نگاهی به دو مستند درباره ایران این روزها/ مرثیه‌ای برای یک شهر

فرهاد ورهرام در مستند «در قلمرو آرش» که با نگاهی به جنگ دوازده روزه ساخته از منظر فیلمسازی که همواره در آثارش به موضوع ایران پرداخته به وطن و به آرش به عنوان یک قهرمان ملی پرداخته است.

ورهرام در این مستند گزارشی، از اتریش به تهران، از ونک به آرامگاه سیاوش کسرایی، شاعر معاصر، سفر کرده تا در ستایش یک قهرمان ملی فیلم بسازد. این مستند کوتاه با پرسش فیلمساز از خود و تماشاگر آغاز می‌شود؛ «چرا از آرش در شاهنامه خبری نیست؟» گویی فیلمساز می‌خواهد این فقدان و غیبت را جبران کند.

پس به ستایش از شعر بلند و زیبای سیاوش کسرایی می‌پردازد، به او ادای دین می‌کند و از آرش می‌گوید، آرش که قهرمان ملی است، اسطوره‌ای که امروز بیش از گذشته، نامش در جان هر ایرانی می‌نشیند چرا که «ایران» جان ما است.

ورهرام، در این مستند کوتاه که متاثر از فضای ایران در جنگ دوازده روزه ساخته شده، یک وطن‌پرست است که تماشاگرش را دعوت به مطالعه تاریخ، درک اسطوره‌ها و جستجوی نشانه‌های میهن‌پرستی می‌کند. او امروز ایران را نیازمندِ انسان‌هایی می‌داند که همچون آرش، عاشق ایران هستند.

همچنین فیلم کوتاه ورهرام، با استفاده از آرشیو سخنان سیاوش کسرایی و تصاویری از او و آرامگاهش، به شعر آرش کمانگیر و این شاعر و همچنین ادبیات ایران ادای احترام می‌کند.

مستند «پشت چراغ قرمز» ساخته مهدی باقری دیگر مستندی است که با محور حمله اسرائیل به ایران ساخته شده، باقری با روایتی که خوب نوشته و توسط صادق دقیقی بسیار خوب اجرا شده از امروز، از میدان تجریش و از قربانیان بی گناه جنگ، به گذشته ایران سفر کرده و رد پای تهاجم به ایران را به تصویر می‌کشد.

«پشت چراغ قرمز» درباره مردم عادی‌ است، درباره رهگذران ساده خیابان، سربازان، زنان و مردانی که در طول تاریخ در این جغرافیا زیسته و در جنگ‌ها کشته شده‌اند، مردمی که شاید نامشان در هیچ کتابی ثبت نشده باشد اما مستندساز با ادای احترام به آنها، یادشان را زنده نگه می‌دارد. باقری در مستند کوتاه «پشت چراغ قرمز» ناظر و راویست، هم تصاویر انفجار در میدان تجریش را ثبت می‌کند، هم به تماشاگرش یادآوری می‌کند که تاریخ ایران را می‌شود از منظر آنانی روایت کرد که قربانی خشونت و جنگ شده‌اند.

فیلم مهدی باقری، مستندی گزارشی و ساده است، فیلمساز کوشیده از فضای مرسوم چنین آثاری دور شود و از منظری تازه به شهر و مردمش نگاه کند. 

مستندهای «پشت چراغ قرمز» و «در قلمرو آرش» از مجموعه مستندهایی هستند که امسال در مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی به مناسبت مقاومت مردم در جنگ 12 روزه ساخته شدند، مهدی باقری و فرهاد ورهرام، آثاری بهتر از این دو مستند کوتاه در کارنامه دارند، اما این تجربه‌ها به دلیل نگاه به پدیده‌ای سیاسی قابل توجه‌اند. هر دو کارگردان کوشیده‌اند از مسیری تازه به ماجرایی حیاتی بنگرند و هر یک، زبان و رویکردی مستقل دارند.