چرا ایران در تنگه هرمز دست بالا را دارد؟
تنگه هرمز نزدیک به ۴ هفته است که عملا بسته مانده؛ وضعیتی که بازارهای جهانی انرژی را دچار آشفتگی کرده و چشمانداز روشنی برای پایان آن دیده نمیشود.
سیانان آمریکا در گزارشی با این عنوان که چرا ایران در تنگه هرمز دست برتر را دارد، نوشت:
تهدیدها و حملات ایران علیه شناورها در تنگه هرمز، ریسک عبور را تا حدی بالا برده که عملا رفتوآمد در این آبراه باریک تقریبا متوقف شده است.
تنگه هرمز نزدیک به ۴ هفته است که عملا بسته مانده؛ وضعیتی که بازارهای جهانی انرژی را دچار آشفتگی کرده و چشمانداز روشنی برای پایان آن دیده نمیشود.
تهدیدها و حملات ایران در خلیج فارس، سطح خطر عبور را آنقدر افزایش داده که تقریبا همه ترددها در این گذرگاه متوقف شده است؛ گذرگاهی که مسیر اصلی انتقال حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان و همچنین کودهای شیمیایی مورد نیاز کشاورزی جهانی به شمار میرود.
با عمیقتر شدن بحران انرژی، دونالد ترامپ از تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به این انسداد سخن گفته، همزمان هزاران نیروی نظامی بیشتر را به خاورمیانه اعزام کرده و بررسی احتمال اسکورت نفتکشها توسط نیروی دریایی آمریکا را در دستور کار قرار داده است.
با این حال، ایران از جهات متعددی همچنان دست بالا را دارد؛ بخشی به دلیل روشهای نامتقارن جنگی مانند پهپادهای ارزان و مینهای دریایی، و بخشی به دلیل جغرافیای خاص منطقه. ترکیب این ۲ عامل، دفاع از شناورها یا تامین امنیت نظامی تنگه را برای آمریکا و دیگران دشوارتر کرده است.
در عین حال، حفظ کنترل برای ایران سودآور نیز هست. مقامهای ایرانی گفتهاند برای عبور «ایمن» برخی نفتکشها از تنگه، همچنان هزینه دریافت خواهند کرد؛ پس از آنکه گزارشی از موسسه اطلاعات فهرست لویدز در ۲۳ مارس اعلام کرد دستکم ۲ شناور مبالغ بالایی برای عبور پرداخت کردهاند.
چرا جغرافیا به نفع ایران است؟
بر اساس دادههای شرکت تحلیلی کشتیرانی ورتکسا (Vortexa)، تنگه هرمز در باریکترین نقطه حدود ۳۹ کیلومتر عرض دارد و تقریبا همه ترددها از ۲ کریدور دریایی بسیار محدود عبور میکنند.
نیک چایلدز از موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک میگوید این منطقه بهدرستی «گلوگاه» نامیده میشود، اما تفاوت آن با سایر گلوگاههای جهان در این است که عملا مسیر جایگزینی وجود ندارد.
کوین رولندز از اندیشکده خدمات سلطنتی متحد (Royal United Services Institute) نیز تاکید میکند در اقیانوس باز میتوان مسیر را تغییر داد، اما در چنین گلوگاهی این گزینه وجود ندارد؛ بنابراین ایران لزوما نیازی به جستوجوی هدف ندارد و میتواند منتظر بماند.
به گفته او، این وضعیت عملا «منطقه کشنده» ایجاد میکند که زمان هشدار برای حمله ممکن است به چند ثانیه محدود شود.
افزون بر این، ایران نزدیک به هزار و ۶۰۰ کیلومتر خط ساحلی در این منطقه دارد که از آن میتواند موشکهای ضدکشتی شلیک کند. این سامانههای موشکی متحرکاند و شناسایی و انهدام آنها دشوار است. وجود تپهها، کوهها، درهها، مناطق مسکونی و جزایر ساحلی نیز کشف این سامانهها را سختتر میکند و امکان اختفای آنها را افزایش میدهد.
شناورها در تنگه هرمز با چه تهدیدهایی روبهرو هستند؟
تحلیلگران میگویند از آغاز درگیریها، بخشی از توان تهاجمی متعارف دریایی ایران تضعیف شده است. با این حال، به گفته رولندز، تقریبا غیرممکن است که سطح تهدید به صفر برسد و کشتیها همچنان با سطحی از خطر مواجه خواهند بود.
به همین دلیل، هرگونه عملیات اسکورت احتمالا فراتر از یک کاروان سنتی از ناوهای جنگی خواهد بود و به دفاع لایهای متکی میشود: پایش ماهوارهای، هواپیماهای گشت، پهپادهای هوایی و مسیرهایی که پیشتر از مین پاکسازی شدهاند.
چایلدز میگوید آمریکا توانسته بخش قابل توجهی از توان دریایی متعارف ایران را تضعیف کند، اما بیشترین تهدید همچنان از زرادخانه نامتقارن ایران ناشی میشود: پهپادها، قایقهای تندرو کوچک و حتی قایقهای بدون سرنشین حامل مواد منفجره.
او اضافه میکند اگر ایران تصمیم به مینگذاری بگیرد، میتواند مینها را بهسادگی از پشت یک لنج ظاهرا غیرنظامی به آب بیندازد. همچنین با وجود شناسایی زیردریاییهای اصلی ایران، احتمال حضور زیردریاییهای کوچک ویژه آبهای کمعمق همچنان مطرح است.
متحدان آمریکا از جمله بریتانیا، فرانسه و بحرین نیز در حال تدوین طرحهایی برای حفاظت از کشتیرانی بینالمللی در این آبراه هستند.
وضعیت فعلی چگونه است؟
ایران دستکم به ۱۹ شناور در نزدیکی تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان حمله کرده است.
تحلیلگران میگویند ایران حتی نیازی به غرق کردن کشتیها ندارد؛ همین که سطح تهدید بالا باقی بماند، شرکتهای کشتیرانی حاضر به پذیرش ریسک نخواهند بود. با این حال، برخی شناورها با ارتباطاتی با ایران، چین، هند و پاکستان توانستهاند عبور کنند.
ایران اعلام کرده «شناورهای غیرمتخاصم» در صورت هماهنگی با مقامهای ایرانی میتوانند عبور کنند. گزارش اطلاعات فهرست لویدز (Lloyd’s List Intelligence) میگوید دستکم ۱۶ شناور عبور کردهاند؛ از جمله موردی که ظاهرا ۲ میلیون دلار پرداخت کرده و چند نفتکش موسوم به «زامبی» که با هویت جعلی تردد کردهاند. این گزارش بهطور مستقل تایید نشده است.
حتی اگر تردد نفتکشها از سر گرفته شود، پاکسازی صف انتظار زمانبر خواهد بود. طبق اعلام سازمان بینالمللی دریانوردی (International Maritime Organization)، نزدیک به ۲هزار شناور در داخل خلیج فارس گرفتار شدهاند.
تحرکات نظامی آمریکا
دولت ترامپ از «پیشرفت دیپلماتیک» سخن میگوید، در حالی که ایران اعلام کرده در حال مذاکره مستقیم با آمریکا نیست، هرچند تبادل پیام از طریق میانجیها را تأیید کرده است.
همزمان، یگانهای جدیدی از تفنگداران دریایی و نیروهای دریایی آمریکا در حال حرکت به سمت منطقهاند. به گفته مقامهای آمریکایی، یازدهمین یگان اعزامی تفنگداران دریایی و گروه آماده آبی-خاکی «باکسر» در راهاند. پیشتر نیز اعلام شده بود یگان اعزامی مستقر بر ناو تهاجمی آبی–خاکی یواساس تریپولی (USS Tripoli) به خاورمیانه اعزام شده است.
این یگانها معمولا برای عملیات تخلیه، یورشهای آبی-خاکی و عملیاتهایی با جابهجایی نیرو از دریا به ساحل بهکار میروند؛ موضوعی که گمانهزنیها درباره احتمال عملیات زمینی را افزایش داده، هرچند دولت آمریکا اعلام کرده فعلا چنین گزینهای را کنار گذاشته است.
تحلیلگران نظامی میگویند شاید هدف آمریکا از اعزام این توان دریایی، بیش از هر چیز تغییر محاسبات ایران از طریق نمایش قدرت باشد.
ترامپ همچنین تهدید کرده اگر انسداد تنگه ادامه یابد، اهداف بیشتری مرتبط با تجارت نفت ایران را هدف قرار خواهد داد. جمعه گذشته، ارتش آمریکا تاسیسات نظامی در جزیره خارک را هدف قرار داد؛ جزیرهای که حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران از آن انجام میشود. تأسیسات مرتبط با تجارت نفت هدف قرار نگرفتند، اما ترامپ هشدار داده ممکن است در گام بعدی هدف قرار گیرند؛ اقدامی که بهمعنای تشدید بیشتر تنش خواهد بود.
