اتحاد شکننده اردوغان و علی‌اف
پاییز امسال دانش‌آموزان دختر در جمهوری آذربایجان به دلیل حجاب تحت فشار قرار گرفتند. بر اساس قوانین جدید در این کشور، از حضور دختران محجبه بر سر کلاس‌های درس ممانعت به عمل آمده است.
روزنامه شرق در گزارشی نوشت:
پاییز امسال دانش‌آموزان دختر در جمهوری آذربایجان به دلیل حجاب تحت فشار قرار گرفتند. بر اساس قوانین جدید در این کشور، از حضور دختران محجبه بر سر کلاس‌های درس ممانعت به عمل آمده است. قانون تنها دانش‌آموزان را هدف قرار نداده است، بلکه معلمان زن مدارس هم به دلیل استفاده از حجاب نمی‌توانند بر سر کلاس‌های درس حاضر شوند. این تصمیم در سراسر جمهوری آذربایجان اعتراضات گسترده‌ای را رقم زده که به قطع دسترسی شهروندان به شبکه‌های اجتماعی از قبیل تیک‌تاک، فیس‌بوک و... منجر شده است.
ماجرا چیست؟
دولت جمهوری آذربایجان روز ۳۰ شهریور تغییراتی در مقررات لباس فرم دانش‌آموزان تصویب کرد که بر اساس آن، استفاده از پوششی که با یکپارچگی لباس فرم یا اصل سکولار‌بودن آموزش مغایرت داشته باشد، مجاز نیست. در این متن به‌طور مشخص از حجاب نام برده نشده است، اما در عمل تعداد درخور توجهی از مدارس مانع از حضور دانش‌آموزان و معلمان با‌حجاب بر سر کلاس درس شدند. در پی اجرای این مقررات، شماری از دانش‌آموزان و خانواده‌های آنان در باکو و مناطق دیگر جمهوری آذربایجان دست به اعتراض زدند و خواستار رفع محدودیت حضور دختران محجبه در مدارس شدند. دولت الهام علی‌اف در مقابل اعلام کرد که این خانواده دانش‌آموزان بوده‌اند که با مأموران پلیس درگیر شده‌اند. دولت با انتشار این خبر تلاش کرده تا بازداشت ده‌ها نفر در اعتراضات را مجاز جلوه دهد. بر اساس اعلام این وزارتخانه، پرونده‌ای کیفری به اتهام سازماندهی اقدامات مخل نظم عمومی یا مشارکت فعال در آنها تشکیل شده است؛ اتهامی که می‌تواند تا سه سال زندان در پی داشته باشد. برخی دختران محجبه در باکو و مناطق دیگر جمهوری آذربایجان از ورود به کلاس‌های درس منع شده‌اند. این رسانه از برگزاری تجمع‌هایی با حضور دانش‌آموزان و والدین آنها خبر داده است؛ از‌جمله اعتراض‌هایی در مقابل مدارس باکو و در منطقه ماسالی. همچنین پایگاه خبری توپلوم در آذربایجان، در هشتم اکتبر گزارش داد که به معلمان چند مدرسه در سومقاییت دستور داده شده است روسری‌های خود را بردارند یا استعفا دهند. این رسانه در گزارش خود به نقل از معلمانی که خواسته‌اند نام‌شان فاش نشود، این موضوع را مطرح کرده است. اداره آموزش شهر باکو نیز در ۹ اکتبر اعلام کرد مدارس برای بررسی میزان پایبندی به مقررات پوشش تحت نظارت قرار خواهند گرفت. این اداره اعلام کرد که هدف از اجرای مقررات، ایجاد محیط آموزشی منظم، باانضباط و برابر است. همچنین تأکید کرد که نظارت بر رعایت مقررات بر عهده مدیریت مدارس است و والدین نیز مسئول هستند فرزندان‌شان با لباس متحدالشکل تعیین‌شده در مدرسه حاضر شوند.
بحران در روابط ترکیه و آذربایجان
در ترکیه اقدام دولت آذربایجان در ممانعت از حضور دانش‌آموزان و معلمان محجبه بر سر کلاس‌های درس، با واکنش‌های شدیدی همراه شده است. کار در ترکیه تا جایی پیش رفته که مقامات رسمی و نزدیکان رجب طیب اردوغان نیز به سرزنش الهام علی‌اف می‌پردازند. این مناقشه بر نزدیک‌ترین رابطه جمهوری آذربایجان در عرصه بین‌المللی نیز تأثیر گذاشته است. اوکتای سارال، مشاور رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، اقدام جمهوری آذربایجان را غیرقابل‌قبول توصیف کرد. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: اینکه دانش‌آموزی را که به دلایل اعتقادی سرش را می‌پوشاند، پشت در مدرسه نگه دارند، چگونه می‌تواند با وجدان و هرگونه احساس عدالت سازگار باشد؟ حزب حاکم آذربایجان نوین روز سه‌شنبه در واکنش به این اظهارات اعلام کرد که اظهارنظرهای غیرمسئولانه سارال می‌تواند به روابط میان دو متحد نزدیک آسیب برساند. زاهد اوروج، رئیس کمیته حقوق بشر مجلس ملی جمهوری آذربایجان، گفت این اقدام نه تبعیض دینی است و نه حمله‌ای به آزادی بیان. او به الجزیره گفت: پوشیدن روسری در خارج از مدرسه ممنوع نیست و هدف اصلی، حفظ مقررات یکسان در محیط آموزشی است.
قطع دسترسی به شبکه‌های اجتماعی
کاربران شبکه‌های اجتماعی می‌گویند دسترسی به شبکه‌های اجتماعی در جمهوری آذربایجان بدون استفاده از وی‌پی‌ان غیرممکن شده است. این در حالی است که دولت هیچ واکنشی در مقابل این خبرها نشان نداده و موضوع را مسکوت گذاشته است. سکوت دولت تنها در مورد قطع اینترنت نیست، بلکه با وجود گسترش سرکوب اعتراضات، آنها از اظهارنظر رسمی درباره وقایع نیز پرهیز می‌کنند. این نخستین اقدام در آذربایجان علیه حجاب دختران نیست؛ حجاب پیش‌تر نیز در سال ۲۰۱۱ در مدارس جمهوری آذربایجان ممنوع شده بود. آن زمان این ممنوعیت در قالب دستور وزارت آموزش و پرورش صادر شد و اعتراض‌های گسترده‌ای را به دنبال داشت. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، دولت فعالیت‌های مذهبی را محدود می‌کرد و به مردم اجازه نمی‌داد آزادانه سنت‌های دینی خود را بجا آورند. پس از استقلال جمهوری آذربایجان، این محدودیت‌ها کاهش یافت و آزادی بیشتری برای عمل به باورهای مذهبی فراهم شد. اداره آموزش شهر باکو اعلام کرده است مدارس برای ارزیابی میزان پایبندی به مقررات جدید تحت نظارت قرار خواهند گرفت.
واکنش‌ها چه بود؟
شیخ‌الاسلام الله‌شکور پاشازاده، رئیس اداره مسلمانان قفقاز، روز سه‌شنبه به رسانه‌های محلی گفت که حجاب یک تکلیف مهم دینی است. او افزود: مردم نمی‌توانند با تصمیم‌های دولت مخالفت کنند، اما می‌توانند دیدگاه‌های خود را به‌عنوان شهروند بیان کنند. با این حال، پاشازاده از معترضان به دلیل برهم‌زدن فعالیت مدارس انتقاد کرد. او همچنین گفت که از این موضوع برای اهداف سیاسی استفاده می‌شود و از منتقدان خواست اعتراض‌های خود را با وزیران مربوطه در میان بگذارند. بنا بر گزارش الجزیره، سکولاریسم در قانون اساسی جمهوری آذربایجان به رسمیت شناخته شده است. ماده ۷ این قانون، جمهوری آذربایجان را کشوری سکولار تعریف می‌کند. ماده ۱۸ نیز جدایی دین از دولت را به رسمیت می‌شناسد و بر سکولار‌بودن نظام آموزش دولتی تأکید دارد. در مقابل، ماده ۴۸ قانون اساسی، آزادی وجدان را تضمین می‌کند. این اصول، آموزش سکولار و آزادی مذهبی را در چارچوب یک قانون اساسی واحد قرار می‌دهند و این پرسش را مطرح می‌کنند که دولت هنگام تنظیم مقررات پوشش در مدارس دولتی، چگونه باید میان این دو اصل تعادل برقرار کند؟ آذر رشیداوغلو، رئیس انجمن عمومی مدارا برای پژوهش‌های اجتماعی در جمهوری آذربایجان، معتقد است مقررات جدید با قانون اساسی این کشور همخوانی ندارد. او از افرادی که تحت تأثیر این محدودیت‌ها قرار گرفته‌اند، خواست برای احقاق حقوق خود اقدام کنند. رشیداوغلو گفت: افرادی که حقوق‌شان نقض شده است، باید به صورت جمعی از طریق دادگاه‌ها برای احقاق حقوق قانونی خود اقدام کنند و خواسته‌هایشان را از راه‌های مسالمت‌آمیز و قانونی پیگیری کنند. محور اصلی مناقشه این است که دولت چگونه الزامات پوشش سکولار را تفسیر و اجرا می‌کند و آیا دانش‌آموزانی که از روسری مذهبی استفاده می‌کنند، می‌توانند همچنان در کلاس‌های درس حاضر شوند یا نه.
