از بلوای نفت تا اغتشاش دلار؛ ونزوئلا پس از مادورو چگونه است؟

از سوم ژانویه سال جاری میلادی، ونزوئلا وارد یک دوره انتقالی پرشتاب شده است. نیروهای نظامی آمریکا در عملیاتی نیکلاس مادورو و همسرش سیلیا فلورس را بازداشت کردند و آن‌ها را برای محاکمه به نیویورک منتقل کردند. این دو در حال حاضر با اتهامات قاچاق مواد مخدر و اسلحه روبه‌رو هستند و تاریخ محاکمه مادورو اول ژوئن اعلام شده است. این اقدام پایان دو دهه حکومت چاویسم را در قامت پیشین آن رقم زد و مسیر تازه‌ای برای روابط کاراکاس و واشنگتن گشود. 

دلسی رودریگز، معاون رئیس‌جمهور سابق، به‌عنوان رئیس‌جمهور موقت روی کار آمد. دادگاه ونزوئلا دوره ریاست او را نود روز تعیین کرد و امکان تمدید آن تا شش ماه با تأیید مجلس ملی وجود دارد. مجلس ملی همچنان در اختیار حزب حاکم است و ریاست آن را برادر رودریگز، خورخه رودریگز، برعهده دارد. این ترکیب نشان می‌دهد دستگاه نهادی چاویسم دست‌نخورده باقی مانده حتی اگر رأس هرم قدرت تغییر کرده باشد. 
 

نفت؛ محور بازسازی اقتصادی

بخش نفت اولین حوزه‌ای بود که این جابه‌جایی سیاسی در آن اثر گذاشت. در ماه ژانویه رودریگز اصلاحیه‌ای بر قانون هیدروکربن‌ها امضا کرد که انحصار چندین‌ساله شرکت دولتی پترولئوس د ونزوئلا را برداشت و ورود مستقیم شرکت‌های خصوصی داخلی و خارجی به تولید و فروش نفت را مجاز کرد. شورون، رپسول، اِنی و مورل‌اند پروم اکنون تحت پروانه‌های انعطاف‌پذیر در پروژه‌های مشترک فعال‌اند. تولید نفت ونزوئلا که در اواخر سال گذشته حدود هشتصد هزار بشکه در روز بود اکنون از یک میلیون بشکه فراتر رفته و پیش‌بینی می‌شود در ماه‌های آینده افزایش یابد. 

حکومت جدید همچنین حدود سیصد تا پانصد میلیون دلار از نخستین محموله‌های نفتی که با میانجی‌گری آمریکا فروخته شد دریافت کرده است. این درآمد در حسابی محدود در قطر نگهداری می‌شود و برداشت از آن نیازمند تأیید واشنگتن است. بخشی از این منابع صرف حقوق کارمندان دولت و خدمات ضروری شده است. وزیر جدید نفت ونزوئلا، پائولا هنائو، کشور را نه به‌عنوان یک غول نفتی فروپاشیده بلکه بازاری تازه برای سرمایه‌گذاری آمریکایی و غربی معرفی می‌کند. 
 

بازگشت محتاطانه واشنگتن

در جبهه دیپلماتیک، وزارت خزانه‌داری آمریکا در اول آوریل نام دلسی رودریگز را از فهرست تحریم‌های اشخاص ویژه خارج کرد. این اقدام رودریگز را به‌عنوان مقام مشروع ونزوئلا به رسمیت شناخت و مسیر همکاری او با شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران آمریکایی را هموار کرد. سفیر آمریکا لورا دوگو با رودریگز دیدار کرده و طرفین از تبادل نماینده دیپلماتیک خبر داده‌اند. رودریگز بارها اعلام کرده تحریم‌های باقی‌مانده هنوز مانع اصلی بازسازی اقتصادی ونزوئلا هستند و خواستار لغو کامل آن‌ها شده است. 
 

تصویر کلان اقتصاد

اقتصاد ونزوئلا با وجود این تحولات همچنان شکننده است. نرخ تورم بسته به منبع آماری بین چهارصد تا بیش از ششصد درصد در سال تخمین زده می‌شود که آن را در صدر جدول جهانی تورم قرار می‌دهد. تولید ناخالص داخلی کشور در محدوده هشتاد تا صد و یازده میلیارد دلار برآورد می‌شود که در مقایسه با اوج سال دوهزاروسیزده افت شدیدی را نشان می‌دهد. دولت اخیراً فرایند بازساماندهی بدهی حاکمیتی و بدهی شرکت نفتی دولتی را که مجموعاً حدود صد و پنجاه میلیارد دلار برآورد می‌شود آغاز کرده است. زلزله‌های اخیر در نواحی نفت‌خیز نیز روند بازسازی زیرساخت‌ها را با تأخیر مواجه کرده و حتی کنسرتی خیریه با حضور هنرمندانی چون مارک آنتونی برای کمک به آسیب‌دیدگان برگزار شده است. 

دلاریزه‌شدن؛ نه پزو، بلکه دلار

موضوعی که این روزها بیشترین توجه رسانه‌ای را جلب کرده طرح جایگزینی کامل بولیوار با دلار آمریکاست. استیو هانکی، اقتصاددان دانشگاه جانز هاپکینز که پیش‌تر مونته‌نگرو و اکوادور را در فرایند مشابهی راهنمایی کرده بود، اکنون به‌عنوان مشاور ویژه مجلس ملی ونزوئلا منصوب شده است. او پیشنهاد می‌کند بانک مرکزی ونزوئلا و واحد پول بولیوار به‌طور کامل کنار گذاشته شوند و دلار آمریکا جایگزین قانونی آن شود. هانکی احتمال تصویب این طرح را بین پنجاه تا هشتاد درصد ارزیابی می‌کند و آن را بزرگ‌ترین تغییر پولی از زمان معرفی یورو در سال هزارونهصدونودونه می‌داند. 

زمینه اجتماعی این طرح از پیش فراهم شده است. بولیوار در یک سال گذشته حدود هفتاد و هشت درصد ارزش خود را در برابر دلار از دست داده و اکثر شهروندانی که حقوق دولتی دریافت نمی‌کنند عملاً معاملات روزمره خود را با دلار یا رمزارزهای دلاری مانند تتر انجام می‌دهند. هانکی این پدیده را دلاریزه‌شدن خودجوش می‌نامد و آن را زمینه‌ساز رسمی‌شدن این روند می‌داند. از دست دادن بانک مرکزی به‌عنوان وام‌دهنده نهایی و سپردن سیاست پولی به فدرال‌رزرو آمریکا با این حال چالشی جدی برای هر دولتی محسوب می‌شود. رئیس‌جمهور آرژانتین خاویر میله نیز پس از وعده انتخاباتی دلاریزه‌کردن اقتصاد سرانجام از اجرای کامل آن صرف‌نظر کرد و همچنان ناچار به دفاع از پزوی متصل به دلار است. 

ابهام‌های پیش رو

نهادهای نظامی، قضایی و انتخاباتی برجای‌مانده از دوران چاویسم مسیر پیش رو را همچنان پرابهام نگه داشته‌اند و سرمایه‌گذاران خارجی با وجود بازشدن فضای قانونی به دلیل نبود تضمین‌های حقوقی روشن با احتیاط زیاد وارد می‌شوند. ترکیب افزایش تولید نفت، تلاش برای بازساماندهی بدهی و طرح دلاریزه‌شدن نشان می‌دهد کاراکاس در تلاش است ثبات اقتصادی را پیش از هرگونه گشایش سیاسی گسترده‌تر بازسازی کند، اما نتیجه نهایی این آزمایش هنوز روشن نیست.