آتش جنگ در خلیج فارس، دریای سرخ و باب المندب بازارهای جهانی را نابود میکند
اقتصاد جهانی باوجود توسعه فناوری همچنان به چند گذرگاه کلیدی وابسته است؛ مسیرهایی که اگر دچار اختلال شوند، پیامدهای آن نه تنها برای منطقه، بلکه برای کل بازار انرژی، تجارت و زنجیرههای تأمین جهانی محسوس خواهد بود.
روزنامه اطلاعات در گزارشی نوشت:
در سالهایی که جهانیسازی با شتاب پیش میرفت، این تصور شکل گرفت که فناوریهای نوین و شبکههای پیچیده لجستیکی میتوانند اقتصاد جهانی را از قید محدودیتهای جغرافیایی رها کنند. فناوری، زنجیره تأمین را هوشمندتر کرد و سیستمهای پیشبینیپذیری به کسبوکارها امکان داد ریسک را در سطوح پایینتری مدیریت کنند و تصور شد مسیرهای تجاری با تنوع بالا از آسیبهای موضعی در امان خواهند بود.
واقعیت امروز نشان میدهد این امید، بیش از اندازه خوشبینانه بوده است. اقتصاد جهانی باوجود توسعه فناوری همچنان به چند گذرگاه کلیدی وابسته است؛ مسیرهایی که اگر دچار اختلال شوند، پیامدهای آن نه تنها برای منطقه، بلکه برای کل بازار انرژی، تجارت و زنجیرههای تأمین جهانی محسوس خواهد بود. در این میان، دریای سرخ و تنگه بابالمندب یکی از مهمترین این گذرگاههاست؛ شاهراهی که ناامنی در آن پیامدهای فراتر از سطح منطقهای دارد.
اهمیت استراتژیک این آبراه
دریای سرخ بهواسطه موقعیت جغرافیایی خود، انتقال کالا و انرژی را بین شرق آسیا، خاورمیانه و اروپا تسهیل میکند. کشتیها از طریق تنگه بابالمندب به دریای سرخ وارد شده و سپس با عبور از کانال سوئز، تجارت جهانی را تسریع میکنند. این مسیر یکی از پرترددترین گذرگاههای دریایی است. طبق گزارش سازمان ملل متحد، بیش از ۱۰درصد تجارت کالایی جهانی از این مسیر عبور میکند و نزدیک به ۲۰درصد از حملونقل کانتینری جهان وابسته به آن است. این گذرگاه همچنین تا ۱۰درصد از نفت وLNG جهانی را جابهجا میکند. در سال ۲۰۲۳، حجم نفت عبوری از بابالمندب نزدیک به ۸.۷میلیون بشکه در روز گزارش شد، اما دادههای سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نشان میدهند که این رقم در بعضی ماهها بهدلیل افزایش ریسک عملیاتی و تغییر مسیر کشتیها، به حدود ۴ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. تغییر مسیر از بابالمندب بهسوی مسیر طولانیتر از دماغه امید نیک در جنوب آفریقا بهطور متوسط دو هفته افزایش زمان سفر را به همراه دارد، که به معنی رشد هزینههای سوخت، کرایه حمل و حق بیمه است. این دادهها صرفاً اعداد نیستند؛ نمایانگر وابستگی ساختاری اقتصاد جهانی به چند نقطه محدود جغرافیاییاند. هنگامی که اینگونه نقاط دچار ناامنی میشوند، واکنشهای بازار فراتر از انتظارات صعودی یا نزولی ساده قیمت است.
چرا ضریب امنیتی بابالمندب کاهش یافته؟
درک دقیق ریشههای افزایش ریسک در دریای سرخ و بابالمندب مهم است، زیرا این عوامل نه مقطعیاند و نه قابل چشمپوشی:
۱. تغییر ساختار قدرت جهانی
نظم تکقطبی پس از پایان جنگ سرد به تدریج به ساختاری چند قطبی تبدیل شده؛ رقابتی که مسیرهای تجارت بینالمللی را به عرصهای برای نمایش نفوذ استراتژیک بدل کرده است. مسیرهای دریایی نه فقط شاهراه اقتصادی، بلکه میدان نفوذ و چانهزنی سیاسی نیز هستند.
۲. تحول در ماهیت تهدیدات
تهدیدات مدرن برخلاف الگوهای کلاسیک، مبتنی بر فناوریهای کمهزینه اما پراثر مانند پهپادها، موشکهای کوتاهبرد و عملیاتهای ترکیبی هستند. این ابزارها میتوانند بدون آغاز یک جنگ تمامعیار، هزینههای عملیاتی مسیرهای حملونقل دریایی را افزایش دهند و ریسک ادراکشده را بالا ببرند .
۳. تمرکز تجارت جهانی بر مسیرهای محدود
با وجود متنوع شدن تولید جهانی، مسیرهای انتقال کالاها همچنان بر چند گلوگاه متمرکز هستند. دریای سرخ در کنار تنگه های هرمز و مالاکا، بخشی از هسته گذرگاههای حساس هستند که هرگونه شوک در آنها اثرات سراسری ایجاد میکند .
۴. حساسیت زنجیرههای تأمین به زمان تحویل
رشد تجارت الکترونیک و مدلهای «تحویل بهموقع» موجب شده است که تاخیر چند روزه در مسیرهای دریایی به چالشی استراتژیک برای شرکتها بدل شود. این حساسیت زمانی بیشتر میشود که کالاهای میانقارهای در نقش زنجیره تأمین حیاتی قرار دارند.
پیامدهای اقتصادی و بازار انرژی
وقتی ناامنی در بابالمندب افزایش مییابد، اثر آن بر قیمت نفت، کرایه حمل، هزینه بیمه و زنجیرههای تامین جهانی منعکس میشود. بازار نفت گرچه تابع عرضه و تقاضای فیزیکی است، اما به همان اندازه نسبت به ادراک از ریسک حساس است . افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی در مسیرهای حملونقل باعث شکلگیری پریمیوم ریسک در قیمت نفت میشود، به این معنا که قیمتها بالاتر از آنچه صرفاً بر اساس عرضه و تقاضا باید باشند تثبیت میشوند. در بخشLNG نیز وضعیت مشابه است. اروپا که در سالهای اخیر با کاهش واردات گاز روسیه تلاش کرده توازن انرژی خود را برقرار کند، اکنون بیش از گذشته به مسیرهای دریایی وابسته است. هرچند کاهش قیمت سوختهای فسیلی ممکن است فشار تورمی را کاهش دهد، اما ریسکهای لجستیکی میتوانند همان فشار را از مسیر دیگری اعمال کنند.
سناریوهای آینده
برای درک چشمانداز مسیرهای تجارت جهانی در مواجهه با ریسکهای دریای سرخ و بابالمندب، سه سناریوی محتمل را میتوان ترسیم کرد:
۱. سناریوی بدبینانه
در این سناریو، ناامنی به درگیریهای گستردهتر در خلیج فارس میانجامد. این احتمال اگرچه نامحتمل به نظر میرسد، اما نباید آن را کنار گذاشت، زیرا بروز یک جنگ مستقیم میتواند پیامدهای شدیدی برای گذرگاههای حیاتی داشته باشد. طبق دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، بیش از ۲۰میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی روزانه از تنگه هرمز عبور میکند که حدود ۲۰درصد مصرف جهانی نفت را تشکیل میدهد. اگر این مسیر برای مدتی طولانی مختل شود، قیمت نفت در کوتاهمدت میتواند به سطوح بیش از ۱۳۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه برسد.
۲. سناریوی میانه
این سناریو محتملترین حالت است و بازنمای وضعیت فعلی نیز هست. تنشها در دریای سرخ و بابالمندب بهصورت متناوب بالا میروند اما به جنگ تمامعیار نمیرسند. در این چارچوب، بازارها به نوسانات واکنش نشان میدهند و پریمیوم ریسک همچنان در قیمت نفت و بیمه لحاظ میشود، اما تجارت بهطور کلی ادامه مییابد.
۳. سناریوی خوشبینانه
در خوشبینانهترین سناریو، گفتوگوها و ترتیبات دیپلماتیک منجر به کاهش تنشهای منطقهای میشود، بهویژه در خلیج فارس و پیرامون مسیرهای اصلی انتقال انرژی. این توافقات میتواند شامل حفاظت مشترک از مسیرهای دریایی، ترتیبات کاهش ریسک و یا مکانیزمهای اعتمادسازی باشد. در این حالت، بازار انرژی از پریمیوم ریسک کاسته میشود، قیمت نفت تثبیت میگردد و هزینههای بیمه و کرایه حمل کاهش مییابد و سرمایهگذاری در زیرساختها، تجارت و توسعه اقتصادی به رشد طبیعیتری بازمیگردد.
درسهای دریای سرخ
تحولات اخیر در دریای سرخ و تنگه بابالمندب نشان دادند اقتصادی که زمانی امید داشت جغرافیا را پشت سر بگذارد، اکنون ناگزیر است ریسکهای ژئوپلیتیک را بهعنوان یکی از متغیرهای اصلی قیمتگذاری و برنامهریزی در نظر بگیرد. مسیرهای فیزیکی تجارت هنوز ستون فقرات نظم اقتصادی جهان هستند و هرچه حساسیت بازارها افزایش یابد، نقش این گلوگاهها نیز پررنگتر میشود. در هر سه سناریو از بدبینانه تا خوشبینانه یک درس روشن است :امنیت مسیرهای استراتژیکی چون دریای سرخ و بابالمندب به اندازه تولید و تقاضا تعیینکننده آینده تجارت جهانی است.
