از زد و خورد شبانه تا وزن‌کشی درباره دو احتمال جنگ و توافق!/ آمریکا با ایران می‌جنگد یا مذاکره می‌کند؟
تحریریه آوش/ سلیمانی، دیپلمات باسابقه وزارت خارجه: ترجیح ترامپ، حل مسئله ایران، بدون ورود دوباره جنگ است/ احتمال جلوگیری از وقوع جنگ همچنان وجود دارد/ باید مذاکره مستقیم را در دستور کار قرار داد
«جنگ» می‌شود؟ این کلان‌سوال امروز جامعه ایران است. سوالی که افکار عمومی در میانه وضعیت تعلیق‌گونه نه جنگ، نه صلح به دنبال یافتن پاسخ روشنی برای آن است تا بتواند برای زیست حداقلی خود و تمهید امکانی برای تاب‌آوری، برنامه‌ریزی کند. چرا که در چنین شرایطی از یک سو، محاصره دریایی، تشدید تحریم‌ها و به صفر رسیدن صادرات نفتی از یک سو و مصائبی چون؛ تورم فزاینده، کاهش بهت‌آور و بی‌سابقه قدرت خرید، فقدان چشم‌انداز روشنی برای آینده در میان‌مدت و حتی کوتاه‌مدت از سوی دیگر، تاب و توان لازم برای زیست نرمال شهروندی را از مردم جامعه ایران گرفته و آینده کوتاه آن را هم با اما و اگرهای مختلف روبرو کرده است.
در همین وضعیت، تشدید تحرکات دیپلماتیک میانجیگران و احتمال حصول تهران و واشنگتن به یک توافق از یک طرف و بالاگرفتن زمزمه‌های از سرگیری محتمل تنش‌ها و افزایش جدی سطح تخاصم در منطقه از طرف دیگر، وضعیت حاضر را با چالش‌های جدی روبرو کرده است.
زد و خورد شبانه تهران و واشنگتن در سکوت رسانه‌ای
دوشنبه‌شب بود که اخباری در فضای رسانه‌ای کشور، پیرامون شنیده شدن صداهای انفجار در قشم، بندرعباس و اطراف اهواز به تیتر نخست اخبار بدل شد. اخباری که البته، جزئیات مختصری داشت و خبری از محل انفجارها و دایره آن به فضای رسانه‌ای راه نیافت.
وال‌استریت‌ژورنال اما به روایت مختصری از این زد و خورد پرداخته و نوشت؛ «ایالات متحده روز دوشنبه به جزیره قشم ایران حمله کرد؛ این خبر را مقام‌های آمریکایی اعلام کردند. این حمله جدیدترین مورد از سلسله حملات محدود و مخفیانه‌ای است که واشنگتن طی هفته‌های اخیر علیه ایران انجام داده است؛ آن هم در شرایطی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از احتمال دستیابی به یک توافق دیپلماتیک سخن می‌گوید.»
این رسانه همچنین یادآور شد؛ «این حمله پس از اظهارات ترامپ صورت گرفت که در آن‌ها احتمال بازگشت به جنگ با ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه را کم‌اهمیت جلوه داده بود. مقام‌های آمریکایی گفتند که ایالات متحده طی چند هفته گذشته حملات محدودتری را علیه ایران انجام داده است. روز دوشنبه نیز گزارش‌هایی درباره وقوع انفجارهایی در اطراف جزیره قشم در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. برخی از این مقام‌ها ماهیت این حملات را دفاعی توصیف کردند و گفتند هدف آن‌ها جلوگیری از آزادی عمل ایران برای حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز بوده است. به گفته این مقام‌ها، در یکی از حوادث روز دوشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک موشک زمین‌به‌هوا به سمت یک جنگنده آمریکایی شلیک کرد و این جنگنده نیز در دفاع از خود پاسخ داد.»
موضع تهران درباره شب پر سر و صدای قشم
در همین رابطه، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه با اشاره در گیری های شب گذشته بین ایران و آمریکا در قشم گفته؛ «ما همچنان در وضعیت جنگی به سر می‌بریم و از نظر جمهوری اسلامی ایران، تجاوز علیه کشورمان نیز پایان نیافته است».
این مقام ارشد وزارت خارجه، تصریح کرده؛ «جمهوری اسلامی ایران تا زمانی که تجاوز نظامی به‌صورت کامل و دائمی خاتمه پیدا نکند، از حق دفاع مشروع برخوردار است. این‌گونه نیست که اگر جمهوری اسلامی ایران برای دفاع از کشور در برابر جنگ تهاجمی اقدامی انجام دهد، به معنای آغاز جنگ یا ارتکاب تجاوز از سوی ایران باشد. ما اکنون در شرایط جنگی قرار داریم و مورد تجاوز نظامی قرار گرفته‌ایم؛ بنابراین هر اقدامی که در این چارچوب انجام دهیم، در راستای دفاع مشروع خواهد بود.»
موضع واشنگتن از زبان ترامپ
در این باره اما، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا مدعی شده که واشنگتن، شب گذشته به یک سامانه ضد هوایی در جنوب ایران حمله کرده است. وی صراحتا گفته؛ «آن‌ها در حال ساخت یک سامانه ضدهوایی بودند. ما روند ساخت آن را زیر نظر داشتیم. وقتی ساخت آن به پایان رسید، دیشب به آن حمله کردیم.»
پاسخ تهران به نامه ونس؟
در حالی که طی روزهای اخیر، خبر رسمی در خصوص پاسخ احتمالی تهران در خصوص نامه جی دی ونس، معاون رئیس جمهور ایالات متحده به محسن رضایی، دبیر شعام منتشر نشده، محمدباقر قالیباف، رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران در جریان جلسه علنی سه شنبه، ۱۲ آبان مجلس در نطق پیش از دستور خود به تلویح به این مسئله پرداخته و عنوان کرده؛ «جمهوری اسلامی ایران همان‌گونه که با انگشت روی ماشه برای نبرد آماده است، پاسخ مقتدرانه و عقلانی به طرف آمریکایی داده و اکنون توپ در زمین آمریکاست تا از وقوع جنگ جلوگیری کند.»
رئیس مجلس همچنین در مقام پاسخ به تهدیدات اخیر ترامپ در خصوص حمله به تاسیسات کوه کلنگ و دیگر ابعاد احتمالی از سرگیری جنگ از سوی واشنگتن برآمده و تاکید کرده؛ «ما در عرصه میدانی و نظامی در بالاترین سطح آمادگی دفاعی قرار داریم و اگر واشنگتن بار دیگر دچار خطای راهبردی شود، باید بداند که این بار با میدان جدیدی از جنگ مواجه خواهد شد و درمانده‌تر از امروز به دنبال راه فرار خواهد بود.»
وی همچنین با خطاب قرار دادن کشورهای منطقه نیز یادآور شده؛ «کشورهای منطقه باید بدانند که ایران برای دفاع از خود آمادگی کامل دارد و در صورت هرگونه اقدام اشتباه دشمن، پاسخ مقتدرانه‌ای خواهد داد.»
این اظهارات در حالی مطرح شده که اخیرا، رفت و آمدی دیپلماتیک بین وزیر مشاور امارات متحده و سخنگوی وزارت خارجه در خصوص پاسخ تهران به تحرکات بازیگران منطقه خلیج فارس در مواضعی صریح مطرح شده و نشان از موضع صریح ایران در خصوص میزبانی اعراب منطقه از ارتش آمریکا دارد.
تقویت موقعیت شعام در مذاکرات
از زمان بر سر کار آمدن محسن رضایی در جایگاه دبیری شورایعالی امنیت ملی به نظر می‌سد که موضع شعام در پیشبرد مواضع دیپلماتیک تهران در خصوص مسائل منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای-از جمله سفر باقری کنی به چین و حضور در نشست سه جانبه پکن-تقویت شده است.
در همین ارتباط، رسانه کویتی ارم‌نیوز در خبری آورده؛ «منابع دیپلماتیک از تلاش‌های میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن فاش کردند که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، با پیشنهاد قطر برای ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم میان دیپلمات‌های آمریکایی و هیئت ایرانی که اخیراً به دوحه سفر کرده بود، مخالفت کرده است.» در ادامه این مطلب آمده؛ «این منابع به «ارم‌نیوز» گفتند که دوحه تلاش کرده بود آنچه را «کانال تماس از نزدیک» توصیف کرده، میان هیئت ایرانی و دیپلمات‌های آمریکایی ترتیب دهد؛ دیپلمات‌هایی که هم‌زمان با مذاکرات اخیر در پایتخت قطر حضور داشتند. هدف از این اقدام، عبور از مرحله تبادل صرف پیام‌ها از طریق میانجی‌ها و حرکت تدریجی به سمت مذاکرات مستقیم‌تر بود.»
البته، لازم به اشاره که «العربیه» پیش‌تر در خبری مدعی شده بود که؛ ایرانی‌ها به دلایل امنیتی، دیدارهای مستقیم با میانجی‌ها را ترجیح می‌دهند.
چراغ سبز واشنگتن به پیش‌نویس یادداشت تفاهم با تهران!
روزنامه العربی الجدید به نقل از منابع نزدیک به تیم میانجی قطری بین ایران و آمریکا نوشته؛ «آمریکا با پیش‌نویس یادداشت تفاهمی که روز گذشته به ایران ارائه شد، موافقت کرده است.»
این منابع اضافه کرده‌اند؛ «تیم میانجی‌گری، عربستان و امارات را در جریان یادداشت تفاهم مورد توافق قرار داده و این دو کشور نیز با آن موافقت کرده‌اند. همچنین، واشنگتن و تهران در موضوع پرونده هسته‌ای ایران و دارایی‌های بلوکه‌شده، امتیازاتی داده‌اند.»
موضع جدید محسن رضایی؛ پاسخ واشنگتن، قانع‌کننده نبود!
در همین بین اما، محسن رضایی، دبیر شورایعالی امنیت ملی ایران در پستی در شبکه ایکس نوشته؛ «پاسخ آمریکا به حقوق و مطالبات ایران قانع‌کننده نبود و آن‌ها باید کامل و صریح هفت شرط ایران را پاسخ داده و به آن عمل کنند؛ تنها در این صورت تنگه هرمز باز خواهد شد.»
سلیمانی، دیپلمات باسابقه وزارت خارجه در گفت‌وگو با آوش:
ترجیح ترامپ، حل مسئله ایران، بدون ورود دوباره جنگ است/ احتمال جلوگیری از وقوع جنگ همچنان وجود دارد
در همین ارتباط، افشار سلیمانی، دیپلمات با سابقه وزارت امور خارجه و سفیر پیشین کشورمان در جمهوری آذربایجان در گفت‌وگویی با آوش، ضمن تحلیل وضعیت کنونی حاکم بر مناسبات میان تهران و واشنگتن و احتمالات مربوط به ازسرگیری تنش جدیدی در منطقه، اظهار داشت: دونالد ترامپ، به رغم شعارها و تهدیدهای خود، ترجیح می‌دهد مسئله ایران را بدون ورود به جنگ خاتمه دهد. رئیس‌جمهور آمریکا در عین حال به‌دنبال کسب امتیازی قابل‌توجه از ایران است و نتیجه انتخابات کنگره نیز می‌تواند در محاسبات و تصمیم‌گیری‌های او درباره تهران تأثیرگذار باشد.
وی افزود: با توجه به اینکه انتخابات آمریکا در حال برگزاری است، اهمیت استفاده انتخاباتی از این موضوع که پیش از این کارزار بیشتر بود و اکنون تا حدودی کاهش پیدا کرده است. بنابراین، به نظر من، تصمیم ترامپ تا حد زیادی به نتیجه انتخابات بستگی دارد.
این دیپلمات باسابقه با اشاره به اختلاف‌نظرها در داخل کاخ سفید درباره نحوه مواجهه با ایران تصریح کرد: در داخل کاخ سفید، گروهی طرفدار جنگ هستند و عده‌ای دیگر از مصالحه و دیپلماسی حمایت می‌کنند. خود ترامپ نیز برای ایجاد توازن بین او دو دیدگاه، گاهی از جنگ و گاهی از دیپلماسی سخن می‌گوید؛ از یک‌سو تهدیدهایش را ادامه می‌دهد و از سوی دیگر اعلام می‌کند که خواهان مذاکره است.
وی ادامه داد: افرادی مانند ونس، معتقدند که می‌توان مسئله را از طریق مصالحه و مذاکره حل کرد. آن‌ها به‌دنبال گرفتن امتیاز در موضوع هسته‌ای هستند؛ به این معنا که ایران تعهدی بدهد و تضمینی وجود داشته باشد که به‌دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای نخواهد رفت. البته موضوع حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای 60 درصد و مباحث مرتبط با آن نیز مطرح است که حل‌وفصل آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
سفیر پیشین ایران در باکو در ادامه، نتیجه انتخابات کنگره آمریکا را از عوامل مؤثر بر تصمیمات ترامپ دانست و گفت: مسئله مهم‌تر این است که اگر نتیجه انتخابات به نفع دموکرات‌ها تمام شود و آن‌ها بتوانند هر دو مجلس را در اختیار بگیرند، موقعیت ترامپ تضعیف خواهد شد. درباره مجلس نمایندگان، نظرسنجی‌ها از وضعیت نامناسب جمهوری‌خواهان حکایت دارد، اما درباره سنا همچنان تردیدهایی وجود دارد و این احتمال مطرح است که جمهوری‌خواهان با اختلافی اندک، مثلاً یک یا دو رأی، اکثریت خود را حفظ کنند.
وسلیمانی اظهار داشت: اگر جمهوری‌خواهان سنا را هم از دست بدهند، موقعیت ترامپ ضعیف‌تر خواهد شد؛ چراکه دموکرات‌ها دست بازتری برای محدود کردن او خواهند داشت. اما در غیر این صورت، ترامپ همچنان در دوره باقی‌مانده ریاست‌جمهوری خود با مخالفت‌ها و فشارهای دموکرات‌ها مواجه خواهد بود، هرچند شرایط برای او متفاوت خواهد شد.
این تحلیلگر سیاست خارجی افزود: در هر صورت، مصوبات مجلس نمایندگان باید در سنا نیز بررسی و تصویب شود و در برخی موارد، دستیابی به اکثریت دوسوم ضرورت دارد. بنابراین، اگر جمهوری‌خواهان سنا را از دست بدهند، دست ترامپ برای پیشبرد برنامه‌هایش باز نخواهد بود.
وی با اشاره به اظهارات برخی چهره‌های سیاسی آمریکا درباره پیامدهای احتمالی تسلط دموکرات‌ها بر هر دو مجلس گفت: خانم کلینتون نیز گفته که اگر دموکرات‌ها هر دو مجلس را در اختیار بگیرند، ترامپ ممکن است رفتارهای غیرمتعارفی در پیش بگیرد.
این دیپلمات باسابقه با اشاره به تفاوت‌های دو حزب اصلی آمریکا در عرصه سیاست خارجی خاطرنشان کرد: در کلیات و عمق راهبردی سیاست خارجی آمریکا، تفاوت چندانی ندارد که کدام حزب در قدرت باشد، اما از نظر تاکتیکی تفاوت‌هایی وجود دارد که نمونه آن را در مقایسه دولت بایدن با دولت ترامپ دیده‌ایم. با این حال، نمی‌توان تفاوت‌های تاکتیکی دو حزب را نادیده گرفت.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه احتمال جلوگیری از وقوع جنگ همچنان وجود دارد، اظهار داشت: نمی‌توان احتمال جنگ را قطعی دانست و این احتمال وجود دارد که در نهایت جنگی اتفاق نیفتد. البته اگر ایران و آمریکا به توافق نرسند، باید تحولات و تصمیمات طرف آمریکایی را نیز در نظر گرفت.
وی افزود: مسئله دیگر، زمان آغاز به کار مجلس جدید آمریکاست. مجلس جدید در ژانویه کار خود را آغاز می‌کند و تا آن زمان، ترکیب فعلی مجلس نمایندگان همچنان در اختیار جمهوری‌خواهان خواهد بود. ممکن است ترامپ در این فاصله اقداماتی انجام دهد؛ به‌ویژه اینکه مجلس نمایندگان نیز پیش‌تر مخالفت‌هایی با جنگ علیه ایران داشته است. این مخالفت‌ها حتی در میان اکثریت جمهوری‌خواه این مجلس نیز وجود داشته است.
این تحلیلگر ارشد سیاست خارجی با اشاره به مواضع مقامات آمریکایی و شخص ترامپ اظهار داشت: با توجه به مجموع اظهاراتی که در مواضع مقامات آمریکایی و همچنین شخص ترامپ مطرح می‌شود، برداشت من این است که او تمایل چندانی به ورود به جنگ ندارد. البته در این میان، باید عامل اسرائیل و شخص نتانیاهو را نیز در نظر گرفت.
وی ادامه داد: نتانیاهو تلاش می‌کرد ترامپ را به انجام حمله‌ای علیه ایران ترغیب کند تا بتواند از آن بهره‌برداری کند، اما ترامپ در آن مقطع چنین حمله‌ای را انجام نداد. اینکه او در آن مقطع، برخلاف تهدیدها و شعارهای تندی که مطرح می‌کرد، دست به حمله نظامی نزد، نشان می‌دهد که دست‌کم در آن زمان تمایلی به آغاز جنگ نداشته است.
وی تصریح کرد: به نظر من، ترامپ به‌دنبال آن است که امتیازهایی از ایران بگیرد، اما اگر هیچ امتیازی به دست نیاورد، ایران نیز باید به‌گونه‌ای عمل کند که این فضا از دست نرود و راهی برای ورود به تعامل وجود داشته باشد.
این دیپلمات پیشین وزارت امور خارجه با اشاره به ضرورت مذاکره مستقیم میان تهران و واشنگتن گفت: من طی چندین سال گذشته، همواره در نوشته‌ها و صحبت‌هایم این موضوع را مطرح کرده‌ام که ایران باید مذاکره مستقیم را در دستور کار قرار دهد. متأسفانه ایران مذاکره مستقیم انجام نمی‌دهد و این مسئله به ضرر ماست. من همیشه بر ضرورت مذاکره مستقیم تأکید کرده‌ام.
وی افزود: حتی در مواردی نیز پیشنهاد مذاکره مستقیم مطرح شده، اما اعمالی، به‌گونه‌ای بوده که به نظر می‌رسد تلاش شده تا مسیر دیگری برای پیشبرد موضوع انتخاب شود. در ساختار تصمیم‌گیری ایران، در نهایت مجموعه‌ای از افراد دور هم می‌نشینند و درباره این مسائل تصمیم‌گیری می‌کنند.
سلیمانی، یادآور شد: من احتمال وقوع جنگ را قطعی نمی‌دانم. هرچند ترامپ، برخلاف شعارها و تهدیدهای تندی که مطرح می‌کند، به‌دنبال جنگ نیست، اما تصمیم نهایی او تا حد زیادی به نتیجه انتخابات آمریکا بستگی دارد.
این تحلیلگر ارشد سیاست خارجی در پایان نیز اظهار داشت: به نظر می‌رسد تا ۲۰ ژانویه فرصت و فضای متفاوتی وجود داشته باشد. اگر ترامپ بخواهد به ایران حمله کند، احتمالاً این فرصت را تا پیش از آغاز به کار مجلس جدید خواهد داشت. اگر تا آن زمان حمله‌ای انجام ندهد، احتمال وقوع حمله پس از تشکیل مجلس جدید به‌مراتب کمتر خواهد شد. بنابراین، باید احتمال اقدام نظامی در فاصله زمانی باقی‌مانده تا ۲۰ ژانویه را در نظر گرفت؛ البته مشروط بر اینکه توافقی میان دو طرف حاصل نشود.
وی افزود: در داخل دولت آمریکا نیز برخی، از جمله وزیر خزانه‌داری و چهره‌های همسو با این رویکرد، معتقدند باید سیاست محاصره، تحریم و اعمال فشار اقتصادی ادامه پیدا کند تا ایران در نهایت به مذاکره تن بدهد. از نگاه این گروه، ورود به جنگ هزینه‌هایی دارد و ممکن است دامنه درگیری گسترش پیدا کند. به همین دلیل، آن‌ها ادامه فشارهای اقتصادی را به‌عنوان راهکاری جایگزین برای جنگ مطرح می‌کنند. ارزیابی من نیز بر همین اساس است.
