بیانیه خانه تئاتر با یادی از بهرام بیضایی

متن بیانیه خانه تئاتر بدین شرح است:

«در ابتدا کلمه بود و جز کلمه هیچ‌ نبود.از آن دم که نخستین انسان، در برابرِ طوفانِ بودن و شدن ایستاد و با کلامِ خود، معنایِ بقا را فریاد زد و طنین فریادش در پهنه‌ی بی‌کران هستی پیچید تا بگوید: «من هستم»، نمایش زاده شد؛ نه به عنوان یک سرگرمی و تماشایِ گذرا، بلکه به عنوان تلاشی برایِ یافتنِ حقیقت در میانه‌یِ آشوبِ، به مثابه‌یِ نخستین تلاشِ انسان برایِ درکِ معنایِ بودن.

در این سرزمینِ کهن، نمایش از ابتدا با خون و خاک و اسطوره عجین بوده است. انسان ایرانی خود را در نمایشگانی می‌دید که در آن، مرز میانِ جهانِ زندگان و قلمروِ فرّهی، تنها به اندازه‌یِ یک پرده است. در حماسه‌های پهلوانی، به دنبالِ شکوهِ گمشده‌یِ خویش بود؛ در سوگِ سهراب، در جستجویِ معنایِ رنج بود، در نبردهای رستم، به گذر از آزمون‌های اخلاقی می‌اندیشید و در مرگ سیاوش برای پایمردی در حقانیت خون می‌گریست. نمایش در ایران، از طنینِ حماسیِ پهلوانان تا سوگِ سوزناکِ تعزیه‌خوانان، همواره بازخوانیِ نبردِ ابدی میانِ نظمِ آسمانی و آشوبِ زمینی بوده است. مردمان ایران با نمایش، سعی داشتند از میانِ ویرانه‌هایِ تاریخ، ستون‌هایِ حقیقت را دوباره بنا کنند.

اما این هنر جاودانه، تنها محدود به مرزهایِ این دیار نیست. زیرا که تئاتر، زبانِ جهانیِ روح و وجدان بشری است؛ زبانی که در آن، هیچ مرزی وجود ندارد. اکنون هنر نمایش، این میراثِ اساطیری، با میراثِ جهانیِ تئاتر در هم تنیده است. ما از تماشایِ تراژدی‌هایِ سوفوکل یاد گرفتیم که تقدیر، چگونه بر سرِ انسانِ شریف فرود می‌آید. با دیدن آثار اوریپید رنجِ انسانی را یافتیم. در درام‌هایِ عظیمِ شکسپیر، پیچیدگیِ روح انسان را کشف کردیم و آموختیم که چکونه کلمات می‌توانند امپراتوری‌ها را ویران کنند و قلب‌ها را به لرزه درآورند. ما با نگاهِ تیزِ برشت، صحنه را از یک مکانِ رؤیاپردازی، به میدانِ مبارزه برایِ بیداریِ آگاهی بدل کردیم؛ و با واقع‌گراییِ تلخِ آرتور میلر، آموختیم که قهرمان، لزوماً یک موجودِ فرابشری نیست، بلکه می‌تواند انسانی ساده در میانه‌یِ تلاطمِ یک جامعه‌یِ در حالِ فروپاشی باشد. از نظامِ دقیقِ استانیسلاوسکی و گروتفسکی در بازیگری تا جادویِ نور و سایه در تئاترهایِ مدرن، تئاتر همواره تلاش کرده است تا آن شکافِ باریک میانِ «آنچه هست» و «آنچه باید باشد» را پر کند. به همین دلیل است که می‌تواند همواره مرزِ میانِ خیال و واقعیت را جابجا کند.

تئاتر، در جوهرِ

خود «دیالوگ» است. تئاتر، هنرِ شنیدن است در جهانی که تنها به فریاد زدن عادت کرده. در دنیایِ امروز، جایی که تفاوت‌ها به شکاف تبدیل شده و گفتگو در انزوایِ خود گرفتار گشته، تئاتر، سفیرِ فرهنگِ اعتدال است. تئاتر به ما می‌آموزد که چگونه در میانه‌یِ تضادها، بنشینیم و گفتگو کنیم؛ چگونه از میانِ تفاوت‌هایِ عمیق، پلی از کلمات برایِ درکِ دیگری بنا کنیم. تئاتر، دیالوگِ میانِ «من» و «تو» است تا به «ما» برسیم.

امسال بزرگداشت صحنه‌یِ نمایش در ایران، با فقدانی عمیق روبروست. خانواده‌ی تئاتر با از دست دادنِ بهرام بیضایی، یکی از ستون‌هایِ بلندِ روایت‌گریِ این سرزمین، به سوگی دراماتیک و اسطوره‌ای نشسته است. او که با قلمِ جادویی‌اش، زبانِ کهنِ اساطیر را به کالبدِ مدرنِ تئاتر دمید؛ او می‌دانست که چگونه با کلمه، می‌توان بر تقدیرِ شوم پیروز شد و از دلِ تاریک‌ترینِ افسانه‌ها و اسطوره‌ها، نورِ حقیقت را بیرون کشید. بیضایی اکنون به جمع همان اسطوره‌هایی که خلق کرد، پیوسته است. جای خالیِ او در میانه‌یِ دیالوگ‌هایِ ما، همواره احساس خواهد شد. اما پژواکِ کلماتش، در تاریک‌ترینِ لحظات، همچون فانوسی در میانه‌یِ طوفان، راه را به ما نشان خواهد داد. او رفت، اما روایتِ او، هرگز به پایان نمی‌رسد.

و اما امروز، در این روزگارِ دشوار و پر هیاهو که تفاوت‌ها به شکاف‌هایِ عمیق بدل شده‌اند. تلاطم‌های بی‌شمار و بی‌امان اجتماعی موجب شده‌اند تا شنیدن، دشوارترین هنرِ ممکن باشد. در زمانی که دیوارها بلندتر از همیشه گشته‌اند و سکوت، به تنها راه گریز و گزیر انسان از حقیقت بدل گشته است، تئاتر دیگر یک انتخاب نیست؛ ضرورتی برای بقاست. زیرا که تئاتر، هنرِ گفتگو است. تئاتر، در ذاتِ خود، نوعی مبارزه با تک‌صدایی و در تضاد با انحصارطلبی است. تئاتر به ما می‌آموزد که چگونه در میانه‌یِ تضادها، بنشینیم و با دیگری روبرو شویم. تئاتر، سفیرِ فرهنگِ اعتدال است؛ چرا که در صحنه، هیچ صدایی بدونِ شنیده شدنِ دیگری، معنا نمی‌یابد. تئاتر، به ما یاد می‌دهد که چگونه از میانِ لایه‌هایِ دشمنی و سوءتفاهم، پُل‌هایِ گفتگو بنا کنیم. در دنیایی که می‌خواهد ما را به انزوا و نفرت و سکوت وادارد، تئاتر فریاد می‌زند: «بیا و گفتگو کن! بیا و در آینه‌ دیگری، خود را بازشناس!»

در هفته‌ بزرگداشت تئاتر، ما بر این صحنه‌ی مقدس بوسه می‌زنیم و درود می‌فرستیم بر تمامِ آن کسانی که با کلام و گفتگو در نبردِ دائمی با جهل و سکوت حضور دارند. درود بر تمامِ هنرمندانی که در میانه‌ سختی‌ها، به جایِ دیوار ساختن، «دیالوگ» می‌سازند. تئاتر، میراثِ جاویدانِ روحِ ما و راهِ ما به سویِ گفتگو و حقیقت است.

هفته‌ بزرگداشت تئاتر، مبارک باد!»

گفتنی است که متن بیانیه از رضا دادویی است.