دیپلماسی در منطقه خاکستری
در حالی که روز گذشته (جمعه) نگاهها به سوی مسقط دوخته شده بود و همگان منتظر دود سفید توافق یا دود سیاه جنگ بودند، سرانجام دور تازه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری عمان به مرحله سوم رسید و نهایتا تبادل پیامها میان دو طرف بدون نتیجه ملموس پایان یافت تا روشن شود مسیر دیپلماتیک در روزهای آتی به سمت تفاهم خواهد رفت یا تشدید تنشها.
روزنامه شرق در گزارشی نوشت:
البته عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، پس از پایان گفتوگو با آمریکا در پایتخت عمان، شروع مذاکرات را «خوب» توصیف کرد و افزود: «نمیخواهم زود قضاوت کنم، اما اگر ادامه روند مذاکرات به همین شکل باشد، میشود به یک چارچوب مورد توافق رسید».
به گفته دیپلمات ارشد کشورمان، «مذاکرات از ساعت ۱۰ صبح آغاز شد و تا نزدیک ساعت شش بعدازظهر ادامه داشت و چندین دور جلسه غیرمستقیم برگزار شد». عراقچی با تقدیر از تلاشهای بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، نقش او را در انتقال پیامها و فراهمکردن فضای مناسب برای گفتوگوها حیاتی دانست و خاطرنشان کرد: «نگرانیها، حقوق و منافع ایران در فضایی مثبت و صریح به طرف آمریکایی منتقل شد و دیدگاههای آنها نیز شنیده شد». وزیر امور خارجه با اشاره به تجربه هشت ماه گذشته، ازجمله جنگ ۱۲روزه و بحرانهای منطقهای، بیاعتمادی گسترده ایران به آمریکا را چالشی اصلی بر سر راه مذاکرات خواند و تأکید کرد: «ابتدا باید این فضای بیاعتمادی مدیریت شود تا چارچوب یک گفتوگوی جدید برای تأمین منافع ایران شکل بگیرد». عراقچی افزود: «در صورتی که روند فعلی ادامه یابد، امکان رسیدن به چارچوب توافقی برای دورهای بعدی گفتوگوها وجود دارد، اما نتیجه نهایی به تصمیمات تهران و اراده طرف آمریکایی بستگی دارد». او همچنین تأکید کرد که «گفتوگوهای ایران و آمریکا صرفا هستهای است و هیچ موضوع دیگری در دستور کار نیست». مسئول سیاست خارجی کشورمان با اشاره به اهمیت فضایی آرام و بدون تهدید برای مذاکرات، گفت: «رعایت اصول خودداری از فشار و تهدید، پیششرط ادامه گفتوگوهاست و تنها در چنین شرایطی امکان پیشرفت دیپلماتیک فراهم میشود». به ادعای وزیر امور خارجه، «این دور از مذاکرات گامی مثبت بود، اما مسیر پیشرو نیازمند دقت، پیگیری و همکاری دو طرف است». اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه نیز در مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس در ارتباط با مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا که روز گذشته در مسقط برگزار شد، نوشت: «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط با تفاهم طرفین برای ادامه گفتوگوها خاتمه یافت. طرفین ضمن تبیین دیدگاهها و مطالبات خود، تفاهم کردند که در مشورت با پایتختها راجع به دور بعدی گفتوگوها تصمیمگیری کنند».
بدرالبوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان نیز در مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس در پایان مذاکرات غیرمستقیم روز جمعه میان ایران و آمریکا در مسقط نوشت: «مذاکرات بسیار جدی در مسقط برای میانجیگری بین تهران و واشنگتن برگزار شد. این مفید بود که دیدگاههای ایران و آمریکا روشن شود و زمینههای پیشرفت احتمالی شناسایی شود». به نوشته البوسعیدی، «قصد داریم در زمان مناسب دوباره گرد هم آییم».
دیپلمات ارشد عمانی تصریح کرد که «نتایج جلسه روز جمعه به دقت در تهران و واشنگتن بررسی خواهد شد». البته پیرو کلیگوییهای عراقچی، خبرگزاری دولت در گزارشی درباره این دور از مذاکرات پیشبینی کرده بود که مذاکرات روز جمعه مسائل جزئی فنی را در بر نخواهد گرفت و بیشتر درباره کلیات موضوعات بحث خواهد شد. در همین راستا خبرنگار المیادین اعلام کرد مرحله سوم شامل رایزنیها و انتقال برداشتهای دو طرف به وزیر خارجه عمان بوده است و این احتمال را ایجاد کرده که گفتوگوها زمان بیشتری به طول بینجامد. او تأکید کرد که ادامه مذاکرات در آینده منوط به واقعبینی آمریکا و کنارگذاشتن هرگونه شرطی است که به پرونده هستهای مربوط نمیشود. پیشتر، صداوسیما گزارش داده بود که آمریکاییها با هدف دستیابی به نتیجه ملموس در مذاکرات وارد مسقط شدهاند و ایسنا نوشت که توقف یا وقفهای در گفتوگوها مطرح نبوده و رفتوآمدها و تبادل پیامها بهطور مستمر انجام شده است. خبرنگار الجزیره نیز از روند ترمیم شکافها و پر شدن اختلافات میان دو طرف خبر داد و گفت ایران و آمریکا برداشتهای خود از چارچوب مذاکرات را به وزیر خارجه عمان ارائه کردهاند تا مسیر گفتوگوها روشن شود.
براساس گزارش خبرگزاری فارس، ارزیابیها حاکی از تفاهم احتمالی برای ادامه روند دیپلماتیک است و خبرنگار اکسیوس خبر داد که دور دیگری از مذاکرات در روزهای آتی برگزار خواهد شد. با پایان این دور از مذاکرات، سخنگوی وزارت خارجه ایران به صداوسیما اعلام کرد که «فعلا» گفتوگوها خاتمه یافته و احتمالا هیئتهای دو کشور به پایتختهای خود بازمیگردند. این دور از مذاکرات غیرمستقیم در مسقط، با تمرکز بر تبادل پیامها و بررسی چارچوب گفتوگوها، زمینهساز حفظ کانال دیپلماتیک میان ایران و آمریکا شد و امید میرود در آینده بتواند مسیر گفتوگوهای مستقیم و پیشرفت در پرونده هستهای را فراهم کند.
میانجیگری عمان برای بازگشت دیپلماسی ایران و آمریکا
صبح روز جمعه ۱۷ بهمن، دور تازه مذاکرات هستهای میان ایران و ایالات متحده در مسقط، پایتخت عمان، آغاز شد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، به همراه هیئتی شامل مجید تختروانچی معاون سیاسی، اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه، حمید قنبری معاون اقتصادی و جمعی از دیپلماتهای ارشد کشور، وارد فرودگاه مسقط شد و مورد استقبال مقامات عمانی قرار گرفت. هیئت آمریکایی به ریاست استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیسجمهور آمریکا و جرد کوشنر، دستیار و داماد دونالد ترامپ، ساعاتی پیش از ورود هیئت ایرانی به مسقط رسیدند.
مذاکرات در حالی آغاز شد که چهارشنبه گذشته، انصراف آمریکا از نشستها با فشار رهبران کشورهای منطقه و تلاش عمان برای میانجیگری، منجر به ازسرگیری گفتوگوها شد. وزارت امور خارجه عمان با انتشار بیانیهای اعلام کرد که بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، بهطور جداگانه با هر دو هیئت دیدار و رایزنی کرده و بر فراهمسازی شرایط مناسب برای گفتوگوهای دیپلماتیک و فنی تمرکز کرده است. در این دیدارها بر اهمیت حسن نیت، فرصتشناسی و مسئولیتپذیری طرفها تأکید شد و عمان بار دیگر بر تعهد خود برای حمایت از نزدیککردن دیدگاههای ایران و آمریکا تأکید کرد. وزیر امور خارجه ایران نیز در این دیدار با قدردانی از میزبانی عمان، تأکید کرد که ایران با بهرهگیری از دیپلماسی به دنبال تأمین منافع ملی و حفظ امنیت و حاکمیت خود است و هرگونه زیادهخواهی یا ماجراجویی را رد میکند. دیدار عراقچی و البوسعیدی فرصت مهمی برای تبادل نظرات ایران درباره روند مذاکرات و ارائه پیشنهادهای اولیه برای مدیریت شرایط فعلی محسوب شد. المیادین و منابع خبری ایرانی تأکید کردند که این دور از مذاکرات به بررسی مسائل کلی و دور از جزئیات فنی پرونده هستهای میپردازد تا بهعنوان مقدمهای برای تدوین نقشه راه عمل کند. در این مرحله، نقش عمانیها بیشتر بهعنوان میانجی و تسهیلکننده ارتباط میان دو طرف مورد توجه قرار گرفت و پیامهای تهران به ویتکاف منتقل شد. صداوسیما و خبرگزاریهای رسمی ایران گزارش دادند که ایران خواستار تضمینهای ملموس برای رفع کامل تحریمها و بازگرداندن شرایط اقتصادی به حالت قبل است. این مذاکرات در شرایطی انجام شد که تجربه پنج دور مذاکره پیشین و حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران در سال گذشته، چالش اعتماد میان طرفین را افزایش داده و حساسیت تهران نسبت به تضمینها را بهشدت بالا برده است.
ادامه مذاکرات غیرمستقیم؛ تبادل پیامها و سقف مذاکراتی ایران
در مرحله دوم مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا، دو هیئت در یک مکان، اما در دو محل جداگانه قرار گرفتند و وزیر امور خارجه عمان نقش میانجیگری و انتقال پیامها را بر عهده داشت. براساس گزارش خبرگزاری دولت، در این دور، ایران سقف مشخصی برای مذاکرات تعیین کرده که صرفا شامل پرونده هستهای و رفع تحریمهاست. تمرکز این گفتوگوها، بحث بر سر «نحوه مذاکره» و پیششرطها و نه جزئیات فنی پرونده هستهای بود. المیادین در توصیف مرحله دوم مذاکرات، گزارش داد که پس از ارائه طرح مقدماتی ایران توسط عراقچی به بدر البوسعیدی، این پیشنهاد به هیئت آمریکایی منتقل شد و بررسی آن به پایان رسید. منابع خبری اعلام کردند ایران خواستار تضمینهای واقعی برای رفع تحریمها، احترام به تعهدات بینالمللی و برابری در مذاکرات است و هرگونه توافق باید مبتنی بر منافع متقابل و احترام به جایگاه طرفین باشد.
صداوسیما و خبرگزاریهای داخلی نوشتند که مذاکرات همچنان ادامه دارد و رفت و برگشت پیامها از طریق وزارت امور خارجه عمان بین ایران و آمریکا انجام میشود. این مرحله از مذاکرات با هدف شفافسازی نظرات ایران و اطمینان از حسن نیت طرف آمریکایی طراحی شده بود تا زمینه برای توافقی پایدار و قابل اعتماد فراهم شود. از نگاه ایران، تجربه مذاکرات گذشته و حملات نظامی به تأسیسات هستهای، باعث شده که تهران با دقت و احتیاط بیشتری وارد این مسیر شود. عباس عراقچی در حساب کاربری خود در شبکه ایکس پیش از آغاز مذاکرات تأکید کرد که ایران با «چشمانی باز» و «حسن نیت» وارد گفتوگوها شده و قاطعانه بر حقوق و منافع ملی خود ایستاده است.
او افزود که تعهدات باید محترم شمرده شوند و برابری، احترام متقابل و منافع متقابل، پایه یک توافق پایدار است. لازم به ذکر است که در میانه گفتوگوهای دیروز جمعه، فرمانده سنتکام نیز به مذاکرات پیوست تا به اعتقاد ناظران دیدگاههای نظامی آمریکا و ملاحظات امنیتی آنها در جلسات منعکس شود. این حضور نشانهای از اهمیت بالای این مذاکرات و تمرکز طرف آمریکایی بر تضمین منافع امنیتی و کاهش ریسکهای منطقهای بود.
واکنشهای منطقهای و پیامدهای دیپلماتیک مذاکرات مسقط
در کنار تلاشهای عمان برای تسهیل مذاکرات، کشورهای منطقه نیز با پیگیری فعال بر ادامه روند دیپلماسی تأکید کردند. فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، طی مصاحبهای با الجزیره اعلام کرد که ریاض امیدوار است بحران میان آمریکا و ایران از طریق مسیرهای دیپلماتیک حل شود. او تصریح کرد که گفتوگوهای دیپلماتیک میتواند زمینه ثبات و آرامش پایدار در منطقه را فراهم کند و مانع تشدید تنشها شود.
همزمان، تماسهای دیپلماتیک مصر با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و دیگر کشورها ادامه یافت تا از افزایش تنشها جلوگیری شود. بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، در گفتوگوی تلفنی با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، بر ضرورت خویشتنداری منطقهای و تلاش برای کاهش تنشها تأکید کرد و تحرکات دیپلماتیک مصر را برای حمایت از امنیت و ثبات منطقه تشریح کرد. ناظران منطقهای و رسانههای بینالمللی ازجمله الجزیره و المیادین تأکید کردند که مذاکرات مسقط در شرایطی حساس برگزار شد؛ جایی که تجربه تلخ مذاکرات پیشین و درگیریهای نظامی، اعتماد طرفین را تحت فشار قرار داده و هرگونه توافق مستلزم تضمینهای ملموس برای رفع تحریمها و تضمین امنیت ایران است. همچنین نقش عمان بهعنوان میزبان و میانجی، نقشی تعیینکننده در تسهیل ارتباط میان ایران و آمریکا و کاهش تنشهای احتمالی داشت.
پیام مدیرکل آژانس به موازات مذاکرات عمان
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، همزمان با مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در مسقط با میانجیگری عمان اعلام کرد که آژانس همواره آماده اعزام بازرسان خود به ایران برای نظارت بر تأسیسات هستهای است. او در گفتوگو با شبکه روسیه ۲۴ گفت که بازرسان اکنون برخی تأسیسات ثانویه ایران را بررسی میکنند، اما آماده بررسی تأسیسات مهمتر و اصلی نیز هستند، ازجمله سایتهایی که اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد در آنها نگهداری میشود.
گروسی تأکید کرد که موضع آژانس بازگشت طرفها به میز مذاکره و تضمین دسترسی کامل بازرسان به تأسیسات است تا هرگونه توافق بهدرستی اجرا شود. او افزود که با وجود نبود فعالیت ایران در زمینه سلاح هستهای، این کشور قابلیتهایی در اختیار دارد و شکستن بنبست ایجادشده پس از جنگ ۱۲روزه ژوئن ضروری است. مدیرکل آژانس با اشاره به اختلاف دیدگاههای ایران و آمریکا گفت که نقش آژانس جایگزینناپذیر است، زیرا تضمین رعایت توافقات تنها از طریق بازرسان ممکن است. به گفته گروسی، بدون نظارت دقیق، خطر بازگشت به تنش و درگیری وجود دارد و هرگونه پیشرفت دیپلماتیک مستلزم همکاری دو طرف و نظارت مؤثر آژانس خواهد بود.
سیدجلال ساداتیان: این دور از مذاکرات عمان، امید کوچک اما شکنندهای را شکل داد
سیدجلال ساداتیان، با نگاهی مثبت به دور تازه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در مسقط اظهار کرد «این دور از گفتوگوها توانسته امیدی شکننده و کمرنگ در فضای دیپلماتیک ایجاد کند؛ امری که اگر با دقت و جدیت دنبال شود، میتواند مسیر مذاکرات را به سمت توافق هدایت کند»، هرچند که این مدرس دانشگاه اذعان دارد که «کماکان گزینه جنگ روی میز قرار دارد و نمیتوان آن را نادیده گرفت». نماینده ادوار مجلس با اشاره به تجربه جنگ ۱۲روزه و فعالشدن مکانیسم ماشه در دوره پیشین تأکید کرد که «اسرائیل بهعنوان یک بازیگر منطقهای و طرفی که علاقهای به کاهش تنش ندارد، میتواند درصورتیکه مذاکرات جدیتر شود، با مانعتراشی و اقدامات مخرب، جریان را به سمت تقابل نظامی هدایت کند»، بنابراین از دید او، «ضروری است که مذاکرات غیرمستقیم از قالب فعلی خارج و به شکل مستقیم دنبال شود تا پیامدها و تصمیمگیریها شفافتر و ملموستر باشد».
ساداتیان همچنین بر لزوم بهرهگیری از ظرفیت افرادی مانند محمدجواد ظریف تأکید کرد و گفت که «تیم فعلی در چارچوب مذاکرات غیرمستقیم توان ایجاد نتایج مثبت و پایدار در دورههای بعدی را ندارد و تجربه قبلی نشان داده است که نقش شخصیتهایی با تجربه دیپلماتیک گسترده میتواند مسیر مذاکرات را به شکل معناداری تغییر دهد». سفیر پیشین ایران در انگلستان درعینحال هشدار داد «نگاه به این دور از مذاکرات نباید با چارچوب پنج دور پیشین مذاکره قبل از جنگ ۱۲روزه و فعالسازی مکانیسم ماشه اشتباه گرفته شود، زیرا تحولات داخلی ایران، اعتراضات دیماه و تغییرات فضای منطقهای و جهانی، معادلات را بهکلی دگرگون کردهاند و این مذاکرات باید مستقل از تجربههای گذشته تحلیل شوند».
ساداتیان با بیان اینکه مقامات جمهوری اسلامی ایران اکنون تجربه کافی برای جلوگیری از غافلگیریهای شوکآور مشابه جنگ ۱۲روزه دارند، افزود «باوجوداین، نباید فریب فضای مثبت شکننده را خورد. درحالیکه خود را برای مذاکرات آماده میکنیم، خطر آغاز جنگ واقعی همواره وجود دارد و هیچ تضمینی نیست که این فرایند تنها به دیپلماسی ختم شود». به گفته این مفسر حوزه سیاست خارجی، «برای افزایش شانس موفقیت، حضور مستقیم استیو ویتکاف در دورهای بعدی ضروری است و ایران نیز باید مذاکرات را به طور متناوب در واشنگتن پیگیری کند تا چارچوبی متوازن و شفاف میان دو طرف ایجاد شود و از هرگونه سوءتفاهم یا مانعتراشی جلوگیری شود».
این استاد دانشگاه در ادامه تأکید کرد که «با وجود شکنندگی فضای کنونی، مذاکرات عمان توانسته فرصت دیپلماتیک مهمی ایجاد کند که هم میتواند به توافق ختم شود و هم در صورت بیتوجهی به توصیههای لازم و اعمال فشارهای منطقهای و خارجی، امکان رویارویی نظامی همچنان جدی باقی میماند». از نگاه این کارشناس، «کلید موفقیت در این دور، ترکیب حسن نیت، آمادگی برای اقدامات مستقیم، و استفاده از ظرفیتهای انسانی و دیپلماتیک باتجربه است تا این فرصت شکننده به نتیجه ملموس و پایدار تبدیل شود».
احمد بخشایشاردستانی: باید مراقب نقش مخرب اسرائیل بود
در ارزیابی دور تازه مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط، احمد بخشایشاردستانی هم طی گپوگفتش با «شرق»، نگاه مثبتی به نتایج اولیه این دور از گفتوگوها دارد و معتقد است که «این روند میتواند ادامه یابد و فرصتهایی برای پیشبرد دیپلماسی فراهم کند». به گفته نماینده مجلس دوازدهم، «حضور چهرههای جدید آمریکایی در مسقط، ازجمله جارد کوشنر و فرمانده سنتکام، نشان میدهد که آمریکا مسیر کمهزینه دیپلماسی را انتخاب کرده و قصد ندارد از طریق تنش و فشار نظامی، روند گفتوگوها را مختل کند». عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تأکید میکند که «این وضعیت نشانگر تمایل واشنگتن به استفاده حداکثری از فرصتهای دیپلماتیک برای دستیابی به توافق است» و درعینحال هشدار میدهد که «نقشآفرینی مخرب اسرائیل همچنان یک تهدید بالقوه برای موفقیت مذاکرات به شمار میرود و ایران باید نهایت هوشمندی و دقت را برای مدیریت این چالشها به کار گیرد».
این کارشناس به برخی اظهارنظرهای نمایندگان مجلس که احتمال شکست مذاکرات یا وقوع جنگ را مطرح کردهاند، نیز پاسخ میدهد و میگوید «اینگونه پیشبینیها صرفا برداشت شخصی افراد است و براساس دادهها و اطلاعات محدود هر فرد شکل گرفته و هیچیک از آنها موضع رسمی کمیسیون امنیت ملی یا مجلس شورای اسلامی نیست». این استاد دانشگاه همچنین توضیح میدهد که «حضور جارد کوشنر و فرمانده سنتکام به معنای تهدید مستقیم علیه ایران نیست، بلکه بیشتر جنبه نمایش سیاسی دارد و هدف آمریکا، فشار و استفاده بهینه از فضا برای گرفتن امتیازات حداکثری است».
اردستانی در ادامه پیشبینی میکند که «این دور از مذاکرات نباید با پنج دور گذشته در عمان مقایسه شود، چراکه شرایط کاملا متفاوت است. ایران اکنون هوشیارتر است و امکان غافلگیری ندارد، ضمن آنکه آمریکا هم تجربه جنگ گذشته را تکرار نخواهد کرد و ترامپ به دنبال راهکار کمهزینه برای پیشبرد اهداف خود است». او با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از فرصتهای دیپلماتیک، میگوید که «ادامه گفتوگوها میتواند به چارچوبی معنادار برای حل مسائل هستهای منجر شود، اما موفقیت آن مستلزم دقت، هوشمندی و مدیریت همه تهدیدات منطقهای و فرامنطقهای، ازجمله تلاشهای اسرائیل برای نفوذ و اختلال در مسیر مذاکرات است».
به گفته بخشایشاردستانی، «روند مسقط اگرچه امیدبخش و مثبت ارزیابی میشود، اما شکننده است و ایران نباید گول فضای موقت مثبت را بخورد، بلکه باید با حفظ خطمشی روشن و اعتماد متقابل، روند را به سمت توافقی معقول و پایدار هدایت کند». این بهارستاننشین تأکید دارد که «اکنون فرصتی است تا دو طرف با احترام متقابل و تمرکز بر حقوق و منافع ملی ایران، مسیر دیپلماسی را ادامه دهند و دستاوردهای ملموس برای کشور به دست آورند، درحالیکه حفظ آمادگی و هوشیاری در برابر هرگونه اقدام مخرب یا تحریکآمیز، لازمه تضمین موفقیت مذاکرات است».
در حالی که روز گذشته (جمعه) نگاهها به سوی مسقط دوخته شده بود و همگان منتظر دود سفید توافق یا دود سیاه جنگ بودند، سرانجام دور تازه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری عمان به مرحله سوم رسید و نهایتا تبادل پیامها میان دو طرف بدون نتیجه ملموس پایان یافت تا روشن شود مسیر دیپلماتیک در روزهای آتی به سمت تفاهم خواهد رفت یا تشدید تنشها.
