باران آمد اما تشنگی ایران تمام نشد/ پر شدن تالابها پایان بحران آب نیست
تحریریه آوش/کارشناسان و مسئولان حوزه آب هشدار میدهند که بارشهای امسال تنها بخشی از خسارت سالهای خشک گذشته را جبران کرده و نباید آن را نشانه پایان خشکسالی یا آغاز دوره ترسالی دانست. واقعیت این است که ایران همچنان یکی از تنشزدهترین کشورهای جهان از نظر منابع آبی محسوب میشود و آب آشامیدنی و منابع زیرزمینی کشور همچنان تحت فشار قرار دارند.
زمستان گذشته و بهار امسال، بارندگیها پس از چند سال خشک و کمبارش، نفسی تازه به طبیعت ایران داد. تالابهایی که سالها در انتظار آب بودند، دوباره جان گرفتند و ورودی سدها افزایش یافت. حجم آب ذخیرهشده در مخازن کشور به حدود ۳۴.۷ میلیارد مترمکعب رسید و نسبت به سال گذشته ۲۹ درصد افزایش پیدا کرد. ورودی آب به سدها نیز با رشد ۷۲ درصدی به حدود ۳۸.۷ میلیارد مترمکعب رسید.
اما این همه ماجرا نیست. کارشناسان و مسئولان حوزه آب هشدار میدهند که بارشهای امسال تنها بخشی از خسارت سالهای خشک گذشته را جبران کرده و نباید آن را نشانه پایان خشکسالی یا آغاز دوره ترسالی دانست. واقعیت این است که ایران همچنان یکی از تنشزدهترین کشورهای جهان از نظر منابع آبی محسوب میشود و آب آشامیدنی و منابع زیرزمینی کشور همچنان تحت فشار قرار دارند.
از هفت هزار مترمکعب تا کمتر از ۱۲۰۰ مترمکعب
سرانه آب تجدید پذیر هر ایرانی طی چند دهه گذشته سقوط چشمگیری را تجربه کرده است. بنابر اعلام سخنگوی صنعت آب کشور، در دهههای ۳۰ و ۴۰ شمسی، سهم هر ایرانی از منابع آب تجدید پذیر به حدود 7 هزار مترمکعب در سال میرسید، اما این رقم اکنون به کمتر از ۱۲۰۰ مترمکعب کاهش یافته است.این در حالی است که بر اساس معیارهای جهانی، کشورهایی که سرانه آب آنها کمتر از ۱۷۰۰ مترمکعب باشد، وارد مرحله تنش آبی میشوند و رسیدن به زیر هزار مترمکعب، به معنای ورود به محدوده کمآبی شدید است.افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگیها باعث شده منابع آب تجدید پذیر کشور از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب در سه دهه قبل، به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کند.
مصرفی فراتر از توان طبیعت
شاید نگران کنندهترین عدد در میان شاخصهای آبی کشور، نسبت مصرف آب به منابع تجدید پذیر باشد. این نسبت اکنون به بیش از ۹۰ درصد رسیده است؛ رقمی که بیش از دو برابر استانداردهای جهانی است.به بیان دیگر، ایران تقریبا تمام آبی را که طبیعت در اختیارش قرار میدهد مصرف میکند و فرصت چندانی برای تجدید منابع باقی نمیماند. در بسیاری از کشورهای جهان، عبور این شاخص از مرز ۴۰ درصد به عنوان ورود به مرحله بحران تلقی میشود.از سوی دیگر، تغییر اقلیم هم بر شدت این بحران افزوده است. سخنگوی صنعت آب کشور میگوید میانگین بارندگی ایران به دلیل تغییرات اقلیمی حدود ۱۰ درصد کاهش یافته و الگوی زمانی و مکانی بارشها نیز دستخوش تغییر شده است.
سدها پر شدند اما نه آنقدر که خیالمان راحت باشد
بارشهای ماههای گذشته باعث افزایش حجم ذخایر سدها شد و میزان پرشدگی مخازن کشور به حدود ۶۷ درصد رسید، اما این عدد تصویر کاملی از وضعیت منابع آبی ارائه نمیدهد.برخی سدهای مهم کشور همچنان در وضعیت بحرانی قرار دارند. سد لار، سد پانزده خرداد، سد ساوه و سد دوستی از جمله سدهایی هستند که میزان ذخیره آنها در برخی مقاطع به کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت رسیده است.وضعیت سدهای تامینکننده آب تهران هم همچنان مطلوب نیست. مسئولان صنعت آب تاکید دارند که ذخایر سدهای پایتخت هنوز با متوسط بلند مدت فاصله قابل توجهی دارد و نمیتوان صرفا با اتکا به بارندگیهای امسال، نگرانیها درباره تامین آب شرب را برطرف شده دانست.
آب تالابها با آب شرب یکی نیست
تصاویر خوشحال کننده از آبگیری دوباره برخی تالابها، این تصور را در افکار عمومی ایجاد کرده که بحران آب تا حد زیادی برطرف شده است. اما متخصصان تاکید میکنند که احیای تالابها الزاما به معنای بهبود وضعیت آب آشامیدنی نیست.آب شرب شهرها از منابع مشخصی مانند سدها، سفرههای زیرزمینی و شبکههای انتقال تامین میشود و بسیاری از این منابع هنوز با محدودیت مواجه هستند. به همین دلیل، حتی در سالهایی که بارندگیها از شرایط بهتری برخوردارند، ضرورت صرفه جویی در مصرف آب همچنان پابرجاست.
بحران زیر پای ایران
در حالی که نگاهها اغلب به سدها و رودخانهها دوخته شده، بخش مهمی از بحران آب ایران در زیر زمین جریان دارد.
بر اساس آمارها، حدود ۸۵ درصد آبهای زیرزمینی کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود. برداشتهای بیرویه طی سالهای گذشته موجب افت شدید سطح آبخوانها و تشدید پدیده فرونشست زمین در بسیاری از دشتهای کشور شده است.
کارشناسان هشدار میدهند که برخلاف سدها، احیای سفرههای زیرزمینی فرآیندی بسیار زمانبر است و در برخی مناطق، آسیبهای وارد شده ممکن است غیرقابل بازگشت باشد.
کشاورزی مصرفکننده اصلی آب
بیشترین سهم مصرف آب در ایران به بخش کشاورزی اختصاص دارد. از مجموع حدود ۹۲ میلیارد مترمکعب آب مصرفی کشور، نزدیک به ۸۰ میلیارد مترمکعب در این بخش استفاده میشود؛ یعنی حدود ۹۰ درصد کل مصرف آب ایران.بهرهوری پایین، کشت محصولات آببر در مناطق خشک و استفاده گسترده از روشهای سنتی آبیاری باعث شده فشار سنگینی بر منابع آبی کشور وارد شود.کارشناسان این حوزه معتقدند بدون اصلاح الگوی کشت، توسعه روشهای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری، امکان عبور از بحران آب وجود نخواهد داشت.
ایرانیها چقدر آب مصرف میکنند؟
سالانه حدود ۹ میلیارد مترمکعب آب شرب در کشور تولید میشود و میزان مصرف آب شرب به بیش از ۶ میلیارد مترمکعب میرسد.سرانه مصرف خانگی آب در ایران حدود ۱۹۵ لیتر در شبانه روز است و با احتساب مصارف عمومی، تجاری و خدماتی، این عدد به حدود ۲۴۰ لیتر برای هر نفر در روز میرسد. این در حالی است که الگوی تعیین شده برای مصرف آب حدود ۱۵۰ لیتر در شبانه روز است.بر اساس آمارهای وزارت نیرو، حدود ۴۸ درصد مشترکان آب در گروه پرمصرفها قرار دارند و بخش قابل توجهی از منابع آب شرب کشور توسط همین مشترکان مصرف میشود.
بارندگیها بحران را عقب انداختهاند، حل نکردهاند
بارشهای زمستان گذشته و بهار امسال توانستند بخشی از تالابها را احیا کنند و وضعیت سدها را نسبت به سال گذشته بهبود ببخشند، اما این به معنای پایان بحران آب نیست.ایران امروز با سرانه آبی کمتر از ۱۲۰۰ مترمکعب، مصرف بیش از ۹۰ درصد منابع تجدید پذیر، کاهش ۱۰ درصدی بارشها و مصرف روزانه حدود ۲۰۰ لیتر آب برای هر شهروند، در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ آبی خود قرار دارد.واقعیت این است که بحران آب با چند ماه بارندگی حل نمیشود. آب آشامیدنی کشور همچنان محدود است، سفرههای زیرزمینی همچنان تحت فشارند و تغییرات اقلیمی نیز چشمانداز آینده را پیچیدهتر کرده است.شاید بارانهای امسال فرصتی برای نفس کشیدن طبیعت فراهم کرده باشند، اما تشنگی ایران هنوز تمام نشده است؛ واقعیتی که بیش از هر زمان دیگری، ضرورت مدیریت مصرف و تغییر الگوی استفاده از آب را یادآوری میکند.
