برادری بدون فرمان‌بری/ پشت پرده حمله بی‌سابقه علی‌اف به سیاست‌های ترکیه چه بود؟
تحریریه آوش/ افشار سلیمانی، سفیر پیشین ایران در باکو: تصور نمی‌کنم که منظور علی‌اف در اظهارات اخیر، فقط و فقط ترکیه باشد! / دلفی، سفیر پیشین ایران در پاریس: اردوغان، به سادگی از کنار آذربایجان نخواهد گذشت
محمد جعفری/ الهام علی‌اف، رئیس جمهور جمهوری آذربایجان، اخیرا با طرح اظهاراتی کنایه‌آمیز و تند که بسیاری از صاحبنظران و کارشناسان آن را به آنکارا منتسب می‌دانند؛ جنجال زیادی در میان رسانه‌های ترکیه و ناظران منطقه‌ای بر پا کرد.
علی‌اف در این اظهارات که در هشتمین کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» در باکو بیان می‌شد، البته بدون اشاره مستقیم به دولت ترکیه، عنوان داشت: «ما به کمک یا حمایت هیچ‌کس نیاز نداریم. وقتی به کمک نیاز داشتیم، هیچ‌کس به ما کمک نکرد. وقتی یک میلیون پناهنده داشتیم، هیچ‌کس دست یاری به سوی ما دراز نکرد. . آذربایجان همه چیز از جمله تسلیحات خود را به قیمت بازار جهانی و تا آخرین گلوله خریداری کرده و حتی یک منات یا یک دلار تخفیف دریافت نکرده است. حتی گاهی آن‌ها را به چند برابر قیمت بازار جهانی به ما فروختند و ما مجبور شدیم چشممان را به روی آن ببندیم. ما دایی بزرگ نداریم!»
این اظهارات در حالی از سوی رئیس دولت باکو مطرح شده که جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر-بخصوص در میانه تبادل آتش با ایروان در قره باغ-به میزان قابل توجهی، اقدام به خرید اقسام سلاح از ترکیه، اسرائیل و پاکستان کرده و به تجهیز لجستیک نظامی ارتش خود پرداخته است.
همچنین علی‌اف در این سخنان، اشاره‌ای هم به صدور فرمان ممنوعیت پوشش حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان داشته و یادآور شد: «هر کس جا و حد خود را بداند و از امور داخلی ما کنار بماند، در شیوه زندگی ما مداخله نکند و به ما نگوید چه کنیم. . همه اگر بلدند به فکر مردم و دولت خودشان باشند و کاری به کار ما نداشته باشند.»
این اظهارات در پی آن صورت گرفت که چندی پیش و در پی صدور فرمان ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، شماری از فعالین مدنی و برخی شهروندان ترک در استانبول در مقابل سرکنسول‌گری باکو دست به تجمع اعتراضی زده و با در دست داشتن تصویر مشترک علی‌اف و نتانیاهو، شعارهایی را علیه تصمیم دولت باکو در خصوص مسئله حجاب در این کشور سر دادند.
بازتاب متفاوت رسانه‌ای اظهارات علی‌اف در باکو و آنکارا
نکته قابل توجه در این بین، واکنش و بازتاب متفاوتی بود که از اظهارات علی‌اف در رسانه‌های آذری و ترکی صورت گرفت. از سویی، برخی از رسانه‌های رسمی نزدیک به حزب عدالت و توسعه در آنکارا و نیز منابع رسانه‌ای رسمی در باکو، این اظهارات را کنایه‌های تند علی‌اف، علیه تهران و مسکو تلقی کردند و از دیگر سو، شماری از رسانه‌ها و صاحبنظران آذری، این اظهارات را واکنش صریح باکو با برخی ادعاها درباره نقش داشتن آنکارا در بازپس‌گیری قره‌باغ از ایروان دانستند.
دلفی، سفیر پیشین ایران در فرانسه در گفت‌وگو با آوش: روابط خاص باکو و تل‌آویو، ترک‌ها را تحریک کرد
در همین رابطه، ابوالقاسم دلفی، سفیر پیشین کشورمان در فرانسه و تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی در گفت‌وگویی با آوش، ضمن اشاره به ابعاد موضع اخیر علی‌اف و تبعات پیرامون آن، اظهار داشت: طی روزهای گذشته در برخی از شهرهای ترکیه-بخصوص در مناطق شرقی و جنوبی-تظاهراتی درباره تصمیم اخیر دولت آنکارا در خصوص حجاب برگزار شده که در نوع خود و در مناسبات میان ترکیه و آذربایجان بی‌سابقه بوده است. مجموعه آنچه در روابط باکو و آنکارا در حال رخ دادن بوده به این معنی نیست که روابط استراتژیک دو کشور-که روابط بسیار مستحکمی بوده-با این مسئله دچار خدشه جدی شود.
وی افزود: علی‌اف در مواضع خصمانه خود علیه تهران از آن جا که این تلقی را داشت که به تنهایی، نمی‌تواند با ایران از در ستیز دربیاید، ترکیه را به عنوان پشتوانه خود در این باره در نظر گرفت. اما به هر حال، نباید از نظر دور داشت که مناسبات ترکیه با ایران، یک مناسبات خاصی بوده و به این صورت نیست که تحت‌الشعاع چنین مباحثی، تیره و تار شود. حتی در بحران سوریه که ماندن اسد، یک مسئله حیاتی برای تهران بوده و ترکیه در مقابل، علنا در مقابل دولت وقت دمشق قرار گرفته بود، مناسبات تهران و آنکارا، مناسبات متعادلی باقی ماند.
دلفی، تصریح کرد: علی‌اف در همین باره، خیلی روی ترک‌ها حساب کرده بود تا در مقابل تهران به اتخاذ مواضع بپردازد اما خیلی به مناسبات ایران و ترکیه آشنا نبود. اما وقتی به این اشراف رسید که این روابط، چندان نمی‌تواند برای باکو قابل اتکا باشد به سمت اسرائیلی‌ها سوق پیدا کرد. از همین رو هم بود که روابط باکو و تل‌آویو برقرار شده و اسرائیل سفارت خود را در پایتخت این کشور برپا کرد. حتی در جنگ دوازده روزه که موشک‌ها و پهپادهایی بین ایران و اسرائیل به صورت یک زد و خورد صورت می‌گرفت، فضای آذربایجان برای اسرائیلی‌ها باز بود.
آنکارا، باکو را برای روز مبادای مناسباتش با تهران نگه داشته
این دیپلمات با سابقه، خاطرنشان کرد: این روابط خاص باکو و تل‌آویو، ترک‌ها را تحریک کرد و به هر حال، مطلع هستیم که اردوغان با اسرائیل، مشکلات زیادی-بخصوص در بحث کردها در سوریه-پیدا کرده است. لذا، مجموع آنچه در حال وقوع بوده به محاسبات غیرواقعی الهام درباره تحولات منطقه و مناسبات پیرامون آن-چه درباره ترکیه و چه درباره ایران-برمی‌گردد. از همین رو، باکو در روابط خود با آنکارا دچار مشکل شده اما اردوغان، خیلی ساده از کنار آذربایجان نخواهد گذشت. ترکیه، اگرچه روابط خوبی با ایران داشته اما، آذربایجان را برای مواقع مبادای خود درباره مناسباتش با تهران نگه داشته است.
آنکارا اجازه نخواهد داد که باکو به همین سادگی از اردوگاه ترک‌زبانان بیرون برود
سفیر پیشین ایران در فرانسه، همچنین یادآور شد: بنابراین، ممکن است که اتفاقات رخ داده میان آنکارا و باکو در ظاهر، نمودی از تنش باشد، اما عقلانیتی که در ترکیه وجود دارد به این سادگی اجازه نخواهد داد تا آذربایجان، تحت‌الشعاع این بازی‌ها قرار بگیرد. بخشی از فشاری که ترک‌ها روی آذربایجان گذاشتند به این دلیل است که از سوق یافتن بیش از پیش آنکارا به سمت تل‌آویو جلوگیری کنند. به هر ترتیب، اسرائیلی‌ها از نظر امنیتی و نظامی، آذربایجان را تحت سلطه خود قرار داده‌اند و این مسئله، اصلا برای ترکیه و همینطور، ایران قابل پذیرش نیست. آنکارا اجازه نخواهد داد که باکو به همین سادگی از اردوگاه ترک‌زبانان بیرون برود.
افشار سلیمانی، سفیر پیشین ایران در باکو در گفت‌وگو با آوش: تصور نمی‌کنم که منظور علی‌اف در اظهارات اخیر، فقط و فقط ترکیه باشد!
در همین حال افشار سلیمانی، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان و تحلیلگر ارشد مسائل قفقاز و آسیای میانه در گفت‌وگویی با آوش، ضمن رد سویه موضع خصمانه علی‌اف در قبال آنکارا، روی این سخنان را دیگر بازیگران منطقه دانسته و اظهار داشت: الهام علی‌اف در این سخنان از کشوری نام نبرد و من تصور ندارم که منظور او، فقط و فقط ترکیه بوده باشد. ضمن اینکه اسرائیل هم به هر حال به آذربایجان فروش تسلیحاتی داشته و کمک‌های مشورتی هم با باکو داشته است. بر همین اساس، آنکارا، تل‌آویو و اسلام‌آباد؛ سه بازیگری بوده‌اند که در طول سال‌های اخیر با باکو همکاری‌ها و داد و ستدهای سیاسی و نظامی داشته‌اند.
سفیر پیشین ایران در باکو، یادآور شد: به نظر من البته تا حدی هم رسانه‌های ترکیه، پیاز داغ ماجرا را زیاد کرده‌اند. در سنوات گذشته، گاهی شاهد بودیم که برخی مقامات دولت آنکارا به بیان مواضعی در خصوص کمک‌های ترکیه به آذربایجان-مثلا درباره ماجرای جنگ باکو و ایروان-پرداختند که چندان به مذاق مقامات باکو خوش نیامده بود. ارتش آذربایجان در جنگ با ارمنستان حضور داشت، رئیس جمهور به عنوان فرمانده کل قوا در باکو آن را راهبری کرد، مردم آذربایجان درگیر آن شدند و بالغ بر ۴۰ هزار نیروی نظامی آذربایجان در جنگ ۴۴ روزه جان باختند و این اظهارات، اگر سویه‌ای به سمت آنکارا هم داشته باشد بر این مبناست که اگر ترکیه کمکی هم در جنگ با ارمنستان داشت، نباید عاملیت دولت و ارتش آذربایجان را در رویکرد و مواضع مطرح شده، ضعیف کنند.
اظهارات علی‌اف برای‌عدم مصادره پیروزی باکو بر ایروان توسط یک بازیگر ثالث مطرح شد
این تحلیلگر ارشد مسائل منطقه، همچنین در پایان نیز اضافه کرد: شاید اظهارات علی‌اف برای‌عدم مصادره پیروزی باکو بر ایروان توسط یک بازیگر ثالث مطرح شده باشد. به نظر من، هر کشور دیگری هم بود، همین موضع را می‌گرفت و هیچ دولتی برنخواهد تافت که بگوید؛ من در یک جنگ، نشسته بودم و تماشا می‌کردم و یک کشور دیگر، خاک من را از دست دشمن متخاصم آزاد کرده است!
مواضع اخیر علی‌اف، زنگ هشداری برای آنکارا؟
با همه این اشارات و تفاسیر باید در نظر داشت که باکو به رغم داشتن پیمان «اتحاد شوشا» با آنکارا در حوزه‌های امنیتی، نظامی، سیاست خارجی و کمک متقابل، دیگر حاضر نیست تا نقش برادر کوچک‌تر یا به تعبیر به کار رفته توسط علی‌اف؛ مبنی بر خواهرزادگی آنکارا را ایفا کند.
به هر ترتیب به رغم اینکه، برخی رسانه‌های ترک-بخصوص رسانه‌های نزدیک به دولت آنکارا و حزب عدالت و توسعه-عامدانه با بی‌اعتنایی و فرافکنی از کنار این مسئله عبور کردند، اما آنگونه که شمار دیگری از رسانه‌ها و صاحبنظران سیاسی ترک مطرح کردند، دولت ترکیه باید اظهارات اخیر علی‌اف را جدی بگیرد!
