سیدمحمد خاتمی: تعامل با نظم جهانی به معنای پذیرش همه مبانی نظام لیبرال نیست
رئیس‌جمهور اسبق ایران در صد و چهل و هفتمین نشست بنیاد باران در کتابخانه ملی ایران، ضمن تأکید بر ضرورت توسعه و پیشرفت کشور، گفت: باید میان همکاری با نهادها و سازوکارهای موجود در نظم جهانی و پذیرش این نظم به‌عنوان تنها راه نجات ایران و بشریت تفاوت قائل شد. وی همچنین بر ضرورت تفکیک مقاومت از تروریسم و پایبندی به اصول اخلاقی و حقوق انسانی در مناسبات بین‌المللی تأکید کرد.
سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهور اسبق ایران، در صد و چهل و هفتمین نشست بنیاد باران که در کتابخانه ملی ایران برگزار شد، در ادامه مباحث مطرح‌شده درباره نظم جهانی، توسعه، اقتصاد سیاسی و جایگاه ایران در مناسبات بین‌المللی، به بیان دیدگاه‌های خود پرداخت و با اشاره به برخی نکات مطرح‌شده از سوی سخنرانان، بر ضرورت روشن شدن برداشت‌های احتمالی از مفهوم نظم لیبرال جهانی تأکید کرد.
وی در ابتدای سخنان خود، ضمن اشاره به مطالب مطرح‌شده در نشست، اظهار کرد: در این بحث، چند نکته وجود دارد که ممکن است در ذهن مخاطبان پرسش‌هایی ایجاد کند. یکی از این مسائل، نحوه مواجهه ما با نظم جهانی و نسبت میان تعامل با این نظم و پذیرش مبانی آن است.
خاتمی با اشاره به اینکه ممکن است از برخی دیدگاه‌ها چنین برداشت شود که پذیرش نظم لیبرال جهانی، راه نجات کشورها و حتی بشریت است، گفت: باید مراقب باشیم این تلقی به وجود نیاید که گویا راه نجات ما این است که نظم لیبرال را بپذیریم و بر اساس آن حرکت کنیم و راه دیگری پیش روی ما وجود ندارد. بحث من این است که باید میان حضور و همکاری در چارچوب نظم جهانی و پذیرش بی‌چون‌وچرای آن تفاوت قائل شویم.
وی ادامه داد: مسئله فقط این نیست که در داخل نظم جهانی قرار بگیریم یا از آن خارج شویم؛ بلکه باید مشخص کنیم با چه نگاهی در این نظم حضور پیدا می‌کنیم و هدف ما از این حضور چیست. یک وقت، پذیرش نظم لیبرال به معنای پذیرفتن همه مبانی و مناسبات آن است و یک وقت، ما در چارچوب روابط و نهادهای موجود جهانی همکاری می‌کنیم تا بتوانیم مسائل کشورمان را حل و نیازها و منابع مورد نیاز خود را تأمین کنیم. این دو موضوع با یکدیگر تفاوت دارند.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره مالکیت خصوصی، اقتصاد و سوسیال‌دموکراسی تصریح کرد: در بحث نظم لیبرال موضوعاتی مانند مالکیت خصوصی و شیوه سازمان‌دهی اقتصاد مطرح می‌شود. در عین حال دیدگاه‌های متفاوتی درباره این نظم وجود دارد و حتی در چارچوب نظام‌های موجود نیز می‌توان درباره حدود فعالیت بخش خصوصی، نقش دولت و ضرورت همکاری و مشارکت اجتماعی بحث کرد.
وی افزود: من نمی‌خواهم بگویم که تمام مباحث مطرح‌شده درباره نظم لیبرال نادرست است یا همه آنچه در این زمینه گفته می‌شود، باید کنار گذاشته شود. مسئله این است که نظم جهانی موجود را باید با نگاه انتقادی بررسی کنیم و میان واقعیت‌های حاکم بر جهان و پذیرش آن واقعیت‌ها به‌عنوان یک الگوی مطلوب و نهایی تفاوت بگذاریم.
خاتمی با تأکید بر اینکه نظم جهانی صرفاً مجموعه‌ای از نظریه‌های اقتصادی نیست، اظهار کرد: امروز فناوری، قدرت اقتصادی و قدرت سیاسی در کنار یکدیگر مناسبات جهانی را شکل می‌دهند. قدرت‌های بزرگ برای حفظ موقعیت خود و رسیدن به اهدافشان، تصمیم می‌گیرند در کدام حوزه‌ها سرمایه‌گذاری کنند، چه فناوری‌هایی را توسعه دهند و با چه کشورهایی همکاری داشته باشند.
وی ادامه داد: باید این واقعیت را در نظر بگیریم که قدرت‌های بزرگ از جمله آمریکا، در تصمیم‌گیری‌های خود منافع اقتصادی و سیاسی‌شان را در نظر می‌گیرند. ممکن است کشوری در یک مقطع در حوزه‌ای سرمایه‌گذاری کند و در مقطع دیگر، به دلیل تغییر اولویت‌ها و اهدافش، مسیر دیگری را انتخاب کند بنابراین، درک مناسبات جهانی مستلزم شناخت منافع و محاسبات قدرت‌های بزرگ است.
خاتمی در بخشی از سخنان خود به موضوع سرمایه‌گذاری در حوزه فناوری و انرژی هسته‌ای اشاره و با طرح نمونه‌هایی از تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و فناورانه کشورها، بر اهمیت توجه به اهداف راهبردی قدرت‌های جهانی تأکید کرد.
وی با اشاره به موضوع کارخانه‌ها و تأسیسات مرتبط با انرژی هسته‌ای گفت: در این زمینه، مسئله فقط انجام یک فعالیت اقتصادی یا فناوری نیست؛ بلکه باید دید هدف از سرمایه‌گذاری چیست و یک کشور با چه انگیزه‌ای منابع خود را در یک حوزه به کار می‌گیرد. گاهی سرمایه‌گذاری‌هایی انجام می‌شود که بعداً متوقف می‌شوند یا ادامه پیدا نمی‌کنند زیرا اولویت‌ها و محاسبات اقتصادی و سیاسی تغییر می‌کند.
وی در ادامه، با اشاره به چین و سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در حوزه‌های مختلف، بر ضرورت توجه به جایگاه قدرت اقتصادی در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی تأکید کرد.
وی تصریح کرد: ما یک تاسیساتی در اصفهان داریم که در جریان دو جنگ اخیر به طور کامل کوبیده شد. عمده کار این تاسیسات تولید سوخت برای کارخانجات انرژی اتمی بود. وقتی ما رفتیم برای آنکه این موضوع را به سرو سامان برسانیم. متوجه کشدیم کار نیمه تمامی آنجا وجود دارد و باید آن را تکمیل کنیم. سرمایه گذاری اول کار را چینی‌ها انجام دادند و طبق اطلاعاتی که دارم حدود 500 میلیون دلار نیز در آنجا سرمایه گذاری کرده بودند. تقریبا هم متوقف شده بود. آقای جیانگ زمین رئیس جمهور چین وقت سه بار با او ملاقات داشتم یکی در پکن یکی در تهران و دیگری در یکی از مجامع بین المللی. در هر سه این دیدارها من پیشنهاد دادم که بیاید کمک کنید تا این برنامه که صلح آمیز هم هست مربوط به انرژی اتمی است و ارتباطی به بمب اتم نیست او در جواب به ما گفت دست از این موضوع بردارید ما هرچه سرمایه گذاری بود گذاشتیم و ما می خواهیم جز اقتصادهای جهان باشیم و هرچه مخالف آن باشد انجام نمی دهم . من اگر بخواهم بیایم با شما همکاری کنم آمریکا جلوی کار من خواهد ایستاد و آن برنامه ای که من برای آینده اقتصادی چین در جهان دارم به آن نمی رسم. در نهایت هم جنایت کاران آمریکا و اسرائیل آمدند آن را تخریب کردند
به گفته وی، کشورها باید بدانند که طرف‌های مقابل در همکاری‌های اقتصادی و فناوری، صرفاً بر اساس ملاحظات مشترک عمل نمی‌کنند و منافع ملی و اهداف راهبردی خود را نیز در نظر می‌گیرند.
خاتمی افزود: ما نیز باید با توجه به همین واقعیت‌ها تصمیم بگیریم. اگر قرار است در حوزه‌ای با یک کشور همکاری کنیم، باید بدانیم این همکاری چه منافعی برای ما دارد و طرف مقابل چه اهدافی را دنبال می‌کند. نمی‌توان تصور کرد که قدرت‌های بزرگ بدون توجه به منافع اقتصادی و سیاسی خود وارد همکاری می‌شوند.
وی تأکید کرد: در عین حال، این شناخت نباید ما را از اصل توسعه و پیشرفت دور کند. هدف باید این باشد که ایران پیشرفته‌ای داشته باشیم؛ ایرانی که متعلق به همه مردم ایران باشد و بتواند نیازها و حقوق مردم را تأمین کند.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با تأکید بر اینکه توسعه باید با منافع عمومی و حقوق مردم پیوند داشته باشد، گفت: من این اصل را قبول دارم که ایران باید کشوری پیشرفته باشد و بتواند نیازهای مردم خود را تأمین کند. ایران باید برای همه مردم ایران باشد و مردم بتوانند در جامعه از حقوق خود برخوردار شوند.
وی ادامه داد: در کنار این هدف، باید آرمان‌های خود را نیز حفظ کنیم. مسئله این نیست که به بهانه آرمان‌ها از واقعیت‌های جهان غافل شویم یا به بهانه شناخت واقعیت‌ها، همه آرمان‌های خود را کنار بگذاریم. باید بتوانیم میان این دو، رابطه‌ای منطقی برقرار کنیم.
خاتمی تصریح کرد: ما ناگزیر هستیم شرایط اقتصادی، سیاسی و فناورانه جهان را بشناسیم و برای تأمین نیازهای کشور تصمیم‌های واقع‌بینانه بگیریم اما این واقع‌بینی نباید به معنای آن باشد که هر آنچه در نظم موجود جهانی وجود دارد، مطلوب و پذیرفتنی است.
خاتمی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربه حضورش در آمریکا و شرکت در یک سخنرانی، به پرسش‌ها و انتقادهایی پرداخت که درباره سیاست‌های ایران، حمایت از گروه‌های سیاسی و مفهوم تروریسم مطرح شده بود.
وی اظهار کرد: زمانی که به آمریکا رفتم و در آنجا سخنرانی داشتم، افرادی نیز حضور داشتند که از طرفداران اسرائیل بودند. در جریان آن برنامه، پرسش‌هایی مطرح شد و برخی افراد به‌صراحت گفتند که شما توسعه‌طلب هستید یا به تروریست‌ها کمک می‌کنید. در چنین موقعیتی لازم است درباره معنای تروریسم و معیارهایی که برای تشخیص آن به کار می‌روند، بحث کنیم.
وی افزود: پرسش اساسی این است که آیا هر حرکتی را که ما نمی‌پسندیم یا با منافع ما سازگار نیست، می‌توان تروریسم نامید؟ آیا صرف مخالفت یک جریان با سیاست‌های یک قدرت، برای آنکه آن جریان را تروریستی بدانیم، کافی است؟ به نظر من، چنین مسائلی نیازمند بررسی دقیق است و نمی‌توان بدون تفکیک مفاهیم، درباره آن‌ها داوری کرد.
خاتمی با اشاره به نمونه‌هایی از منطق حاکم بر برخی جریان‌های سیاسی و ایدئولوژیک گفت: اگر قرار باشد هر طرفی صرفاً بر اساس منطق خود عمل کند و مخالفانش را از دایره حق و مشروعیت خارج بداند، نتیجه آن شکل‌گیری چرخه‌ای از خشونت و نفی متقابل خواهد بود.
وی در توضیح این مسئله، به منطق‌هایی اشاره کرد که در آن‌ها هر طرف، خود را محق می‌داند و طرف مقابل را فاقد حق تلقی می‌کند. به گفته وی، در چنین وضعیتی، یک طرف ممکن است بگوید هر کس با ما نیست، در برابر ما قرار دارد و بنابراین می‌توان با او هرگونه برخوردی کرد در حالی که طرف دیگر نیز با منطق مشابهی رفتار می‌کند.
خاتمی با اشاره به نمونه‌هایی از رفتارهای سیاسی و ایدئولوژیک در مناطق مختلف جهان از جمله افغانستان و خاورمیانه، بر ضرورت پرهیز از چنین رویکردی تأکید کرد و گفت: نمی‌توان صرفاً با اتکا به ادعاهای یک طرف، درباره مشروعیت رفتار او قضاوت کرد. معیار باید روشن باشد و درباره همه طرف‌ها به یک شکل اعمال شود.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با تأکید بر ضرورت تفکیک میان مقاومت و تروریسم گفت: مسئله مقاومت را باید از تروریسم جدا کرد. نباید اجازه داد که استفاده تبلیغاتی از واژه‌ها موجب شود مفاهیم متفاوت، یکسان تلقی شوند.
وی ادامه داد: مقاومت مفهومی است که باید با توجه به زمینه، اهداف و ماهیت آن بررسی شود. نمی‌توان هر نوع مقاومتی را به‌طور خودکار تروریسم دانست؛ همان‌طور که نمی‌توان هر اقدامی را صرفاً به این دلیل که با عنوان مقاومت انجام می‌شود، بدون بررسی پذیرفت.
خاتمی با اشاره به نقش تبلیغات در شکل‌دهی به افکار عمومی اظهار کرد: گاهی در عرصه بین‌المللی، تبلیغات سیاسی به‌گونه‌ای عمل می‌کند که یک مفهوم را از معنای اصلی خود دور می‌سازد و آن را در خدمت اهداف خاص قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، وظیفه ما این است که با دقت و بر اساس معیارهای روشن، میان مفاهیم و مصادیق تفاوت بگذاریم.
وی افزود: اگر قرار است درباره تروریسم سخن بگوییم، باید معیارهای مشخصی داشته باشیم و آن‌ها را درباره همه جریان‌ها و کشورها به کار ببریم. نمی‌توان یک رفتار را در جایی محکوم کرد اما همان رفتار را در جایی دیگر، به دلیل تفاوت در منافع سیاسی توجیه کرد.
خاتمی در ادامه با تأکید بر اهمیت اخلاق در سیاست و روابط بین‌الملل گفت: امروز مسئله اخلاق در جهان اهمیت فراوانی دارد و نمی‌توان از سیاست سخن گفت اما نسبت به معیارهای اخلاقی بی‌تفاوت بود.
وی افزود: یکی از اصول مهم اخلاقی این است که اشغال و سرکوب را نمی‌توان صرفاً با اتکا به قدرت، مشروع دانست. اگر این اصل را قبول داریم، باید آن را در همه موارد رعایت کنیم و اجازه ندهیم منافع سیاسی و اقتصادی، معیارهای اخلاقی ما را تغییر دهد.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با اشاره به مباحث مربوط به منشأ مشروعیت حکومت‌ها و دیدگاه‌های فلسفی در این زمینه اظهار کرد: در طول تاریخ، درباره منشأ مشروعیت حکومت‌ها و نسبت میان قدرت، جامعه و مردم بحث‌های فراوانی مطرح شده است. در این زمینه، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد و باید آن‌ها را در بستر تاریخی و فکری خود بررسی کرد.
وی با اشاره به بحث‌های فلسفی درباره مشروعیت سیاسی و نظریه‌های مربوط به شکل‌گیری حکومت، بر اهمیت تفکیک میان قدرت و مشروعیت تأکید کرد و افزود: صرف اینکه یک قدرت بتواند اراده خود را بر دیگران تحمیل کند به این معنا نیست که هر اقدامی که انجام می‌دهد، از نظر اخلاقی و انسانی مشروع است.
وی تصریح کرد: اگر از حقوق انسان‌ها و کرامت انسانی دفاع می‌کنیم، این دفاع باید در عمل نیز وجود داشته باشد. نمی‌توان از حق انسان سخن گفت اما هنگامی که همان حق در مورد گروهی از انسان‌ها نقض می‌شود، سکوت کرد یا آن را نادیده گرفت.
خاتمی در ادامه سخنان خود، با اشاره به تفاوت میان مواضع اعلام‌شده کشورها و رفتار واقعی آن‌ها گفت: ممکن است یک کشور در گفتار از حقوق انسان‌ها دفاع کند اما در عمل رفتار دیگری داشته باشد بنابراین، برای شناخت موضع واقعی کشورها باید به عملکرد آن‌ها نیز توجه کرد.
وی افزود: معیارهای اخلاقی زمانی معنا پیدا می‌کنند که در عمل به کار گرفته شوند. اگر اصل ما دفاع از حقوق انسان‌هاست، این اصل نباید به تناسب منافع سیاسی تغییر کند. نمی‌توان در یک نقطه از جهان، سرکوب را محکوم کرد و در نقطه‌ای دیگر همان رفتار را به دلیل هم‌سویی با منافع خود پذیرفت.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده در نظریه‌های مدرن و پست‌مدرن درباره قدرت، مشروعیت و نظم اجتماعی اظهار کرد: امروز دیدگاه‌های متفاوتی درباره نظم سیاسی و اجتماعی وجود دارد و حتی در میان متفکران معاصر نیز نقدهای گوناگونی به مبانی نظم مدرن و لیبرال مطرح شده است. ما نیز باید بتوانیم این دیدگاه‌ها را بررسی کنیم و از نقد و پرسش درباره نظم موجود نترسیم.
وی تأکید کرد: نقد یک نظم به معنای تأیید همه مخالفان آن نیست. اینکه ما به برخی اشکالات نظم موجود اشاره می‌کنیم، به این معنا نیست که هر جریانی را که با آن مخالف است، تأیید می‌کنیم. مسئله این است که باید امکان نقد، اصلاح و بررسی دوباره مناسبات موجود وجود داشته باشد.
خاتمی در بخش پایانی سخنان خود، بار دیگر به موضوع نظم لیبرال جهانی بازگشت و با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی عباس آخوندی، بر ضرورت جلوگیری از شکل‌گیری برداشت نادرست از مفهوم تعامل با نظام بین‌الملل تأکید کرد.
وی اظهار کرد: من می‌خواهم به این نکته برگردم که آیا باید نظم جهانی موجود را بپذیریم و معتقد باشیم که راه نجات ما همین است؟ به نظر من، این مسئله نیازمند تفکیک دقیق است. ما می‌توانیم در چارچوب نظم موجود جهانی حضور داشته باشیم، با نهادها و روابط بین‌المللی همکاری کنیم و از امکانات آن برای تأمین نیازهای کشور استفاده کنیم، اما این به معنای آن نیست که تمام مبانی این نظم را بپذیریم.
خاتمی افزود: در جهان امروز، دیدگاه‌های مختلفی درباره اقتصاد، مشارکت اجتماعی، همکاری و نقش بخش خصوصی وجود دارد. حتی در چارچوب نظم‌های اقتصادی موجود نیز می‌توان درباره محدود کردن برخی فعالیت‌ها، گسترش همکاری و مشارکت و تنظیم روابط اقتصادی بحث کرد. بنابراین نباید تصور کنیم که نظم موجود، ساختاری کاملاً ثابت و غیرقابل نقد است.
وی ادامه داد: نکته‌ای که من می‌خواهم بر آن تأکید کنم، این است که گاهی همکاری با نظم لیبرال جهانی به‌گونه‌ای مطرح می‌شود که گویی پذیرش کامل آن ضروری است. اگر منظور از این سخن، پذیرش همه مبانی نظم لیبرال باشد، من با چنین برداشتی موافق نیستم اما اگر منظور این باشد که در چارچوب روابط و نهادهای موجود جهانی تعامل کنیم و برای تأمین منافع کشورمان بکوشیم، این مسئله‌ای متفاوت است.
رئیس‌جمهور اسبق ایران با اشاره به اینکه ممکن است دیدگاه مطرح‌شده از سوی سخنران دیگر ابعاد و ظرایف بیشتری داشته باشد، گفت: من نمی‌خواهم بگویم منظور شما، آقای آخوندی، حتماً همان برداشتی است که من درباره آن صحبت می‌کنم. ممکن است نظر شما عمیق‌تر از این باشد و من نیز قصد ندارم دیدگاه شما را به شکل دیگری تفسیر کنم. سخن من این است که باید مراقب باشیم این تلقی ایجاد نشود که پذیرش نظم لیبرال، به‌خودی‌خود، راه نجات ماست.
وی افزود: اگر چنین برداشتی از سخنان مطرح‌شده شکل بگیرد، لازم است آن را روشن کنیم. ما باید بتوانیم با جهان همکاری کنیم، از ظرفیت‌های آن بهره ببریم، برای توسعه ایران تلاش کنیم و در عین حال، استقلال فکری و سیاسی، آرمان‌های انسانی و حقوق مردم را حفظ کنیم.
خاتمی در پایان تأکید کرد: مسئله اصلی این است که ایران بتواند به کشوری پیشرفته تبدیل شود، نیازهای مردم خود را تأمین کند و در عرصه جهانی حضوری فعال داشته باشد اما این حضور نباید به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای همه مناسبات موجود باشد. تعامل با جهان، شناخت واقعیت‌های بین‌المللی و تلاش برای تأمین منافع ملی، باید در کنار پایبندی به اصول اخلاقی، حقوق انسانی و آرمان‌های جامعه قرار گیرد.
