قربانیان اصلی خاموشی اینترنت

آرمان امروز در گزارشی نوشت:

پس از ۱۸ دی ماه بود که محدودیت‌هایی در دسترسی به خدمات ارتباطی شامل تلفن همراه، پیامک و اینترنت در کشور اعمال شد. پس از چند روز، دسترسی به اینترنت به‌صورت محدود و صرفاً برای برخی سایت‌ها و خدمات داخلی برقرار شد. با این حال، گزارش‌های متعدد حاکی از آن است که بخشی از این خدمات همچنان با اختلال‌های فنی مواجه بوده و کارکرد کامل نداشته‌اند. اعمال این محدودیت‌ها واکنش‌هایی را در سطح جامعه به دنبال داشت و در برخی گزارش‌های رسانه‌ای به آثار آن بر فرایند اطلاع‌رسانی، تولید خبر و دسترسی نابرابر به اینترنت اشاره شد. در این میان، یکی از حوزه‌هایی که کمتر به آن پرداخته شده، تأثیر این محدودیت‌ها بر دانشگاه‌ها و نهادهای علمی و پژوهشی کشور است.

دانشگاه‌ها به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین نهادهای تولید علم، به‌شدت به ارتباطات پایدار و دسترسی آزاد به منابع علمی وابسته‌اند. قطع یا محدود شدن ارتباطات، به‌ویژه در حوزه اینترنت، چالش‌ها و آسیب‌هایی را برای این نهادها به همراه داشته است. این آسیب‌ها هم حوزه آموزش و پژوهش را دربر می‌گیرد و هم ارتباطات بین‌المللی دانشگاه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. یکی از نخستین پیامدهای محدودیت‌های ارتباطی، اختلال در ارتباطات بین‌المللی دانشگاه‌ها بوده است. دانشجویان بین‌المللی مشغول به تحصیل در دانشگاه‌های ایران، در روزهای ابتدایی اعمال محدودیت‌ها، امکان برقراری ارتباط با خانواده‌های خود را نداشتند. تماس تلفنی بین‌المللی پس از چند روز برقرار شد، اما این شیوه ارتباطی با هزینه‌های قابل‌توجهی همراه است و جایگزین ارتباطات اینترنتی معمول محسوب نمی‌شود. تا زمان تنظیم این گزارش، بسیاری از دانشجویان خارجی همچنان امکان ارتباط اینترنتی با خانواده‌های خود را نداشته‌اند. این وضعیت تنها به دانشجویان خارجی محدود نمی‌شود و دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در خارج از کشور نیز با مشکل مشابهی در ارتباط با خانواده‌های خود مواجه شده‌اند.

این اختلال‌ها از منظر جذب دانشجوی بین‌المللی نیز قابل‌توجه است. دانشگاه‌های ایرانی در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند سهم بیشتری از بازار آموزش عالی منطقه را به خود اختصاص دهند. با این حال، قطع یا ناپایداری ارتباطات، می‌تواند بر اعتماد داوطلبان خارجی و خانواده‌های آنان تأثیر منفی بگذارد. در برخی دانشگاه‌ها، برنامه‌هایی برای پذیرش دانشجویان بین‌المللی جدید در همین بازه زمانی وجود داشته که به دلیل قطع ارتباطات، روند اطلاع‌رسانی و هماهنگی آن‌ها با مشکل جدی مواجه شده است. این شرایط می‌تواند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت به کاهش تمایل برای تحصیل در دانشگاه‌های ایرانی منجر شود. علاوه بر این، ارتباطات رسمی دانشگاه‌ها با مؤسسات و دانشگاه‌های خارجی برای عقد تفاهم‌نامه‌ها و قراردادهای علمی نیز دچار وقفه شده است. نبود دسترسی پایدار به اینترنت، پیگیری مذاکرات، تبادل اسناد و هماهنگی‌های لازم را دشوار کرده و در عمل برخی از این همکاری‌ها به حالت تعلیق درآمده است. پیگیری‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که حتی برخی نهادهای استانی و ملی نیز در خصوص مدت‌زمان و ابعاد این محدودیت‌ها، اطلاعات دقیق یا اختیارات تصمیم‌گیری مشخصی نداشته‌اند.

در حوزه آموزش و پژوهش، به‌ویژه در رشته‌های مرتبط با علوم رایانه و فناوری اطلاعات، مشکلات گسترده‌تری گزارش شده است. دسترسی به موتورهای جست‌وجوی بین‌المللی مانند گوگل و بینگ یا به‌طور کامل قطع شده یا امکان استفاده مؤثر از نتایج جست‌وجو فراهم نبوده است. این موضوع باعث شده استخراج اطلاعات، مفاهیم و منابع علمی با دشواری جدی همراه شود. از آن مهم‌تر، دسترسی به پایگاه‌های تخصصی استخراج مقالات و کتاب‌ها مانند گوگل اسکالر و اسکوپوس امکان‌پذیر نبوده است.

با توجه به محدودیت‌های مالی، تحریم‌ها و هزینه بالای اشتراک رسمی مجلات و کتاب‌های علمی بین‌المللی، این پایگاه‌ها در سال‌های اخیر به یکی از اصلی‌ترین راه‌های دسترسی دانشگاه‌های ایرانی به منابع علمی تبدیل شده بودند. قطع این دسترسی، ارتباط دانشگاهیان ایرانی با جریان روز علم در جهان را به‌شدت محدود کرده است. همچنین ارتباط ایمیلی بین‌المللی استادان و دانشجویان با همکاران خود در دیگر کشورها با اختلال مواجه شده و در برخی موارد به‌طور کامل از دست رفته است. گزارش‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه برخی پژوهشگران برای انجام امور علمی خود، به کشورهای همسایه سفر کرده‌اند تا به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند.

فرایند ثبت و پیگیری مقالات علمی در مجلات بین‌المللی نیز تحت تأثیر این وضعیت قرار گرفته است. عدم دسترسی به وب‌سایت مجلات، امکان ارسال مقاله جدید یا پیگیری وضعیت مقالات ارسال‌شده را با مشکل مواجه کرده است. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که انتشار مقالات در مجلات معتبر بین‌المللی یکی از شاخص‌های اصلی ارزیابی و ارتقای اعضای هیئت‌علمی محسوب می‌شود. حتی در برخی موارد، امکان پیگیری وضعیت مقالات ارسال‌شده به مجلات داخلی نیز به دلیل اختلال‌های ارتباطی وجود نداشته است.

از سوی دیگر، بسیاری از استادان و دانشجویان برای نگارش مقالات، پایان‌نامه‌ها و گزارش‌های علمی از ابزارهای برخط مانند سامانه‌های حروف‌چینی و ویرایش آنلاین استفاده می‌کنند. عدم دسترسی به این سامانه‌ها، موجب از دست رفتن امکان کار گروهی و حتی در مواردی از دست رفتن دسترسی به فایل‌های نیمه‌تمام شده است. پژوهشگرانی که در حوزه برنامه‌نویسی و علوم داده فعالیت می‌کنند نیز برای دانلود کتابخانه‌های نرم‌افزاری، دسترسی به کدهای پژوهشی و بارگذاری نتایج خود به مخازنی مانند گیت‌هاب یا سامانه‌های تخصصی هوش مصنوعی نیازمند اینترنت پایدار هستند؛ امری که در این دوره عملاً امکان‌پذیر نبوده است. به این فهرست رسانه‌ها و فعالان اقتصاد دیجیتال را نیز باید افزود.

مجموعه موارد ذکرشده، تنها بخشی از پیامدهای محدودیت دسترسی به اینترنت برای دانشگاه‌ها و نهادهای علمی است. حتی اگر این محدودیت‌ها در کوتاه‌مدت رفع شوند، تکرار چنین تصمیماتی می‌تواند در بلندمدت آثار پایداری بر کیفیت آموزش، روند پژوهش و جایگاه علمی دانشگاه‌های کشور بر جای بگذارد. استمرار این وضعیت، برنامه‌ریزی علمی و تحقق اهداف کلان آموزش عالی را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند و نیازمند بررسی و چاره‌اندیشی دقیق در سطح ملی است.