هرم جمعیتی در حال تغییر؛خطر سالمندی در کمین

آرمان امروز در گزارشی نوشت:

ایران در آستانه تغییر بزرگ جمعیتی قرار دارد؛ تغییراتی که اگر برنامه‌ریزی نشوند، می‌توانند تبعات اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی جدی به همراه داشته باشند. آنچه امروز دیده می‌شود، تنها کاهش نرخ باروری یا افزایش جمعیت سالمندان نیست، بلکه هشداری است برای ساختار جامعه و آینده کشور. ایران که روزگاری هرم جمعیتی پر از جوان داشت، اکنون با «جای خالی نوزادان» و افزایش جمعیت سالمند روبه‌روست. آمارها نگران‌کننده هستند؛ نرخ باروری ایران طی چند دهه اخیر به‌شدت کاهش یافته است. دکتر رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، در گفت وگو با ایسنا با اشاره به نرخ باروری گفته است: «نرخ باروری ایران در دهه ۶۰ حدود ۶.۵ تا ۷ بود و اکنون به ۱.۳۵ رسیده است. اگر به ازای هر زن ۲.۱ فرزند متولد شود، جمعیت ثبات نسبی پیدا می‌کند؛ در غیر این صورت، هرم جمعیتی ایران به‌سمت سالمندی و کاهش جمعیت فعال حرکت خواهد کرد.»او همچنین درباره پنجره جمعیتی توضیح داده است: «پنجره جمعیتی زمانی است که بیش از ۷۰ درصد جامعه در سن ۱۵ تا ۶۵ سال، یعنی سن مولد، قرار دارند. این دوره، فرصتی طلایی برای رشد اقتصادی و توسعه کشور است؛ اما حدود ۱۵ تا ۲۰ سال دیگر این پنجره بسته می‌شود و اگر برنامه‌ریزی نکنیم، وارد چاله جمعیتی خواهیم شد. » هم‌اکنون حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد جمعیت ایران بالای ۶۰ سال هستند، اما برآوردها نشان می‌دهد در دو دهه آینده، از هر سه ایرانی یک نفر سالمند خواهد بود. این روند، نیاز به زیرساخت‌های بهداشتی، درمانی، بازنشستگی و مراقبت اجتماعی را به‌شدت افزایش می‌دهد. دکتر سعیدی هشدار داده است: «جمعیت عظیم جوان در حال حرکت به سمت سالمندی است و باید برای حمایت اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی آنها برنامه‌ریزی کنیم، اگرچه کمی دیر شده است.»

بحران ازدواج و کاهش فرزندآوری

مسئله فقط کاهش تولد نیست؛ ازدواج نیز به‌شدت کاهش یافته است. مرضیه دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، با اشاره به کاهش چشمگیر ازدواج گفته است: «تعداد ازدواج‌ها طی یک دهه اخیر حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است؛ از ۸۹۱ هزار مورد در سال ۱۳۸۹ به ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴.» او ادامه داده است: «جوان ایرانی زمانی به ازدواج و فرزندآوری فکر می‌کند که نسبت به آینده شغلی و تأمین مسکن خود احساس ثبات و امنیت داشته باشد.»این کاهش ازدواج و افزایش تجرد قطعی باعث کاهش طبیعی نرخ باروری شده است. طبق آمار، حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر بالای ۴۵ سال هنوز مجرد هستند و بعید است ازدواج کنند. دکتر سعیدی نیز درباره این موضوع تأکید کرده است: «بازگشت به اولویت‌های بنیادین همچون فراهم کردن بستر مناسب برای ازدواج جوانان، تنها راه نجات از سقوط به چاله جمعیتی است.» یکی از اقدامات دولت برای حمایت از خانواده‌ها و تشویق فرزندآوری، اجرای «کارت امید مادر» است. طبق اعلام خانم دستجردی، «از ابتدای سال ۱۴۰۵ تمام مادران ایرانی دارای نوزاد، بدون محدودیت تعداد فرزند و بدون توجه به منطقه محل سکونت، مشمول دریافت این کارت شده‌اند. ماهانه دو میلیون تومان برای تأمین هزینه‌های اولیه کودک از جمله پوشک و تغذیه واریز می‌شود.»

تجربه جهانی و درس‌های ایران

کاهش جمعیت و سالمندی، چالش مشترک بسیاری از کشورهای جهان است. کشورهایی مانند ایتالیا و ژاپن با ورود به رشد منفی جمعیت مواجه شدند و برای مقابله، سیاست‌های متنوعی اجرا کردند: از پرداخت مستمری برای فرزند تا ارائه خدمات رایگان مراقبت کودک و تشویق به مهاجرت. با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد که هیچ کشوری تنها با مشوق‌های مالی نتوانسته نرخ باروری را به سطح جانشینی بازگرداند. دکتر سعیدی درباره تجربه سایر کشورها گفته است: «مشوق‌های مالی موثر هستند، اما هیچ کشوری نتوانسته مشکل کاهش جمعیت را صرفاً با این روش حل کند. کشورها توانسته‌اند روند کاهش را تا حدی متوقف کنند، اما تنها با ترکیب سیاست‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی می‌توان اثر واقعی داشت.» در ایران نیز برخی شهرستان‌ها نرخ باروری بالای ۲.۵ دارند و جمعیت جوان باقی می‌ماند، اما در مناطق مرفه شهری، نرخ باروری پایین است. این نشان می‌دهد که علاوه بر مسائل اقتصادی، عوامل فرهنگی و ارزش‌های اجتماعی نقش مهمی در فرزندآوری دارند. دکتر سعیدی تأکید کرده است: «کار فرهنگی حرف اول را در فرزندآوری می‌زند؛ کسانی که فرزندآوری را برکت خانه می‌دانند، صاحب فرزند می‌شوند.»

هم‌اکنون هرم جمعیتی ایران به شکل کلاسیک خود است: جمعیت جوان در قاعده و سالمندان در نوک هرم. اما طی دو دهه آینده این هرم به استوانه تبدیل خواهد شد و در نهایت، سالمندان تعدادشان برابر یا حتی بیشتر از جوانان خواهد شد. دکتر سعیدی توضیح می‌دهد: «با کاهش جمعیت جوان، میزان زادوولد نیز کاهش می‌یابد، مگر اینکه نرخ باروری افزایش یابد. در غیر این صورت، جامعه با چاله یا حتی سیاه‌چاله جمعیتی مواجه خواهد شد.» افزایش جمعیت سالمندان فشار زیادی بر سیستم‌های بهداشتی، درمانی و اقتصادی وارد خواهد کرد. سالمندان، به دلیل بیماری‌های مزمن و نیاز به مراقبت، هزینه‌های بالایی دارند و بدون جمعیت جوان فعال، این سیستم‌ها دچار بحران خواهند شد. خانم دستجردی در این زمینه هشدار داده است: «مسئله جمعیت تنها یک موضوع آماری نیست بلکه مستقیماً آینده اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و توان ملی کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.» او همچنین تأکید کرده است که حل این مشکل نیازمند نگاه چندبعدی، تصمیم‌سازی مبتنی بر داده و هم‌افزایی ملی است. ایران با چالش چندوجهی سالمندی، کاهش ازدواج و فرزندآوری، و تغییر هرم جمعیتی مواجه است. اگر برنامه‌ریزی دقیق و سیاست‌های جامع فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی اجرا نشود، کشور با جمعیت پیرتر، کم‌تحرک و پرهزینه روبه‌رو خواهد شد که می‌تواند رشد اقتصادی، رفاه اجتماعی و انسجام ملی را تحت فشار قرار دهد.