدتی، نسبت به تکرار این فرمول واکنش نشان میدهد. کیفیت برخی آثار کاهش یافت و جذابیت اولیه جای خود را به تکرار داد. در چنین شرایطی، سینما نتوانست مخاطب جدید جذب کند و مخاطب قدیمی را نیز بهتدریج از دست داد.
وقتی شوک بیرونی، ضعف درونی را عیان میکند
اگر ساختار سینمای ایران متنوعتر و متکی به ژانرهای مختلف بود، شاید میتوانست در برابر شوکهای بیرونی مقاومت بیشتری نشان دهد. اما وابستگی به کمدی، این صنعت را در برابر بحران آسیبپذیر کرد.
وقتی جنگ و تنشهای سیاسی شدت گرفت، اولین چیزی که از سبد فرهنگی مردم حذف شد، همان کمدیهایی بود که قرار بود موتور فروش باشند. در فضای سوگ و اضطراب، دیگر جایی برای خندههای سبک باقی نماند. اینجاست که ضعف ساختاری سینما آشکار میشود. صنعتی که به یک فرمول خاص وابسته شده، در مواجهه با تغییر شرایط، دچار فروپاشی میشود.
رقابتی که سینما را تنها گذاشت
در کنار این عوامل، یک رقیب قدرتمند نیز بهتدریج سهم خود را از بازار افزایش داد: پلتفرمهای نمایش خانگی. در سالهای اخیر، این پلتفرمها توانستهاند با تولید سریالها و برنامههای متنوع، بخشی از مخاطبان سینما را جذب کنند. مزیت آنها روشن است؛ دسترسی آسان، هزینه کمتر و امکان تماشا در هر زمان.
در شرایطی که رفتن به سینما به دلیل هزینه و ناامنی دشوارتر شده، این مزیتها اهمیت بیشتری پیدا میکند. مخاطب، بهسادگی ترجیح میدهد در خانه بماند و محتوای مورد علاقهاش را تماشا کند. این تغییر رفتار، بهتدریج سینما را از یک تجربه جمعی به یک گزینه ثانویه تبدیل کرده است.
آیندهای که تفاوت چندانی ندارد
اگر سال ۱۴۰۴ را سال سقوط بدانیم، پرسش اصلی این است که ۱۴۰۵ چه خواهد شد؟
نشانهها چندان امیدوارکننده نیست. بسیاری از مشکلات ساختاری که به این وضعیت منجر شدهاند، همچنان پابرجا هستند: تورم، کاهش قدرت خرید، وابستگی به یک ژانر خاص، و فاصله میان سینما و جامعه.
در کنار این موارد، عدم اطمینان سیاسی و امنیتی نیز همچنان وجود دارد. در چنین شرایطی، پیشبینی یک بازگشت سریع به دوران رونق، چندان واقعبینانه به نظر نمیرسد. حتی اگر جنگ پایان یابد، اثرات روانی و اقتصادی آن بهسرعت از بین نخواهد رفت. مخاطب، برای بازگشت به سالنها، به زمان و اعتماد نیاز دارد؛ دو عنصری که بهسادگی به دست نمیآیند.
سینما در نقطه انتخاب؛ بقا یا بازآفرینی
سینمای ایران امروز در یک نقطه تعیینکننده قرار گرفته است. ادامه مسیر گذشته، به معنای تداوم همین وضعیت خواهد بود؛ وضعیتی که در آن، سینما بهتدریج از زندگی روزمره مردم حذف میشود.
اما مسیر دیگری نیز وجود دارد؛ بازنگری در مدل اقتصادی، تنوعبخشی به تولیدات، و تلاش برای بازسازی ارتباط با مخاطب.
این مسیر، البته آسان نیست. نیازمند سیاستگذاری دقیق، حمایت واقعی و مهمتر از همه، پذیرش این واقعیت است که سینمای ایران دیگر نمیتواند با فرمولهای گذشته به حیات خود ادامه دهد.
چراغی که روشن است اما نمیتابد
سینماهای ایران هنوز خاموش نشدهاند. چراغها روشن است، پردهها بالا میروند و فیلمها نمایش داده میشوند. اما این روشنایی، دیگر آن گرمای گذشته را ندارد.
سینمای ایران در سال ۱۴۰۴، از یک صنعت در حال رشد، به صنعتی در حال بقا تبدیل شد. از رؤیای ۴۰ میلیون مخاطب، به واقعیت ۲۲ میلیونی سقوط کرد. از صفهای طولانی بلیت، به صندلیهای خالی رسید و شاید مهمترین تغییر این باشد: سینما دیگر مسئله سرگرمی نیست؛ مسئله بقاست. اگر قرار است این چراغ دوباره بتابد، نیاز به چیزی فراتر از بازگشایی سالنها دارد؛ نیاز به بازگشت اعتماد، بازسازی اقتصاد و مهمتر از همه، بازتعریف رابطه میان سینما و جامعه. در غیر این صورت، این نور کمسو، هر روز کمفروغتر خواهد شد.
