تخریب دموکراسی
پانصد و هفتاد و سومین سالگرد فتح استانبول روز جمعه در حالی برگزار شد که تصاویر بزرگی از رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در کنار سلطان محمد فاتح، پادشاه عثمانی، قرار گرفته بود و غیاب نسبی تصاویر همیشگی آتاتورک بهوضوح به چشم میخورد.
روزنامه شرق در گزارشی نوشت:
پانصد و هفتاد و سومین سالگرد فتح استانبول روز جمعه در حالی برگزار شد که تصاویر بزرگی از رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در کنار سلطان محمد فاتح، پادشاه عثمانی، قرار گرفته بود و غیاب نسبی تصاویر همیشگی آتاتورک بهوضوح به چشم میخورد.
حکم دادگاه درباره جایگزینکردن رهبر حزب اصلی اپوزیسیون ترکیه نشان میدهد رئیسجمهور اردوغان در حال مهندسی صحنه سیاسی برای برگزاری انتخابات زودهنگام است.
حکم دادگاهی که پنجشنبه گذشته صادر شد و بر اساس آن اوزگور اوزل از رهبری منتخب حزب جمهوریخواه خلق (CHP)، مهمترین حزب سکولار مخالف دولت در ترکیه، برکنار و کمال قلیچداراوغلو، رهبر پیشین حزب، جایگزین او شد، نمونهای از همان برخورد با مخالفانی است که رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، از زمان به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۲ نماینده و مجری آن بوده است.
حزب عدالت و توسعه و در رأس آن اردوغان از سال ۲۰۱۵ به این سو تعارف را کنار گذاشت و با عبور از دوره لیبرال خود به سمت نوعی اقتدارگرایی شتافت.
حزب جمهوریخواه خلق توسط بنیانگذار جمهوری ترکیه، مصطفی کمال آتاتورک، همزمان با تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳ پایهگذاری شد. مهمترین جرم این حزب، کسب اکثریت آرا در انتخابات محلی مارس ۲۰۲۴ بود؛ موفقیتی که آشکارا تهدیدی برای قدرت اردوغان به شمار میرود.
در اکتبر سال گذشته، حزب جمهوریخواه خلق گزارشی جامع درباره چگونگی تضعیف این حزب از سوی دولت عدالت و توسعه منتشر کرد که عنوان آن «قوه قضائیه علیه صندوق رأی؛ کالبدشکافی یک کودتا» بود.
با این حال، مؤسسه استودیو ریکپ هم تحلیلی مفصل درباره نحوه تضعیف حکومتهای محلی از سوی دولت پس از انتخابات ۲۰۲۴ منتشر کرده است.
شهرداران متعددی از حزب جمهوریخواه خلق، بهویژه در استانبول، از سمت خود برکنار و به فساد، رشوهخواری و اختلاس متهم شدهاند. سال گذشته در ۱۹ مارس، اکرم اماماوغلو بازداشت شد و با مجموعهای از اتهامات روبهرو شد که در مجموع میتوانست به دو هزارو ۳۵۲ سال زندان منجر شود. آکین گورلک، دادستان ارشد استانبول، از آن زمان تاکنون به سمت وزیر دادگستری ارتقا یافته است. در چندین شهرداری نیز شهرداران وابسته به حزب جمهوریخواه خلق و حزب طرفدار کردها یعنی حزب برابری و دموکراسی خلقها (DEM) برکنار و بهجای آنان سرپرستان منصوب دولت گمارده شدهاند؛ در حالی که برخی از شهرداران سابق با اتهامات مرتبط با تروریسم مواجه شدهاند. قلیچداراوغلو رهبر چندان موفقی برای حزب جمهوریخواه خلق نبود. در طول ۱۳ سال رهبری او، این حزب نتوانست هیچ انتخابات سراسری را پیروز شود. محکومیت قضائی اکرم اماماوغلو در دسامبر ۲۰۲۲ بهدلیل اظهارنظری که خطاب به رسانهها کرده بود، مانع از نامزدی او در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۳ شد و در نتیجه اردوغان پیروز انتخابات اعلام شد. به همین دلیل، اوزگور اوزل در کنگره عادی حزب در نوامبر ۲۰۲۳ به عنوان رهبر جدید انتخاب شد و در آوریل سال گذشته نیز در یک کنگره فوقالعاده بدون رقیب دوباره به این سمت رسید.
با این حال، درخواست ابطال این کنگره از سوی شورای عالی انتخابات ترکیه رد شد. طبق اصل ۷۹ قانون اساسی ترکیه، تصمیم نهایی درباره برگزاری و نظارت بر انتخابات بر عهده همین شوراست. در دومین کنگره فوقالعاده که در سپتامبر برگزار شد، اوزل بار دیگر بدون رقیب انتخاب شد. ماه بعد یک دادگاه کیفری در آنکارا نیز پروندهای را که مشروعیت انتخاب اوزل را به چالش میکشید رد و اعلام کرد این پرونده هیچ مبنای قانونی ندارد. در ماه ژوئن هم نماینده حزب عدالت و توسعه در شورای عالی انتخابات تصریح کرده بود تصمیم این شورا نه توسط دادگاه کیفری بدوی و نه توسط دادگاه عالی کیفری قابل نقض نیست. از این رو، تصمیم پنجشنبه گذشته مبنی بر برکناری اوزل و هیئت رهبری او و بازگرداندن قلیچداراوغلو همچون انفجار یک بمب سیاسی بود. این اقدام درست پیش از تعطیلات عید قربان انجام شد؛ تعطیلاتی که به 9 روز افزایش یافته بود تا واکنشهای احتمالی را کاهش دهد.
روز یکشنبه، وکیل قلیچداراوغلو از پلیس خواست برای تخلیه ساختمان مرکزی حزب جمهوریخواه خلق کمک کند و نیروهای پلیس با استفاده از گاز اشکآور و گلولههای پلاستیکی، اوزل و معاونانش را به زور از ساختمان خارج کردند. یک روز پیش از صدور حکم دادگاه، قلیچداراوغلو خواستار «پاکسازی» حزب شده بود و اکنون نشانههای یک تصفیه گسترده را بروز میدهد.
اردوغان به دنبال تضمین آینده سیاسی خود
سلیم چویک، تحلیلگر مسائل ترکیه، در مقالهای برای نشریه فارنپالیسی نوشت هرچند ترکیه سابقه طولانی در مداخله قضائی در سیاست دارد، اما این حکم سطح تازهای از مداخله دستگاه قضا در سیاست حزبی ترکیه دیگری دارد. چویک مینویسد: آنچه در این حکم جدید اهمیت دارد، اهداف پنهان آن است. اقدامات قبلی قضائی صرفا به دنبال تضعیف، ارعاب یا حذف بازیگران اپوزیسیون بود، اما این حکم به دنبال بازطراحی و مهندسی خودِ اپوزیسیون است. به باور چویک، دولت اردوغان پیش از این نیز با بازداشت اکرم اماماوغلو، شهردار استانبول در مارس ۲۰۲۵، نشان داد دیگر به دشوارکردن کار برای مخالفان راضی نیست، بلکه میخواهد امکان پیروزی هر رقیب معتبری را از بین ببرد. اما حکم اخیر یک گام فراتر رفته و بهجای یک فرد، نهاد و ساختار حزب را هدف قرار داده است. برای اردوغان کمال قلیچداراوغلو یک دشمن کمخطر است. او همان کسی است که در انتخابات پیشین صحنه را واگذار کرد و برآمدن از پس او حتی با وجود نارضایتیهای لیبرالها ساده است.
نشنالاینترست در گزارشی در مورد انگیزههای اردوغان مینویسد: از نظر سیاسی، انگیزه اردوغان کاملا عددی است. حزب حاکم و حزب متحدش ۳۲۲ کرسی از ۶۰۰ کرسی پارلمان را دارند. آنها برای تغییر قانون اساسی یا اعلام انتخابات زودهنگام به ۳۶۰ تا ۴۰۰ کرسی نیاز دارند. بازگشت قلیچداراوغلو میتواند بخشی از نمایندگان وفادار به او را با اردوغان همراه کند تا مسیر تمدید ریاستجمهوری او هموار شود.
منتقدان اردوغان همه ماجرا را به چشم یک کودتا دیده و توصیف میکنند. رهبر برکنارشده حزب میگوید در مقابل تصمیمات نابجای اردوغان ایستادگی میکند. طرفداران او در این مسیر کم نیستند. اوزل خواهان آن است که قلیچداراوغلو دست دوستی اردوغان را رد کرده و آینده حزب را به رأی طرفداران آن گره بزند. این مرد در مسیر خود تنها نیست. اکرم اماماوغلو، شهردار زندانی که خار چشم حزب عدالت و توسعه محسوب شده و مدتهاست به جرائم گوناگون در زندان به سر میبرد و رسما به عنوان نامزد آینده حزب جمهوریخواه خلق برای انتخابات ریاستجمهوری معرفی شده، از اوزل حمایت کرده و در پیامی از زندان این تحولات را کودتا توصیف کرده است. تلاش اکرم اماماوغلو که از محبوبترین چهرههای دو دهه اخیر در ترکیه محسوب میشود، نشاندادن تصویر واقعی ماجرا به اردوغان است. شهردار محبوس استانبول در پیامی که به مناسب فتح شهر منتشر کرد نوشت: استانبول در طول تاریخ توسط ارتشها و فرماندهان زیادی محاصره شده بود، اما سلطان محمد فاتح با رویکردی متفاوت به موفقیت دست یافت.
قرنها، ارتشها و فرماندهان دست خالی از دروازههای استانبول بازمیگشتند، اما روزی فرا رسید که محمد، که روشها و ابزارهای خود را تغییر داد، فتح کرد و فاتح شد. او نهتنها شهر، بلکه قلبها را نیز فتح کرد. دلیل موفقیت پایدار سلطان محمد فاتح، فتح قلبهای مردم بود. او نهتنها این شهر باستانی، بلکه قلبهای ساکنان آن را نیز فتح کرد. بنابراین این فتح را دائمی کرد. ما نیز برای فتح قلبها گام برداشتهایم. ما به مبارزه برای جلب همه قلبها ادامه خواهیم داد. با وجود تنشها میان مهمترین اپوزیسیون ترکیه و دولت حاکمی که مدام خود را با فاتحان و حاکمان عثمانی مقایسه میکند، این کشور همچنان با تورم دستوپنجه نرم میکند و فضای عمومی جامعه نیز افسرده و ناامیدکننده است. پرسش اصلی این است: مردم ترکیه تا چه زمانی حاضر خواهند بود عقبگرد اقتدارگرایانهای را تحمل کنند که تأثیرات ملموسی بر سطح زندگی آنها گذاشته است؟
