چهار واکنش «نسل زد» به محدودیت های اینترنت

آرمان امروز در گزارشی نوشت:

در سال‌های اخیر اینترنت در ایران دیگر فقط یک ابزار ارتباطی یا سرگرمی نبوده، بلکه به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده است. برای نسل زد؛ یعنی متولدین نیمه دوم دهه هفتاد، دهه هشتاد و دهه نود، اینترنت نه یک امکان جانبی بلکه بخشی از زیست روزانه، هویت اجتماعی، آموزش، تفریح، ارتباطات و حتی آینده شغلی محسوب می‌شود. به همین دلیل هرگونه اختلال، محدودیت یا قطع اینترنت برای این نسل تنها یک مشکل فنی نیست، بلکه نوعی اختلال در جریان عادی زندگی تلقی می‌شود. واقعیت اجتماعی امروز ایران نشان می‌دهد نسل جدید، بیش از هر نسل دیگری زندگی خود را بر پایه فضای دیجیتال تنظیم کرده است. دانشجو، تولیدکننده محتوا، فروشنده آنلاین، گیمر، برنامه‌نویس، دانش‌آموز و حتی نوجوانی که ارتباطات دوستانه‌اش را در شبکه‌های اجتماعی دنبال می‌کند، همگی بخشی از زندگی خود را در اینترنت تعریف کرده‌اند. همین وابستگی گسترده باعث شده واکنش نسل زد به محدودیت اینترنت، متفاوت و گاه تندتر از نسل‌های پیشین باشد.

نسل زد، نسلی است که با اینترنت رشد کرده، آموزش دیده، دوست پیدا کرده و آینده خود را در بستر دیجیتال تصور می‌کند. به همین دلیل طبیعی است که محدودیت اینترنت برای آنان، واکنش‌هایی شدیدتر از نسل‌های گذشته ایجاد کند؛ واکنش‌هایی که از اضطراب و انزوا آغاز می‌شود و گاه به خشم و رفتارهای هیجانی می‌رسد. کارشناسان اجتماعی معتقدند نسل زد به دلیل دسترسی گسترده به اطلاعات، قدرت تحلیل بالاتری نسبت به گذشته پیدا کرده است. آنان مسائل را سریع‌تر مقایسه می‌کنند، واکنش نشان می‌دهند و نسبت به اختلال در سبک زندگی خود حساس‌تر هستند. همین مسئله باعث می‌شود واکنش‌های آنان به محدودیت اینترنت، تندتر و آشکارتر از نسل‌های قبلی باشد.

علیرضا شریفی یزدی، استاد دانشگاه و روانشناس اجتماعی، در گفت‌وگویی با ایلنا معتقد است تفاوت اصلی میان نسل‌های قدیمی‌تر و نسل زد در این است که نسل‌های گذشته «مهاجر» دنیای دیجیتال بوده‌اند اما نسل جدید «مقیم» این فضاست. به تعبیر او، نسل‌های قدیمی‌تر زندگی بدون اینترنت را تجربه کرده‌اند و بنابراین می‌توانند تا حدی با نبود آن کنار بیایند، اما نسل زد اساساً در بستر اینترنت رشد کرده است. همین مسئله موجب می‌شود محدودیت اینترنت برای آنان واکنش‌های عمیق‌تری ایجاد کند.

در این میان می‌توان چهار واکنش اصلی نسل زد به محدودیت اینترنت را بررسی کرد؛ واکنش‌هایی که بیشتر ریشه در واقعیت‌های اجتماعی و سبک زندگی این نسل دارد تا صرفاً یک اعتراض مقطعی.

احساس ناامنی و اضطراب

نخستین واکنش نسل زد به محدودیت اینترنت، شکل‌گیری احساس ناامنی و اضطراب است. اینترنت برای این نسل تنها ابزار سرگرمی نیست؛ بسیاری از فعالیت‌های روزمره آنان از آموزش و ارتباطات گرفته تا کسب درآمد و دسترسی به اطلاعات، در بستر آنلاین انجام می‌شود. طبیعی است که اختلال در این فضا، احساس بی‌ثباتی ایجاد کند.

شریفی یزدی در این باره می‌گوید: «در گام نخست، احساس ناکامی، عدم امنیت، سرخوردگی و نگرانی بر آنان چیره می‌شود… بنابراین، نخستین واکنش این افراد، حس عدم امنیت و اضطراب است.» این اضطراب را می‌توان در رفتارهای روزمره نسل جدید مشاهده کرد. دانشجویی که کلاس آنلاین یا پروژه دانشگاهی‌اش مختل می‌شود، فروشنده‌ای که صفحه کاری‌اش از دسترس خارج می‌شود یا نوجوانی که ارتباط دائمی‌اش با دوستانش قطع می‌شود، همگی احساس می‌کنند بخشی از زندگی عادی‌شان متوقف شده است.

در جامعه امروز ایران، اینترنت فقط محل سرگرمی نیست؛ بسیاری از خدمات روزمره مانند ثبت‌نام‌ها، خریدها، آموزش‌ها، ارتباطات کاری و حتی پیگیری امور اداری وابسته به اینترنت شده‌اند. بنابراین نسل زد قطع اینترنت را نه یک اتفاق موقت، بلکه نوعی اخلال در امنیت روانی و اجتماعی خود تلقی می‌کند.

افزایش انزوا و فاصله اجتماعی

دومین واکنش مهم نسل زد، انزوا و فاصله گرفتن از محیط پیرامون است. بخش بزرگی از ارتباطات اجتماعی نسل جدید در فضای آنلاین شکل گرفته است. دوستی‌ها، تعاملات روزانه، فعالیت‌های گروهی، سرگرمی‌ها و حتی ابراز احساسات در بستر شبکه‌های اجتماعی جریان دارد. وقتی این بستر محدود می‌شود، بخشی از روابط اجتماعی نسل زد نیز دچار اختلال می‌شود. شریفی یزدی در این زمینه توضیح می‌دهد: «این اضطراب از یک سو به افسردگی، انزوا و پیامدهای ناشی از آن منجر می‌شود.» واقعیت اجتماعی ایران نیز این موضوع را تأیید می‌کند. بسیاری از جوانان امروز، به دلیل محدودیت‌های اقتصادی، کمبود فضاهای تفریحی، بخش قابل توجهی از تعاملات خود را به فضای مجازی منتقل کرده‌اند. در چنین شرایطی، قطع اینترنت برای آنان به معنای محدود شدن ارتباطات اجتماعی است. برای نسل‌های گذشته شاید دورهمی‌های خانوادگی، ارتباطات محلی یا معاشرت‌های حضوری نقش پررنگ‌تری داشت، اما نسل زد بخش مهمی از هویت اجتماعی خود را در فضای آنلاین ساخته است. به همین دلیل محدودیت اینترنت می‌تواند احساس تنهایی و انزوا را در میان آنان تشدید کند.

گرایش به واکنش‌های هیجانی و رفتارهای ناسالم

یکی دیگر از واکنش‌هایی که در این گفت‌وگو به آن اشاره شده، بروز رفتارهای هیجانی یا گرایش به تفریحات ناسالم است. شریفی یزدی معتقد است فشار روانی ناشی از محدودیت اینترنت ممکن است برخی جوانان را به سمت رفتارهای پرخطر سوق دهد. او می‌گوید: «توسل به تفریحات ناسالم، از اعتیاد گرفته تا روابط نامتعارف و نامناسب.» این مسئله را باید در بستر واقعیت‌های اجتماعی ایران تحلیل کرد. نسل زد در سال‌های اخیر با فشارهای اقتصادی، نااطمینانی نسبت به آینده، رقابت شدید تحصیلی و محدودیت‌های اجتماعی متعددی مواجه بوده است. اینترنت برای بسیاری از آنان نقش سوپاپ روانی و فضای تخلیه هیجانات را ایفا می‌کند. وقتی این فضا محدود می‌شود، بخشی از جوانان ممکن است به رفتارهای هیجانی یا ناسالم روی بیاورند. البته این واکنش در همه افراد یکسان نیست، اما روانشناسان اجتماعی معتقدند محدود شدن مسیرهای طبیعی تخلیه هیجان، احتمال گرایش به رفتارهای پرخطر را افزایش می‌دهد.

بروز خشم و واکنش‌های تند اجتماعی

چهارمین واکنش نسل زد، شکل‌گیری خشم اجتماعی و واکنش‌های تندتر است. شریفی یزدی معتقد است وقتی اینترنت که بخشی حیاتی از زندگی نسل جدید شده، ناگهان محدود می‌شود، نوعی خشم انباشته در میان جوانان شکل می‌گیرد. او در این باره می‌گوید: «اگر بخواهید این [اینترنت] را از آنان بگیرید، خشمی در آنان شکل می‌گیرد که هر لحظه امکان بروز دارد.» این خشم الزاماً همیشه به شکل اعتراض خیابانی بروز نمی‌کند، بلکه ممکن است در قالب پرخاش کلامی، عصبانیت روزمره، بی‌اعتمادی اجتماعی یا واکنش‌های هیجانی در فضای عمومی دیده شود. واقعیت این است که نسل زد اینترنت را بخشی از حق طبیعی زندگی خود می‌داند؛ همان‌طور که نسل‌های گذشته برق، تلفن یا تلویزیون را بخشی از زندگی عادی تلقی می‌کردند.

از سوی دیگر، نسل جدید دائماً خود را با جهان مقایسه می‌کند. آنان می‌بینند که هم‌نسلان‌شان در کشورهای دیگر به اینترنت آزاد و پرسرعت دسترسی دارند و همین مقایسه، احساس محرومیت نسبی را تقویت می‌کند. در نتیجه محدودیت اینترنت برای این نسل صرفاً یک مسئله فنی نیست، بلکه به احساس عقب‌ماندگی و نادیده گرفته شدن نیز گره می‌خورد. آنچه امروز در جامعه ایران دیده می‌شود، نشان‌دهنده تغییر عمیق سبک زندگی نسل جدید است. اینترنت دیگر یک ابزار فرعی نیست، بلکه به بخشی از زیست اجتماعی، روانی و اقتصادی نسل زد تبدیل شده است. بنابراین هرگونه اختلال در دسترسی به آن، مستقیماً بر کیفیت زندگی، آرامش روانی و روابط اجتماعی این نسل اثر می‌گذارد.