هرمز هرمز میماند
در روزی که قرار است رییسجمهور پزشکیان برای حضور در هفتاد و نهمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل راهی نیویورک شود، خاورمیانه همچنان در نقطهای حساس میان خطر تصاعد رخدادهای نظامی و تکاپوهای دیپلماتیک ایستاده است.
روزنامه اعتماد در گزارشی نوشت:
در روزی که قرار است رییسجمهور پزشکیان برای حضور در هفتاد و نهمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل راهی نیویورک شود، خاورمیانه همچنان در نقطهای حساس میان خطر تصاعد رخدادهای نظامی و تکاپوهای دیپلماتیک ایستاده است. در حالی که مواضع بازدارنده تهران و پیامهای متناقض واشنگتن بر فضای سیاسی سایه انداخته، همگرایی کمسابقهای میان بازیگران منطقهای و بینالمللی (از پکن و مسکو تا دوحه، اسلامآباد، قاهره و ریاض) شکل گرفته تا با فعالسازی کانالهای ارتباطی، هزینههای بحران را کاهش داده و مناسبات را به سمت «تفاهم و تنشزدایی» هدایت کنند. تلاشی که با دکترین سیاسی تهران که در اظهارات چهرههایی چون قالیباف و عراقچی مبنی بر اینکه «جنگ را برای همیشه نمیتوان ادامه داد» نمایان شده است. در نقطه مقابل، تضاد میان لفاظیهای سیاسی و الزامات عملی در واشنگتن کاملا هویدا است. در حالی که ترامپ از یک سو بر «مرحله تصمیمگیری» میان فشار بیشتر یا پایان نبرد سخن میگوید، احتمال دیدار و گفتوگو با مسعود پزشکیان در نیویورک را رد نمیکند. در کنار این مواضع ترامپ، مواضع لیندا توماس گرینفیلد، سفیر امریکا در سازمان ملل مبنی بر «آمادگی ترامپ برای توافق صلح» و اظهارات نمایندگان اثرگذار جمهوریخواه همچون آنا پائولینا لونا که توافق مستقیم را «بهترین گزینه امریکا برای پایان دادن به درگیری» خواندهاند، گویای این واقعیت است که واشنگتن مایل به پرداخت هزینه جنگ همهجانبه نیست. تصمیم ترامپ مبتنی بر عدم همراهی با مطالبات عربستان در بحث انصارالله که نیویورکتایمز از آن خبر داده، شاهدی بر تلاش برای جلوگیری از گشوده شدن جبهههای موازی در منطقه و تلاش برای کنترل بحران است.
همه راهها به شوک انرژی ختم میشود
نشانههای آشکار در بازار انرژی و بازارهای مالی بینالمللی حاکی از آن است که تداوم بحران فعلی، به مرزهای تحمل اقتصاد جهانی رسیده است. عبور بهای خرده فروشی گازوییل در امریکا از مرز بیسابقه ۶.۵۰ دلار در هر گالن و ثبت رکورد ۲.۴۱ یورو برای هر لیتر گازوییل در فرانسه در کنار کمبود و جهش قیمت روغن موتور در اروپا، فشار تورمی سنگینی را بر جوامع غربی وارد کرده است. این بحران، هزینههای استراتژیک واشنگتن را به شدت بالا برده و فضای تصمیمگیری کاخ سفید را در آستانه انتخابات میان دوره کنگره با محدودیتهای جدی مواجه ساخته است. بیتردید یکی از نقاط کلیدی تحلیل در تنشهای جاری، متغیر حیاتی «تنگه هرمز» است. امریکای مدل ترامپ از همان ابتدای بروز بحران در جنگ 12 روزه، بازگشایی تنگه هرمز را به عنوان یک هدف غایی تعریف و تلاش کرد ایران را مجاب به بازگشایی این آبراه کند. ایران اما مدیریت تنگه هرمز را در اختیار گرفت و اعلام کرد تا زمان تحقق شروطش اجازه تردد را صادر نمیکند. در شرایطی که برخی مقامات غربی نظیر اسکات بسنت، وزیر خزانهداری امریکا مدعی کاهش اهمیت راهبردی تنگه هرمز ظرف دو سال آینده از طریق خطوط لوله جایگزین شدهاند، واکنش قاطع بازیگران کلیدی انرژی خط بطلانی بر این محاسبات کشید. دیروز سعد شریده الکعبی، وزیر انرژی قطر و مدیرعامل قطر انرژی، در سخنرانی صریح خود در «مجمع اقتصادی قطر» در نیویورک، این گزاره را «کاملا اشتباه» خواند و تاکید کرد که هرمز نه تنها شریان انتقال انرژی بلکه بستر اصلی تجارت عمومی خلیجفارس است و جایگزینی فنی و اقتصادی برای آن وجود ندارد. دادههای رهگیری کپلر نیز وزن حیاتی این آبراه را نشان میدهد. اگرچه در تعطیلات آخر هفته تردد کشتیهای کالا به ۱۲ فروند کاهش یافته، اما عبور ۱۳ ابرنفتکش حامل ۳۴ میلیون بشکه نفت خام در نیمه سپتامبر (که بخش عمده آن صادرات عربستان و عراق را تشکیل میدهد) اثبات میکند اقتصاد نفتیمنطقه بدون ثبات در تنگه هرمز امکان تنفس بلندمدت ندارد. از این رو، حفظ امنیت پایدار این گلوگاه، نهتنها خواسته تهران، بلکه یک ضرورت غیرقابل چشمپوشی برای خریداران آسیایی و تولیدکنندگان عربی است.
میانجیها دست به کار میشوند
در واکنش به این تهدیدات اقتصادی و ژئوپلیتیک، کانونهای دیپلماتیک در چند جبهه به سرعت فعال شدهاند، ورود ناگهانی محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان به تهران و دیدار با اسکندر مومنی ازجمله این فکتهاست. دیداری که از یک ماموریت فراتر از تعاملات دوجانبه امنیتی حکایت دارد. منابع منطقهای تأیید کردهاند که نقوی حامل پیامهای میانجیگرانه برای شکستن بنبست میان طرفهای درگیر است. همزمان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه پیش از عزیمت به نیویورک در دوحه توقف کرد تا با شرکای قطری (که همواره نقش کانال محوری تبادل پیام میان تهران و واشنگتن را بر عهده داشتهاند) هماهنگیهای لازم را به عمل آورد. ماجد بن محمد العنصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر گفته قطر دو هفته است در حال تبادل ایدهها و پیشنهادها میان ایران و امریکا برای ازسرگیری مذاکرات است. به گفته وی تیم میانجیگری قطر در حال رفت و آمد میان پایتختهاست تا اختلافات باقی مانده را کاهش بدهد و مذاکرات دوباره شروع شود. العنصاری همچنین گفت قطر از مقامهای دولت امریکا اطمینانهایی دریافت کرده که واشنگتن خواهان رسیدن به توافق است. او تاکید کرده که قطر در تلاش است هم مذاکرات تهران - واشنگتن را احیا کند و هم مساله آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را حل کند. از سوی دیگر، ورود چین به معادلات جاری تحولی تعیینکننده محسوب میشود. مارک فایفل، مقام پیشین کاخ سفید، نقشآفرینی پکن را کاتالیزور بالقوه پیشبرد دیپلماسی ارزیابی کرده است. سفر شی جینپینگ، رییسجمهور چین، به امریکا (۱ تا ۳ مهر) و رایزنی احتمالی با طرفهای امریکایی و کشورهای حوزه خلیجفارس در حاشیه مجمع عمومی، اهرم دیپلماتیک موثری برای سوق دادن همه طرفها به سمت فرمولهای مصالحه و مهار آتشافروزی خواهد بود.
موازنه بازدارندگی و دکترین عقلانیت تفاهم در تهران
پاسخ تهران به این فضا، ترکیبی از اقتدار میدانی و تنشزدایی است. انهدام پهپاد پیشرفته MQ-1 امریکا بر فراز تنگه هرمز توسط پدافند هوایی سپاه و بیانیه صریح ستاد فرماندهی نیروهای مسلح درباره تبعات دردناک و مستمر هرگونه تعرض جدید، هزینه خطای محاسباتی را برای واشنگتن شفاف کرد. با این حال، در عرصه تصمیمگیری و درک راهبردی معادلات، رویکرد حاکم بر مقامات ایرانی بر این اصل استوار است که «جنگ را نمیتوان تا بینهایت ادامه داد.» چهرههای ارشد نظام از مسعود پزشکیان در راس قوه مجریه گرفته تا محمدباقر قالیباف در قوه مقننه و حتی محسن رضایی، مدام تاکید کردهاند که تداوم وضعیت فرسایشی جنگ و بحران اقتصادی به نفع منافع ملی، معیشت مردم و توسعه پایدار نیست. عبور از وضعیت التهاب و بازگشت به ریل مذاکرات نتیجهمحور با تضمینهای عینی، نه نشانه ضعف بلکه انتخاب عقلانی است. عزیمت رییسجمهور به نیویورک در شرایطی که دیپلماسی چندجانبه در شرق و غرب به کار افتاده، میتواند نقطه عطفی برای تبدیل فضای «بازدارندگی نظامی» به «مذاکره متوازن» باشد. جهان در شرایطی به تریبون مجمع عمومی ملل متحد مینگرد که فرسودگی بازارهای جهانی از گرانی انرژی و همگرایی پکن، مسکو و بازیگران منطقهای، پنجرهای کمسابقه برای خروج از بحران و ساختن بنای تفاهم گشوده است.
