تهران - واشنگتن میان جنگ و مصالحه

روزنامه اطلاعات در گزارشی نوشت:

خاورمیانه در هفته جاری بار دیگر به کانون اخبار و روایت‌های متعدد و بعضا متناقض تبدیل شد. در حالی که تنها چند هفته پیش، رسانه‌های غربی از خطر گسترش جنگ میان ایران با آمریکا و اسرائیل سخن می‌گفتند، اکنون همان رسانه‌ها از احتمال شکل‌گیری توافقی محدود میان تهران و واشنگتن خبر می‌دهند؛ توافقی که هنوز هیچ‌یک از طرف‌ها حاضر نیست آن را «توافق نهایی» بنامد. گزارش‌های رویترز، آکسیوس و تحلیل‌های منتشرشده در رسانه‌های اروپایی نشان می‌دهد دو طرف بیش از هر زمان دیگر به نوعی مصالحه موقت نزدیک شده‌اند؛ مصالحه‌ای که به گفته آکسیوس، هدف اصلی آن نه عادی‌سازی روابط، بلکه جلوگیری از یک بحران بزرگتر در خاورمیانه است.

چارچوب اولیه برای مهار بحران

برخی رسانه‌های غربی طی روزهای گذشته از شکل‌گیری یک «چارچوب اولیه» میان ایران و آمریکا سخن گفته‌اند؛ چارچوبی که محور آن کاهش تنش نظامی، بازماندن تنگه هرمز و آغاز مذاکرات تازه درباره برنامه هسته‌ای ایران است. وب‌سایت آکسیوس روز شنبه در گزارشی اختصاصی نوشت: واشنگتن و تهران به توافقی نزدیک شده‌اند که براساس آن یک دوره آتش‌بس ۶۰ روزه تمدید می‌شود و در این مدت، مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز باز می‌ماند و مذاکرات هسته‌ای ادامه پیدا می‌کند. رویترز نیز به نقل از منابع ایرانی و آمریکایی گزارش داد که مذاکرات همچنان ادامه دارد، اما اختلاف بر سر ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران پابرجاست. این خبرگزاری به نقل از یک منبع ایرانی نوشت: تهران تاکنون با انتقال ذخایر اورانیوم با غنای بالا، موافقت نکرده و این موضوع به مذاکرات بعدی موکول شده است.

همین اختلاف‌ها باعث شده‌است بسیاری از تحلیلگران غربی تأکید کنند آنچه اکنون در جریان است، بیشتر «مدیریت بحران» است تا یک توافق جامع شبیه برجام. نشریه تایم، اوایل ماه می نوشته بود که حتی در داخل آمریکا نیز ابهام زیادی درباره ابعاد واقعی توافق احتمالی وجود دارد، زیرا برخی شروط مطرح‌شده از سوی واشنگتن، پیشتر از سوی تهران رد شده است.

ترامپ در بن‌بست

در این میان، رسانه‌های آمریکایی توجه ویژه‌ای به موقعیت سیاسی دونالد ترامپ دارند و معتقدند او اکنون در پیچیده‌ترین مرحله بحران ایران قرار گرفته است. باراک راوید، گزارشگر سرشناس آکسیوس در گزارشی نوشت: ترامپ شخصاً اعلام کرد که نسبت به موفقیت مذاکرات جدید «۵۰ ـ ۵۰» اطمینان دارد و هنوز تصمیم نهایی را نگرفته است. رویترز اما چند تحلیل جداگانه منتشر کرده و می‌گوید: سیاست «فشار حداکثری و تهدید دائمی» ترامپ در برابر ایران به بن‌بست رسیده و برخلاف پرونده‌های دیگر، تهران زیر فشار مستقیم عقب ننشسته است. در یکی از این تحلیل‌ها آمده است که رویکرد «دیپلماسی همراه با تهدید» اکنون حتی می‌تواند به مانعی برای خروج آمریکا از بحران تبدیل شود. 

حتی در میان جمهوریخواهان نزدیک به ترامپ نیز شکاف دیده می‌شود. گاردین روز یکشنبه گزارش داد که بخشی از جمهوریخواهان تندرو معتقدند توافق احتمالی با ایران بیش از حد نرم است و می‌تواند شبیه بازگشت غیرمستقیم به برجام تلقی شود. همزمان چهره‌هایی مانند لیندسی گراهام، تد کروز و تام کاتن نسبت به دادن امتیاز به تهران هشدار داده‌اند. تحلیلگران غربی معتقدند رئیس‌جمهوری آمریکا اکنون میان دو مسیر دشوار قرار گرفته است: از یک سو، ادامه فشار نظامی می‌تواند آمریکا را وارد بحرانی طولانی و پرهزینه در منطقه کند و از سوی دیگر، پذیرش توافقی محدود ممکن است از نگاه منتقدان داخلی به معنای عقب‌نشینی از اهداف اولیه واشنگتن تلقی شود. روزنامه گاردین کمی بعد از اعلام آتش‌بس از سوی آمریکا، در تحلیلی درباره وضعیت کاخ سفید نوشت :ترامپ اکنون با «خطر گسترش مأموریت» روبرو شده و جنگ بسیار طولانی‌تر و پیچیده‌تر از پیش‌بینی اولیه دولت آمریکا شده است. این روزنامه تأکید کرد: واشنگتن اکنون ناچار شده است میان تشدید جنگ یا پذیرش مصالحه‌ای محدود یکی را انتخاب کند.

چرا اروپا از توافق می‌ترسد؟

اروپا در قبال توافق احتمالی ایران و آمریکا، موضعی دوگانه و تا حدی متناقض دارد؛ از یک سو از هرگونه کاهش تنش استقبال می‌کند، اما از سوی دیگر نگران است توافقی که بدون نقش‌آفرینی جدی آن شکل بگیرد، منافع و نفوذ سیاسی اتحادیه اروپا را تضعیف کند. 

یورونیوز ماه گذشته در تحلیلی درباره آتش‌بس و مذاکرات اخیر نوشت: رهبران اروپایی از کاهش تنش میان تهران و واشنگتن استقبال کرده‌اند، اما همزمان «خود را کنار گذاشته‌شده از روند دیپلماتیک» می‌بینند. این گزارش تأکید می‌کند: اروپا اکنون بیش از هر چیز نگران پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ، به‌ویژه وضعیت تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که بخش مهمی از انرژی جهان از آن عبور می‌کند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند اقتصاد شکننده اروپا را با بحران تازه‌ای روبرو کند. اروپا در عین نگرانی از رفتار منطقه‌ای ایران، از گسترش جنگ نیز هراس دارد. 

فایننشال تایمز گزارش داده که مقام‌های اروپایی بیم دارند ادامه بحران ایران، اقتصاد ضعیف و بدهکار اروپا را با شوک تازه، به‌ویژه از طریق افزایش قیمت انرژی، اختلال در زنجیره تأمین و فشار بیشتر بر بودجه کشورهای اروپایی مواجه کند. این روزنامه نوشته است: بسیاری از دولت‌های اروپایی نگرانند تشدید بحران خاورمیانه همزمان با جنگ اوکراین، توان اقتصادی و سیاسی اتحادیه را فرسوده کند. در عین حال، اروپا نگران است توافق مستقیم تهران و واشنگتن، اتحادیه اروپا را دوباره به بازیگری حاشیه‌ای تبدیل کند؛ وضعیتی که پس از خروج آمریکا از برجام نیز تا حدی تجربه شد. یورونیوز نوشته است: اروپایی‌ها اکنون با نگرانی تلاش می‌کنند پیامدهای جنگی را مهار کنند که نقش چندانی در تصمیم‌گیری درباره آن نداشته‌اند. اختلاف دیگری نیز در داخل اروپا وجود دارد. برخی دولت‌ها مانند آلمان از امکان کاهش تدریجی تحریم‌ها علیه ایران در صورت دستیابی به توافق سخن گفته‌اند، اما کشورهای دیگر و مقام‌های ارشد اتحادیه اروپا هنوز با احتیاط برخورد می‌کنند.

ترکیبی از نگرانی و نیاز

در مجموع، آنچه امروز در مواضع اروپایی ها دیده می‌شود، ترکیبی از نگرانی و نیاز است.  اروپا از یک سو، از وقوع جنگی گسترده در خاورمیانه و شوک انرژی هراس دارد و به همین دلیل از دیپلماسی استقبال می‌کند، اما از سوی دیگر نمی‌خواهد توافقی میان تهران و واشنگتن شکل بگیرد که اروپا در آن تنها تماشاگر باشد. برخی تحلیلگران اروپایی معتقدند شرایط کنونی بیش از آنکه نشانه اعتماد متقابل تهران و واشنگتن باشد، حاصل نگرانی دو طرف از هزینه‌های ادامه بحران است. مسأله تنگه هرمز در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از گزارش‌های غربی تأکید دارند بازماندن این مسیر آبی برای اقتصاد جهانی حیاتی است، زیرا تشدید تنش در آن می‌تواند بازار انرژی را دوباره دچار شوک کند. در همین حال، برخی رسانه‌های منطقه‌ای و غربی نوشته‌اند توافق احتمالی فعلاً بر موضوعاتی مانند توقف درگیری‌ها، کاهش محدود تحریم‌ها و آغاز مذاکرات تازه متمرکز است و موضوعات حساس‌تری چون برنامه موشکی ایران یا سیاست منطقه‌ای تهران هنوز وارد مرحله توافق نشده است. آنچه امروز بیش از همه در تحلیل رسانه‌های غربی دیده می‌شود، این است که نه تهران و نه واشنگتن خواهان ورود به یک رویارویی غیرقابل‌کنترل نیستند.

 به همین دلیل، تحلیلگران از شکل‌گیری نوعی «توافق حداقلی» سخن می‌گویند؛ توافقی که شاید نتواند اختلاف‌های عمیق دو کشور را حل کند، اما دست‌کم فعلاً مانع از گسترش بحران می‌شود. با این حال، ابهام همچنان عنصر اصلی فضای کنونی است و هنوز مشخص نیست مذاکرات جاری به توافقی پایدار خواهد رسید یا تنها وقفه‌ای کوتاه در مسیر تنش‌های چند سال اخیر خواهد بود؛ تنش‌هایی که هر بار با امید به دیپلماسی، کاهش یافته، اما دوباره به نقطه بحران بازگشته است