علیرضا اعرافی، چهرهای آرام با نقشی پررنگ در حوزه و سیاست/مسیر آیت الله اعرافی از جامعه المصطفی تا شورای موقت رهبری
تحریریه آوش/ مردادماه سال گذشته، دیدار اعرافی با مقامهای روسی در مسکو، بدون انتشار رسمی جزئیات، این گمانه را تقویت کرد که نقش او فراتر از عناوین رسمیاش است. همانطور که اخیراً نیز شایعاتی از بازدید او از سایت هستهای فردو پس از حملات نظامی آمریکا منتشر شده؛ اخباری که هرچند تأیید رسمی نیافتهاند، اما به باور بسیاری، نشانهای از جایگاه حساس و پشتپرده او در ساختار قدرت داشتا
آغاز ساعت کاری روز شنبه ۹ اسفند ماه برای ایرانیان با شوک دومین جنگ در یک سال آغاز شد. شوکی که این بار نه در نیمه شب که در روشنایی روز رقم خورد. اما شوک دیگر با اندوه شهادت مقام رهبری برای ایرانیان رقم خورد؛ زمانی که دانستند آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی در محل زندگی و دفتر کارش، در خیابان پاستور تهران هدف حمله قرار گرفت و به شهادت رسید.
به این ترتیب بود که در فقدان رهبری بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تا زمان انتخاب رهبر جدید، شورای رهبری تشکیل میشود تا به ایفای نقش وظایف رهبر بپردازد. اما ترکیب این شورا از سه نفر تشکیل میشود که دو نفر از آنها رئیس جمهور و رئیس دستگاه قضا هستند و نفر سوم نیز یکی از ۶ فقیه شورای نگهبان که با رای مجمع تشخیص مصلحت نظام به این شورا میپیوندند.
اما تنها چند ساعت پس از اعلام خبر شهادت رهبر انقلاب، سخنگوی مجمع تشخیص از انتخاب آیتالله علیرضا اعرافی برای عضویت در شورای رهبری خبر داد و نام علیرضا اعرافی فقیه ۶۶ساله و از نسل دوم مسئولان انقلاب در دوران قطع اینترنت اما توانست از سد بیخبریها عبور کند و به صدر اخبار بیاید. علیرضا اعرافی در زمان پیروزی انقلاب اسلامی ۱۹ساله بود و پس از پیروزی انقلاب نیز بیشتر بر کارهای حوزوی فعالیت داشت و مسیر رسیدن او به شورای رهبری نیز از راه فعالیت در حوزه دینی بوده است.
کما این که نام این فقیه به طور معمول آرام و کم حاشیه، کمتر از دیگر چهرههای روحانی در منازعات سیاسی داخلی مطرح شده بود و او در تمام سالهای فعالیت خود در جایگاههایی چون عضویت در مجلس خبرگان رهبری و شورای نگهبان، با پرهیز هوشمندانه از ورود به مباحث چالشی، تصویری آرام و دور از جنجال از خود ساخت؛ و در حالی که چهرههایی مانند سید احمد خاتمی با اظهارات صریح و گاه تند شناخته میشوند، اعرافی همواره گزیدهگو و کمحاشیه باقی مانده است.
با این حال، سهم او در سیاستورزی از مسیر نهادهای مذهبی و تربیت طلاب را نمیتوان نادیده گرفت. او که سالیان طولانی عضو جامعه مدرسین حوزه علیمه قم- یکی از مهمترین نهادهای سیاسی-مذهبی اصولگرایان- بوده است در سه دهه گذشته قدم به قدم مسیر رو به جلویی تا رسیدن به ترکیب شورای نگهبان را طی کرده است.
علیرضا اعرافی و طی مسیر از میبد تا قم
علیرضا اعرافی در سال ۱۳۳۸ در شهر میبد در استان یزد در خانوادهای مذهبی به دنیا آمد. پدرش آیت اللَّه محمد ابراهیم اعرافی از علمای مشهور آن شهر و از دوستان نزدیک امام خمینی (ره) بود. اعرافی نیز تحصیلات خود را در همان میبد آغاز کرد. او پس از خواندن مقداری از دروس ادبیات، در سال ۱۳۴۹ به قم آمد و همان جا تحصیلات دوره ابتدایی خود را تکمیل کرد. این جا به جایی نیز در حالی بود که محمد ابراهیم اعرافی، پدر علیرضا اعرافی تا سال ۱۳۷۱ امام جمعه میبد یزد بود.
در آن سالها اعرافی شاگرد آیات مشکینی، حسن زاده آملی، سید کاظم حائری، حاج شیخ مرتضی حائری (ره)، فاضل لنکرانی، وحید خراسانی، جواد تبریزی، مکارم شیرازی، جوادی آملی و شبیری زنجانی بود. از سوی دیگر او هم از شاگردان شهید مطهری بود و هم در موسسه «امام خمینی» مصباح یزدی فلسفه خواند و در سال ۱۳۷۱ با حکم مقام معظم رهبری به امامت جمعه شهر میبد برگزیده شد.
اعرافی و پیچیدگیهای یک شخصیت آرام و چندلایه
علیرضا اعرافی که خود از خانوادهای مجتهد برخاسته و از همان دوران کودکی مبارزه پدر و حضور مبارزین نهضت را در منزل از نزدیک دید، در دوران نهضت همراهی و همگامی با مخالفان و مبارزان را تجربه کرد و در سن ۱۶ سالگی به زندان افتاد، و بعدتر در سالهای دفاع مقدس بارها در جبهههای جنگ حضور یافت و مشوق رزمندگان اسلام بود. با روحیه ولایت مداری درصحنههای سخت و دشوار، در کنار مردم پاسدار خون شهدا و ارزشهای بهدستآمده بوده و بر اساس تکلیف مداری، هرگز از وظیفهای که اسلام و انقلاب بر دوش او نهاده شانه خالی نکرده است.
تأکید بر ولایتفقیه، پاسداری از ارزشهای الهی و انسانی بهدستآمده از خون شهدا، احترام به مردمسالاری دینی و قانون و رأی مردم، رسیدگی به نابسامانیهای اجتماعی چون بیکاری و تورم و رعایت اخلاق و ادب اسلامی در عرصه سیاست و… از مبانی و دغدغههای سیاسی و اجتماعی ایشان است. اعرافی از جمله روحانیون سطح بالای حوزوی است که از جریان اعتدالی حوزه میآید.
فراگیری زبانهای عربی و انگلیسی و مطالعات فراوان او در رشتههای ریاضی و فلسفه غرب، علوم انسانی و اجتماعی و کتبی که نوعاً در حوزه متداول نبوده است کمک شایانی به او در درک درست از فضای جدید جامعه شد، با اینهمه شرکت او در دوره تحقیقاتی تعلیم و تربیت و علوم انسانی دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (پژوهشگاه حوزه و دانشگاه) او را به رسیدن الگویی در چگونگی برخورد، نقد و یا گفتگو با مکاتب و اندیشههای نوین کمک کرد و از همه مهمتر به شناخت و ارتباط با نسل جدید حوزه و دانشگاه رهنمون ساخت و در طول چهار دهه گذشته همواره با دانشگاههای داخل و خارج در عرصه بین الملل در ارتباط و در دانشگاههای گوناگون تدریس کرده است.
اعرافی در زمان تحصیل با پر کردن روزهای تعطیل خود به مباحثه تفسیر المیزان و نهجالبلاغه و سایر کتب علمی پرداخت و سرانجام این حرکت فرهنگی و اجتماعی او به جهتدهی مطالعات و پژوهشهای کتابخانهای و میدانی در تعلیم و تربیت رساند و ضرورت و خلأ در این بخش او بر آن داشت که با نوآوری و تطبیق مباحث موجود در کتب قدما با مباحث امروزین به تدریس فقه التربیه پرداخته و درزمینهی علوم انسانی و فلسفه آن و به ویژه حوزه علوم تربیتی و فلسفه تربیتی، ابواب جدید فقهی از جمله فقه تربیتی، فقه روابط اجتماعی، فقه اخلاق را پایهریزی کند، بهگونهای که جایزه جهانی علوم انسانی اسلامی ویژه نوآوری و نظریهپردازی در رشته تعلیم و تربیت اسلامی به او اعطاء شد.
این جهتدهی سالها تحقیق و تبلیغ و تدریس در حالی صورت گرفت که وی در عرصه تدریس، تدریس اسفار اربعه و خارج فقه و اصول را ادامه و با دارا بودن شاگردانی در فقه، اصول و فلسفه در زمره اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم قرار گیرد.
او به دلیل مطالعات در علوم مختلف و مشاهده مراکز علمی و حوزوی در بسیاری از کشورهای جهان از نزدیک و حضور فعال در همایشها و کنفرانس علمی و دینی بینالمللی در کنار تسلط بر علوم حوزوی و تدریس سطوح عالی حوزه از معدود شخصیتهای علمی و دینی است که در دوره گذار حوزههای علمیه به مقطعی جدید ورود انقلاب اسلامی به دهه چهارم، یعنی دهه تقابل و تعامل گفتمانها، گفتمانها و پدیدههای نوین فکری، سیاسی و اجتماعی را رصد و آسیبشناسی و فرصتها و تهدیدها را فهرست میکند.
آثار و مسئولیتهای علمی و اجرایی آیت الله اعرافی بیانگر جایگاه مذهبی، مردمی، علمی و اخلاقی او است بهگونهای که او در عین قرار داشتن در جایگاه یکی از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و ارتباط با فضلا و روحانیون و بدنه حوزه و مؤسسات علمی، در قم در جایگاه امامجمعه قم ارتباط تنگاتنگی با مردم داشته و در جایگاه مدیریت حوزههای علمیه سراسر کشور با نخبگان حوزوی در ارتباط است.
ریاست اعرافی بر جامعه المصطفی
اما شاید یکی از مهمترین دورانهای کاری اعرافی را باید ریاست بر نهاد مذهبی مهمی چون جامعة المصطفی دانست.
جامعة المصطفی جامعة المصطفی با ادغام دو ارگان سازمان حوزهها و مدارس علمیه خارج از کشور و مرکز علوم اسلامی، تشکیل شد. از همان بدو تشکیل جامعه المصطفی، علیرضا اعرافی که پیشتر رئیس مرکز علوم اسلامی بود مسئولیت آن را برعهده دارد.
در واقع در دهه ۱۳۷۰، اعرافی پس از حضور در کلاسهای فلسفه آیتالله مصباح یزدی و تدریس در مدرسه وابسته به او، به ریاست «مرکز جهانی علوم اسلامی» رسید.
نهادی که در سال ۱۳۸۷ با «سازمان مدارس و حوزههای علمیه خارج از کشور» ادغام شد و در نهایت «جامعةالمصطفی العالمیة» از دل آن بیرون آمد. اعرافی از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۷ مدیریت این نهاد بینالمللی را برعهده داشت و نقش مهمی در گسترش نفوذ علمی و مذهبی ایران در جهان ایفا کرد.
این مجموعه با هدف تربیت طلاب غیرایرانی تشکیل و گفته شد که طلبهها از ۱۳۰ کشور برای تحصیل در ۱۰۰ رشته به این مجموعه میآیند. اعرافی در مردادماه ۹۶ در مصاحبهای با خبرگزاری مهر گفته بود که به واسطه فعالیتهای جامعه المصطفی ۵۰ میلیون نفر در جهان شیعه شدهاند.
عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی
اما شاید نقطه عطف بعدی، عضویت اعرافی در شورای عالی حوزههای علمیه در سال ۱۳۹۵ بود؛ همان سالی که به عنوان امام جمعه موقت قم منصوب شد و کمی بعدتر، مدیریت حوزههای علمیه سراسر کشور را نیز برعهده گرفت. در آن مقطع، اعرافی بهطور همزمان دو نهاد تأثیرگذار مذهبی را اداره میکرد؛ اعرافی به مدت دو سال هم جامعه المصطفی را اداره میکرد و هم حوزههای علمیه سراسر کشور.
اعرافی که ریاست پژوهشگاه حوزه و دانشگاه را برعهده داشته، در سال ۹۰ عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی هم شد. اعرافی در سال ۹۳ نیز به طور همزمان به جمع ائمه جمعه استان قم اضافه شد. او همچنین مسیر حضور خود در مجلس خبرگان رهبری را از سال ۱۳۹۴ و حوزه انتخابیه تهران آغاز کرد که هرچند در آن مقطع موفق به کسب آرای لازم نشد، اما در انتخابات میاندورهای سال ۱۴۰۰ با حمایت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، رسماً به این مجلس راه یافت.
در سال ۹۵ شورای عالی حوزه علمیه قم، اعرافی را با حفظ سمت ریاست جامعة المصطفی (ص) بهعنوان مدیر جدید حوزههای علمیه سراسر کشور انتخاب کرد.
ریاست حوزههای علمیه و شورای نگهبان
اما شاید ضلع سوم مثلث رشد جایگاه اعرافی، عضویت در شورای نگهبان است؛ جایگاهی کلیدی که بهتازگی تمدید نیز شده بود. افزون بر آن، او در سالهای اخیر به عنوان نایبرئیس دوم مجلس خبرگان رهبری نیز انتخاب شده؛ موقعیتی که نام او را در گمانهزنیهای غیررسمی درباره آینده رهبری در ایران، بیش از پیش پررنگ کرده است.
اعرافی در تیرماه ۹۸ با حکم رهبری به شورای نگهبان رفت. او در واقع جایگزین آیت الله مومن شده بود که پس از فوت صندلیاش در شورا خالی مانده بود.
اما در مردادماه سال گذشته، دیدار اعرافی با مقامهای روسی در مسکو، بدون انتشار رسمی جزئیات، این گمانه را تقویت کرد که نقش او فراتر از عناوین رسمیاش است. همانطور که اخیراً نیز شایعاتی از بازدید او از سایت هستهای فردو پس از حملات نظامی آمریکا منتشر شده؛ اخباری که هرچند تأیید رسمی نیافتهاند، اما به باور بسیاری، نشانهای از جایگاه حساس و پشتپرده او در ساختار قدرت داشت. با این همه، اعرافی همچنان به روال همیشگی خود، «چراغ خاموش» حرکت میکند؛ آرام، کمحرف، اما مؤثر.
