وداع با «پهلوان آواز»
آیین وداع و تشییع پیکر زندهیاد حسین (ایرج) خواجه امیری ملقب به «پهلوان آواز» با حضور جمعی از مسئولان و هنرمندان مقابل تالار وحدت در حال برگزاری است.
آیین وداع و تشییع پیکر حسین(ایرج) خواجه امیری خواننده پیشکسوت موسیقی سنتی ایرانی ملقب به «پهلوان آواز» جمعه (۲۳ مردادماه) با حضور مهدی شفیعی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بابک رضایی مدیرکل دفتر امور موسیقی وزارت فرهنگ، اسحاق شکری مدیرعامل انجمن موسیقی ایران، حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی، علی جهاندار، علیاصغر شاهزیدی، هوشنگ، پشنگ، اردشیر کامکار، محمد موسوی، حسامالدین سراج، جواد طوسی، قاسم افشار، خانواده هنرمند و جمعی از مسئولان و هنرمندان با اجرای سیدعباس سجادی در پهنه فرهنگی هنری رودکی مقابل تالار وحدت برگزار شد.
علیرضا افتخاری نیز در مراسم تشییع پهلوان آواز ایران حضور دارد.
علیرضا افتخاری در این مراسم گفت: خاطرهای در سن ۱۲ سالگی دارم روزی روزگاری استادی قرار بود در اصفهان اجرا داشته باشند و بنده ۱۲ سال بیشتر نداشتم پردهای نوشته بود استاد ایرج به زودی در این مکان اجرا خواهند داشت. بنده یک ماه تمام مدرسه را ترک کردم و در آن محل در کوچه سپاهان ایستادم که اگر قرار است ایشان را زیارت کنم در آن محل زیارت کنم البته که استاد را مکان دیگری زیارت کردم.
وی ادامه داد: اما آن عشق در من شکل گرفت و در زمان ۱۰ تا ۱۲ سالگی به گونهای شد که در این مکان که مقدس است و عاشق استاد ایرج بودم سعی نمیکردم شبیهخوانی کنم، این صدا بود چارهای نداشتم وقتی میخواندم گویا یکی از شاگردان کوچک ایرج میخواند و همین طور هم شد.
افتخاری همچنین شعری را خواند:
چرا یک دم کنار من نمیمانی
چرا همچون نسیم از من گریزانی
چرا در دل مرا از خود نمیدانی
بیاد آور تو آن روز طلایی را
ایرج را نمیتوان از تاریخ موسیقی و آواز کشور جدا کرد
حمیدرضا نوربخش مدیرعامل خانه موسیقی ایران در این آیین با عرض خیرمقدم خدمت هنرمندان، استادان، پیشکسوتان، عاشقان موسیقی، عاشقان آواز، عاشقان ایران و عاشقان ایرج بزرگ اظهار کرد: به خانواده و خاندان ارجمند خواجهامیری، فرزندان گرانقدر او، بهویژه هنرمند ارجمند، احسان خواجهامیری و نیز به همه شما عاشقان و شیفتگان هنر و به همه مردم ایران تسلیت عرض میکنم.
وی با اشاره به اینکه ایرج، خاطره چندین نسل است، افزود: چه ما بخواهیم و چه نخواهیم، چه من بگویم و چه نگویم، ایرج را نمیتوان از تاریخ موسیقی و آواز این کشور جدا کرد. حنجره بینظیر، استثنایی و خدادادی او، متر و معیار صدا بوده، هست و خواهد بود.
نوربخش گفت: ایرج در طول نزدیک به نیمقرن و شاید اندکی بیشتر، آثار بسیار ارزشمند و گرانقدری خواند؛ آواز خواند، ترانه خواند و همه را به آرشیو، حافظه فرهنگی، هنری و موسیقایی ایران تقدیم کرد و اضافه کرد.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران بیان کرد: چند سال پیش، گفتوگویی مفصل با ایرج داشتم؛ درباره مسیر رشد و بالیدن او و اینکه چگونه وارد این عرصه شد. این گفتوگو با مصاحبههای معمول که غالباً به بیان زندگینامه هنرمند محدود میشود، کمی متفاوت بود. از زوایای دیگری به موضوع نگاه کردم که امیدوارم فرصتی پیش آید تا درباره آن بیشتر سخن بگویم.
وی افزود: آنچه در آن گفتوگو دریافتم، این بود که این مرد، ژنی بینظیر، عجیب و استثنایی داشت. بدون آنکه معلمی مستقیم داشته باشد، با ذهن و ضمیر خود و با نبوغ ویژهای که بر آن تاکید دارم، از همه شنیدهها و دریافتهایش در آن منطقه بهره گرفت؛ مجموعهای از آموختهها را درونی کرد، سبک و سیاقی پدید آورد و سپس به تهران آمد.
نوربخش اظهار کرد: ایرج بزرگان بسیاری، از جمله استاد صبا و دیگر استادان را دید و از خرمن وجود همه آنان خوشه برچید اما در نهایت، «ایرج» با سبک ویژه خودش در آوازخوانی شد. طبیعتاً آوازخوانی ایرج متأثر از مکتب آواز اصفهان بود، چراکه خود او نیز فرزند همان منطقه بود؛ منطقهای که استاد بزرگ تاج اصفهانی و بسیاری از بزرگان دیگر در آن زیستند، بالیدند و آثار ارزشمند ارائه کردند اما ایرج با تکیه بر این میراث، سبک ویژه و یگانه خود را خلق کرد.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران گفت: یک آوازخوان، در روندی زمانبر رشد میکند؛ نزد استادان میرود، شیوهها و سبکهای گوناگون را دنبال میکند تا سرانجام به زبان، گفتمان و امضای شخصی خود برسد اما ایرج در همان جوانی و عنفوان جوانی، سبک و سیاق مستقل خود را در آوازخوانی یافته بود.
وی افزود: خوشبختانه آوازهای فراوانی از ایرج به یادگار مانده است؛ آثاری که تا ایران هست و تا تاریخ هست، ماندگار خواهند بود و مردم از آنها بهره خواهند برد. نوربخش بیان کرد: متأسفانه گاهی در فضای مجازی، برخی میکوشند حتی آواز را نیز به عرصه قطبیسازی تبدیل کنند. در حالی که وقتی بزرگی همچون روانشاد استاد محمدرضا شجریان برای ایرج لقب «پهلوان» به کار میبرد، معنای آن روشن است.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران گفت: شجریان بیش از چهل سال پیش خاطرهای را برای من نقل کردند؛ خاطرهای درباره منش، خصال و بزرگمنشی ایرج بزرگ.
او گفت؛ «تازه به رادیو آمده بودم و در ابتدای کارم بودم. چند آواز خوانده بودم. در آن روزگار، بسیاری از پیشکسوتان و بزرگان شاید چندان به جوانترها اعتنا نمیکردند. روزی در حیاط رادیو، گوشهای ایستاده بودم که دیدم آقایی از آن طرف، در حالی که مشغول گفتوگو بودند، به سمت من آمدند و گفت؛ آقا، آقای شجریان شمایید؟، گفتم: بله. گفت؛ آقا، یک آواز از شما شنیدم؛ بسیار خوب بود، آفرین. سپس بسیار مرا تشویق کردند. این اتفاق برای من بسیار امیدبخش بود؛ به من بال و پر داد و باعث شد به خودم ببالَم.»
وی افزود: استاد شجریان میگفت که همواره از این بزرگواری ایرج بزرگ یاد میکرد. خود ایرج بزرگ نیز، چنانکه احتمالاً همه شما شنیدهاید، در گفتوگویی که منتشر شده، همین خاطره را نقل کردهاند.
نوربخش گفت: وقتی بزرگان ما با یکدیگر چنین رفتار میکنند، دیگر ما نباید به خودمان اجازه دهیم فضا را قطبی کنیم. اینان همه بزرگاند؛ همه گلهای جاودان و طراوتبخش بوستان آواز ایراناند. همه عزیزند، همه بزرگاند و همه را باید پاس داشت. باید از این قطبیسازیها پرهیز کنیم.
مدیرعامل خانه موسیقی ایران افزود: روح بلند استاد ایرج عزیز در بهترین جای هستی نظارهگر ماست. برای او رحمت و رضوان الهی طلب میکنیم. قرین رحمت و رضوان خداوندی باد.مجدداً به خانواده محترم خواجهامیری، فرزندان گرانقدر او جامعه هنری و همه مردم ایران تسلیت عرض میکنم.
خواجهامیری ۲۱ مرداد پس از دورهای بیماری در ۹۴ سالگی دار فانی را وداع گفت.
خواجهامیری متولد ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز از توابع استان اصفهان در خانوادهای هنرمند متولد شد. پدربزرگش ملا میرزا از خوانندگان بنام زمان ناصرالدین شاه بود و پدرش نعمتاللّه که از صدایی خوش و رسا برخوردار بود و ردیف میدانست، مدتها او را تحت تعلیم خویش قرار داد.
وی در همان زمان در مراسم تعزیهخوانی شرکت میکرد و نزد تعزیهخوانانی که ردیف و دستگاه میدانستند، آواز آموخت.
وی پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت و در یک مهمانی با حمید وفادار، برادر مجید وفادار آهنگساز بزرگ آشنا شد. وفادار که در آن مهمانی آواز اثرگذار خواجه امیری را شنیده بود او را به ابوالحسن صبا معرفی کرد. خواجه امیری سال ۱۳۲۶ به مکتب ابوالحسن صبا راه یافت و دو سال پیاپی در حضور او دانستههای خویش را تکمیل کرد و به وسیله وی به ابراهیم منصوری که مسئولیت سرپرستی رادیو ایران را برعهده داشت معرفی شد و چون مورد تأیید صبا بود از او آزمونی گرفته نشد. از این تاریخ به بعد همکاری خواجه امیری با ارکستر ابراهیم منصوری آغاز شد و برنامههای متعددی را اجرا کرد.
خواجه امیری پس از مدتی در سال ۱۳۲۹ در دانشکده افسری ارتش پذیرفته شد و در آنجا نیز در برنامه ارتش شرکت و با ارکستر محمدعلی بهارلو برنامه اجرا میکرد. در سال ۱۳۳۰ اکبر گلپایگانی و جمشید مشایخی که هر دو از نامآوران و بزرگان هنر ایران در زمینه موسیقی و سینما هستند نیز در دانشکده افسری پذیرفته شدند و از همان زمان، دوستی خواجه امیری و گلپا شکل گرفت و این دوستی ادامه یافت.
خواجه امیری در آن زمان به خاطر محدودیتهای ارتش نمیتوانست از اسم اصلی خود در اجرای برنامههای هنری موسیقی استفاده کند به همین دلیل نام مستعار ایرج، که نام برادرش بود را برای خود برگزید و در این سالها یعنی از ۱۳۲۷ تا ۱۳۳۶ با ارکسترهای مختلف از جمله ارکسترهای ابراهیم منصوری، عبدالله جهانپناه، محمدعلی بهارلو، نصرالله زرینپنجه، مهدی خالدی، جواد لشکری، بزرگ لشکری برنامه اجرا کرد. موفقیتهای ایرج ادامه داشت تا اینکه بالاخره در سال ۱۳۳۶ به دعوت داوود پیرنیا بنیانگذار برنامه گلها به این برنامه مشهور راه یافت و در نخستین همکاری خود با این برنامه برگ سبز ۴۳ را در مایه شور-ابوعطا و با همکاری علی تجویدی و فرهنگ شریف و امیر ناصر افتتاح خواند. از همان زمان همکاری وی با برنامه گلها ادامه یافت.
ایرج علاوه بر اجرای برنامههای مختلف رادیویی به اجرای ترانه و آواز برای فیلمهای فارسی همت گماشت و بازیگران زیادی از جمله محمدعلی فردین، منوچهر وثوق، رضا بیکایمانوردی ترانههای وی را لبخوانی میکردند. نخستین فیلمی که ایرج در آن ترانه خواند، فیلم روزنه امید به کارگردانی سردار ساگر و با ترانههای ساخته جواد لشکری است.
خواجهامیری با برخورداری از صدایی پرقدرت، وسعت صوتی کمنظیر و تسلط بر ردیف موسیقی ایرانی، طی دههها فعالیت هنری، جایگاهی ماندگار در تاریخ موسیقی ایران به دست آورد. این خواننده فقید در دوران فعالیت هنری خود بیش از ۲هزار آواز و تصنیف و ترانه در برنامههای مختلف خواند و بخش مهمی از فعالیت هنری ایرج در برنامه ماندگار «گلها» در رادیو ایران رقم خورد و آوازها و تصنیفهای متعددی با صدای او در این مجموعه به یادگار ماند.
خواجه امیری در طول سالهای فعالیت خود با جمعی از برجستهترین آهنگسازان، نوازندگان و موسیقیدانان ایران از جمله علی تجویدی، همایون خرم، پرویز یاحقی، حبیبالله بدیعی، حسن کسایی، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، احمد عبادی، جواد معروفی، اسداله ملک و فضلالله توکل همکاری داشت و نقش مهمی در ماندگاری بخشی از گنجینه موسیقی کلاسیک ایران ایفا کرد.
خواجه امیری در دوران فعالیت هنری خود بیش از ۲هزار آواز و تصنیف و ترانه در برنامههای مختلف خوانده است که نیاز، غزل خوان، همه چشمها به ایرانه، به یاد فردین، پرنده، حرف نگفته، شب بارانی، خاطرات زندگی، گل من، گلدون بیگل، سنگ صبور، قصه زندگی، گلریزان، افسونساز، شمع شبافروز، زمزمه چوپان، محو تماشا از جمله این آثار هستند؛ آثاری که در کنار صدها آواز و اجرای او در برنامه «گلها»، همچنان در حافظه شنیداری دوستداران موسیقی ایرانی جایگاه ویژهای دارند.
