از F-14 تا موشکهای هایپرسونیک؛ مسیر چهار دههای خودکفایی نظامی ایران و وحشت آمریکا
محمد یوسف- الجزیره
در تابستان ۲۰۰۷، در پایگاه نیروی هوایی دیویس–مونتان در ایالت آریزونا، یک دستگاه خردکن صنعتی عظیم، یک فروند جنگنده F-14 تامکت را تکهتکه کرد. ابتدا بالها جدا شد، سپس بدنه و در نهایت سامانههای الکترونیکی آن از هم گسست. در کمتر از یک روز، این جنگنده پیشرفته به تلی از ضایعات فلزی تبدیل شد؛ قطعاتی که بزرگترین آنها بیش از ۶۰ در ۶۰ سانتیمتر نبود.
پنتاگون برای نابودی ۲۳ فروند از این جنگندهها، ۹۰۰ هزار دلار به شرکت TRI-Rinse پرداخت کرد؛ اقدامی که بخشی از قرارداد بزرگتر ۳.۷ میلیون دلاری برای امحای تجهیزات نظامی مازاد بود، بهجای آنکه قطعات یدکی آنها در بازار فروخته شود. این تصمیم تنها یک روند اداری برای بازنشستگی تجهیزات قدیمی نبود؛ بلکه از نگاه برخی تحلیلگران، اعترافی ضمنی به ناکامی در جلوگیری از دسترسی ایران به قطعات این هواپیماها محسوب میشد.
F-14 از اواسط دهه ۱۹۷۰ تا اواخر دهه ۱۹۹۰ یکی از شاخصترین جنگندههای نیروی دریایی آمریکا بود و هر فروند آن حدود ۳۸ میلیون دلار هزینه داشت. این هواپیما توسط شرکت گرومن ساخته شد که در سال ۱۹۹۴ با نورثروپ گرومن ادغام شد. در دهه ۱۹۸۰، این جنگنده حتی به فرهنگ عامه نیز راه یافت و با حضور در فیلم «تاپ گان» به نماد قدرت هوایی ایالات متحده در سالهای پایانی جنگ سرد تبدیل شد.
ایران تنها کشور خارجی بود که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ این جنگنده را دریافت کرد. تهران در سال ۱۹۷۶ قراردادی برای خرید ۸۰ فروند F-14 امضا کرد و ۷۹ فروند پیش از انقلاب تحویل داده شد و یک فروند که برای آزمایش و آموزش بود به ایران تحویل نشد. پس از انقلاب، این جنگندهها بدون پشتیبانی فنی و لجستیکی آمریکا در اختیار نیروی هوایی جمهوری اسلامی قرار گرفتند.
نگهداری این هواپیماها به چالشی جدی تبدیل شد. موتورهای TF30 که برای بمبافکن F-111 طراحی شده بودند، در نبردهای هوایی چندان قابل اعتماد نبودند. برآوردها نشان میداد هر ساعت پرواز به حدود ۴۰ ساعت کار فنی روی زمین نیاز دارد. با این حال، ایران در سال ۱۹۸۲ طرحی موسوم به «جهاد خودکفایی» را آغاز کرد و تولید داخلی قطعات کلیدی را در دستور کار قرار داد.
سامانههای پیچیده مانند تجهیزات الکترونیکی، هیدرولیک و رایانههای کنترل پرواز با مهندسی معکوس و استفاده از قطعات بازیافتی بازسازی شدند. «برچیدن گزینشی» هواپیماهای زمینگیر برای تأمین قطعات سایر بدنهها به روشی استاندارد تبدیل شد و همزمان شبکهای از تأمین غیررسمی و بازار سیاه شکل گرفت. هر بار که یک مسیر تأمین مسدود میشد، مسیر دیگری جایگزین آن میشد.
این الگو بعدها به سایر حوزههای نظامی نیز گسترش یافت.
برنامه موشکی ایران
تابآوری صنعتی ایران به حوزه هوانوردی محدود نماند و به توسعه داخلی موشکهای بالستیک گسترش یافت. ایران اکنون بزرگترین زرادخانه موشکهای بالستیک در خاورمیانه را در اختیار دارد. در سال ۲۰۲۲، ژنرال کنت مککنزی، فرمانده وقت سنتکام، اعلام کرد ایران بیش از ۳۰۰۰ موشک بالستیک در اختیار دارد؛ رقمی که شامل ذخایر رو به افزایش موشکهای کروز تهاجمی نمیشود.
این برنامه در دوران جنگ ایران و عراق و در پاسخ به حملات موشکی اسکاد عراق آغاز شد. ایران ابتدا موشکهای اسکاد را از لیبی خریداری کرد و سپس قطعات و پرتابگرها را از کرهشمالی و چین وارد کرد. تا دهه ۱۹۹۰، فناوری اسکاد مهندسی معکوس شد و موشکهای شهاب ۱ و شهاب ۲ به تولید داخلی رسیدند.
اما توسعه موشکی به کپیبرداری محدود نماند. ایران موشکهای سوخت جامد میانبرد مانند سجیل ۲ با برد نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر و موشکهای دقیقتری مانند عماد و خیبرشکن را معرفی کرد. گذار از سوخت مایع به سوخت جامد یک تحول راهبردی بود؛ زیرا موشکهای سوخت جامد سریعتر آماده پرتاب میشوند و رهگیری آنها پیش از شلیک دشوارتر است.
در ژوئن ۲۰۲۳، موشکهای «فتح» معرفی شدند که به گفته مقامهای ایرانی، توانایی حرکت در سرعتهای هایپرسونیک دارند. توسعه چنین موشکهایی مستلزم فناوری پیشرفته برای تحمل دمای بسیار بالا، حفظ پایداری آیرودینامیکی و امکان مانور در سرعتهای بالا است. ایران اعلام کرده دو موشک با این استانداردها در اختیار دارد.
موشک «فتح ۱» با سرعتی بین ۱۳ تا ۱۵ ماخ و برد حدود ۱۴۰۰ کیلومتر معرفی شد. این موشک دارای کلاهک مانورپذیر بازگشت به جو است که امکان تغییر مسیر در میانه پرواز را فراهم میکند. نسخه پیشرفتهتر، «فتح-۲»، در نوامبر ۲۰۲۳ رونمایی شد.
در ژوئن ۲۰۲۵ و پس از آغاز حملات اسرائیل به تأسیسات هستهای و نظامی ایران، تهران با عملیات «وعده صادق ۳» پاسخ داد و طی ۱۲ روز بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک به سمت اسرائیل شلیک کرد. بهگزارش مؤسسه یهودی امور امنیت ملی (JINSA)، از مجموع ۵۷۴ موشک شلیکشده، ۲۷۳ فروند رهگیری شد و ۴۹ موشک به اهدافی در اسرائیل اصابت کرد. ایالات متحده نیز بیش از ۱۵۰ موشک رهگیر، از جمله سامانههای THAAD و موشکهای SM-3، شلیک کرد.
در پایان این درگیری، ذخایر رهگیر اسرائیل و آمریکا کاهش قابل توجهی یافته بود. برخی موشکها نیز موفق به عبور از سامانههای دفاعی شدند. نتیجه، فارغ از جزئیات فنی، تثبیت یک سطح از بازدارندگی بود.
ناوگان زیردریایی و مینگذاری
ایران یکی از متنوعترین ناوگانهای زیردریایی منطقه را در اختیار دارد؛ ناوگانی شامل زیردریاییهای کلاس کیلو ساخت روسیه، زیردریاییهای کلاس فاتح تولید داخل و زیردریاییهای کوچک کلاس غدیر.
ایران بین سالهای ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۶ سه زیردریایی کلاس کیلو دریافت کرد که هر یک قادر به حمل ۱۸ اژدر یا موشک کروز ضدکشتی هستند. اما وابستگی به پشتیبانی خارجی، چالشی مشابه F-14 ایجاد کرد و در نهایت توسعه بومی در دستور کار قرار گرفت.
زیردریاییهای کلاس غدیر برای عملیات در آبهای کمعمق خلیج فارس طراحی شدند و زیردریایی کلاس فاتح در سال ۲۰۱۹ به ناوگان پیوست. این زیردریایی ۶۰۰ تنی با چهار لوله اژدر، توانایی حمل موشک کروز، غوص تا عمق ۲۰۰ متری و ماندگاری چند هفتهای در دریا را دارد. نسخه ارتقایافته آن در سال ۲۰۲۴ معرفی شد.
با این حال، مهمترین اهرم دریایی ایران، مینهای دریایی است. برآورد میشود ایران تا سال ۲۰۲۵ حدود ۶۰۰۰ مین دریایی در اختیار داشته باشد؛ شامل مینهای تماسی، مینهای لنگری و مینهای هوشمند پیشرفته. این ظرفیت با موقعیت راهبردی تنگه هرمز پیوند خورده است.
از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون، مینهای دریایی خسارات گستردهای وارد کردهاند و سهم قابل توجهی در آسیب به شناورهای نظامی داشتهاند. در ژوئیه ۲۰۲۵ نیز گزارشهایی درباره آمادهسازی احتمالی برای مینگذاری در تنگه هرمز منتشر شد؛ هرچند این اقدام عملی نشد، اما نشان داد چنین گزینهای صرفاً نظری نیست.
***
آنچه با تلاش برای نگهداری یک جنگنده آمریکایی آغاز شد، به الگویی گسترده از تولید نظامی بومی انجامید؛ الگویی مبتنی بر مهندسی معکوس، تولید داخلی، شبکههای تأمین جایگزین و تابآوری صنعتی.
در نهایت، مسئله صرفاً نابودی یک هواپیما یا یک سامانه نیست. قدرت تنها با آنچه میتوان تخریب کرد سنجیده نمیشود، بلکه با آنچه میتوان بازسازی و جایگزین کرد نیز اندازهگیری میشود. تصاویر هوایی ممکن است لاشهها را نشان دهند، اما ظرفیتهای صنعتی و دانشی را که در پشت درهای بسته شکل میگیرند، آشکار نمیکنند. در همین فاصله میان تخریب و بازسازی است که مفهوم بازدارندگی معنا پیدا میکند.
