سایه بحران بر سر گردشگری ایران/ صنعتی که از جنگ تا جنگ، نفسهایش به شماره افتاده
تحریریه آوش/ یکی از نکات قابل توجه در آمارهای گردشگری ایران، سهم بالای گردشگران کشورهای همسایه به ویژه عراق است. در سالهای اخیر شهروندان عراقی بیشترین تعداد مسافران خارجی در ایران را تشکیل دادهاند. بخش عمده سفر عراقیها به ایران با اهداف زیارتی، درمانی یا دیدار با بستگان انجام میشود. بسیاری از آنها در شهرهایی مانند مشهد و قم اقامت دارند و برخی نیز در خانه آشنایان یا اقوام خود میمانند
صنعت گردشگری ایران که روزگاری از آن به عنوان یکی از مهمترین منابع ارزآوری غیرنفتی یاد میشد، در سالهای اخیر با مجموعهای از بحرانهای پیدرپی روبهرو شده است؛ از همهگیری کرونا گرفته تا شلیک به هواپیمای اوکراینی، جنگ ۱۲ روزه، تنشهای منطقهای و اکنون نیز تشدید درگیریها میان ایران، اسرائیل و آمریکا.
در چنین شرایطی، فعالان این صنعت از رکود بیسابقه، کاهش شدید گردشگران خارجی و داخلی و فشارهای اقتصادی بر هتلها و دفاتر خدمات مسافرتی سخن میگویند؛ در حالی که پیش از این روزها آمارهای رسمی همچنان از ورود میلیونها مسافر به کشور خبر میدهد، آماری که به گفته کارشناسان، بخش عمده آن را مسافران کشورهای همسایه به ویژه عراق تشکیل میدهند.
از امید به رونق تا سالهای رکود
در دهه ۱۳۹۰، بسیاری از مسئولان و کارشناسان گردشگری امیدوار بودند ایران به یکی از قطبهای گردشگری منطقه تبدیل شود. گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری نشان میداد که این صنعت در سال ۱۳۹۳ برای بیش از ۴۱۳ هزار نفر به طور مستقیم شغل ایجاد کرده و سهم آن در اقتصاد ایران حدود ۲.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی بوده است. در آن زمان هدفگذاریها بر جذب ۲۰ میلیون گردشگر خارجی تا سال ۱۴۰۴ و درآمدی بین ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلار متمرکز بود.
اما این چشمانداز خوشبینانه در سالهای بعد با مجموعهای از بحرانهای داخلی و بینالمللی تغییر کرد. نخستین ضربه جدی در دی ۱۳۹۸ و پس از شلیک به هواپیمای مسافربری اوکراینی وارد شد. به گفته راهنمایان گردشگری، پس از این حادثه ورود گردشگران اروپایی، آمریکایی و حتی بسیاری از گردشگران شرق آسیا به شدت کاهش یافت و عملا تورهای ورودی از این مناطق متوقف شد.
همزمان با این اتفاق، همهگیری کرونا نیز صنعت گردشگری جهان را به تعطیلی کشاند و ایران نیز از این قاعده مستثنی نبود. اگرچه پس از پایان محدودیتهای کرونایی انتظار میرفت این صنعت دوباره جان بگیرد، اما مجموعهای از رخدادهای سیاسی، مانع از بازگشت رونق به گردشگری ایران شد.
بحرانهای سیاسی عامل اصلی کاهش گردشگر
فعالان صنعت گردشگری معتقدند که در سالهای اخیر بیثباتیهای سیاسی و امنیتی مهمترین عامل کاهش ورود گردشگران خارجی بوده است. اعتراضات سال ۱۴۰۱، تنشهای منطقهای میان ایران و اسرائیل، جنگ ۱۲ روزه و در نهایت تشدید تهدیدهای نظامی میان ایران و ایالات متحده، فضای سفر به ایران را برای بسیاری از گردشگران خارجی ناامن جلوه داده است.
در همین حال، بسیاری از کشورها نیز به شهروندان خود درباره سفر به ایران هشدار دادهاند. بنا بر گزارشهای رسانهای، بیش از ۲۰ کشور از جمله آمریکا، کانادا، فرانسه، آلمان، ژاپن، استرالیا و هلند نام ایران را در فهرست مقاصد پرخطر قرار داده و از اتباع خود خواستهاند از سفر به ایران خودداری کنند یا در صورت حضور در این کشور، خاک ایران را ترک کنند.
همزمان با این هشدارها، لغو پروازهای بینالمللی نیز به مشکلات این صنعت افزوده است. در حال حاضر و پیش از شرایط جنگی تنها برخی پروازهای محدود از سوی شرکتهای هواپیمایی امارات، قطر و ترکیه در آسمان ایران تردد داشتند. علاوه بر این، شرکتهای هواپیمایی ایرانی نیز به دلیل محدودیتهای مختلف امکان انجام پروازهای طولانی مدت به بسیاری از مقاصد جهانی را ندارند.
نوروز بدون گردشگر خارجی
نوروز همواره مهمترین فصل سفر در ایران بوده است؛ اما گزارشهای منتشر شده نشان میدهد که برای نوروز ۱۴۰۵ تقریبا هیچ تقاضایی برای تورهای ورودی به ایران ثبت نشده است. بر اساس گزارش روزنامه «اعتماد» که در روزهای ابتدایی اسفند منتشر شد، راهنمایان تور اعلام کردهاند که نه تنها هیچ رزروی برای تورهای خارجی دریافت نکردهاند، بلکه حتی گردشگرانی که قصد داشتند بهصورت انفرادی به ایران سفر کنند نیز به دلیل لغو پروازها و شرایط سیاسی از سفر منصرف شدهاند.
سفر از سبد خانوار حذف شد
مشکلات صنعت گردشگری ایران تنها به کاهش گردشگران خارجی محدود نمیشود. افزایش تورم و کاهش قدرت خرید مردم نیز باعث شده سفرهای داخلی به شدت کاهش یابد. گزارشهای منتشر شده در رسانههای داخلی نشان میدهد که بسیاری از خانوادههای ایرانی به دلیل افزایش هزینههای زندگی، سفر را از سبد هزینههای خود حذف کردهاند.
مرکز پژوهشهای مجلس نیز پیشتر از کاهش شدید سهم هزینههای تفریح و سفر در سبد خانوار خبر داده بود. این شرایط باعث شده بسیاری از هتلها، اقامتگاهها و آژانسهای مسافرتی با کاهش شدید مشتریان روبهرو شوند و برخی حتی فعالیت خود را متوقف کنند.
خسارت سنگین هتلداران
رکود سفر تاثیر مستقیمی بر صنعت هتلداری گذاشته است. فعالان این بخش میگویند در دو ماه اخیر تنها در بخش اتاقهای خالی هتلها حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان خسارت وارد شده است.
نائب رئیس جامعه هتلداران ایران اعلام کرده است که افزایش هزینههای انرژی، حذف برخی مشوقها و کاهش مسافران باعث شده بسیاری از هتلها با مشکلات مالی جدی روبهرو شوند. به گفته او، برای نوسازی و بازسازی هتلها نیاز به تسهیلات کمبهره، معافیتهای مالیاتی و کاهش هزینههای انرژی وجود دارد.
از سوی دیگر، فعالان صنعت گردشگری معتقدند که برخی سیاستهای جدید مانند پیشنهاد دریافت عوارض ۵ یورویی از گردشگران خارجی نیز میتواند به کاهش بیشتر تقاضا برای سفر به ایران منجر شود.
دفاتر مسافرتی نخستین قربانی بحرانها
در میان بخشهای مختلف صنعت گردشگری، دفاتر خدمات مسافرتی بیشترین آسیب را از بحرانهای اخیر دیدهاند. به گفته فعالان این صنف، هر بار که تنش سیاسی یا بحران اقتصادی رخ میدهد، نخستین کسبوکارهایی که فعالیت آنها متوقف میشود، آژانسهای مسافرتی هستند.
فعالان این حوزه میگویند در شرایطی که پروازها لغو میشود یا مرزها بسته میشود، آژانسها ناگهان با موجی از لغو سفرها روبهرو میشوند، اما همچنان باید هزینههایی مانند حقوق کارکنان، اجاره دفتر، مالیات و بیمه را پرداخت کنند.
بر اساس برآوردها، حدود ۹۰ درصد دفاتر خدمات مسافرتی در ایران در سالهای اخیر با خسارات جدی مواجه شدهاند و بسیاری از آنها فعالیت خود را تعلیق کردهاند.
آمارهای متناقض درباره تعداد گردشگران
در حالی که فعالان صنعت گردشگری از رکود شدید سخن میگویند، برخی آمارهای رسمی همچنان از ورود میلیونها گردشگر به ایران خبر میدهد.
برای مثال، وزیر میراث فرهنگی اعلام کرده بود که تعداد گردشگران ورودی به ایران ممکن است به حدود ۹ میلیون نفر در سال برسد. همچنین آمارهای ثبت شده در مبادی ورودی کشور از رشد ورود مسافران در برخی مقاطع خبر میدهد.
با این حال کارشناسان میگویند این آمارها لزوما نشاندهنده حضور گردشگران فرهنگی یا تفریحی نیست. بسیاری از افرادی که از مرزهای ایران وارد میشوند، برای کار، تجارت یا زیارت سفر میکنند و نمیتوان آنها را گردشگر به معنای واقعی این صنعت دانست.
گردشگری ایران در دست همسایگان
یکی از نکات قابل توجه در آمارهای گردشگری ایران، سهم بالای گردشگران کشورهای همسایه به ویژه عراق است. در سالهای اخیر شهروندان عراقی بیشترین تعداد مسافران خارجی در ایران را تشکیل دادهاند.
بخش عمده سفر عراقیها به ایران با اهداف زیارتی، درمانی یا دیدار با بستگان انجام میشود. بسیاری از آنها در شهرهایی مانند مشهد و قم اقامت دارند و برخی نیز در خانه آشنایان یا اقوام خود میمانند.
بر اساس آمارهای رسمی، هر گردشگر عراقی به طور متوسط حدود پنج شب در ایران اقامت دارد و میزان هزینهکرد او نیز حدود هزار دلار برآورد شده است؛ اگرچه گردشگران درمانی ممکن است مبالغ بیشتری هزینه کنند.
با این حال کارشناسان میگویند گردشگران کشورهای همسایه نمیتوانند جای خالی گردشگران فرهنگی از اروپا و شرق آسیا را پر کنند؛ زیرا مدت اقامت و میزان هزینهکرد آنها متفاوت است.
ایران در حاشیه رشد گردشگری جهان
در حالی که صنعت گردشگری ایران با رکود دستوپنجه نرم میکند، بسیاری از کشورهای جهان در حال تجربه رشد دوباره این صنعت هستند.
گزارش سازمان جهانی گردشگری نشان میدهد در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱.۵ میلیارد نفر در سراسر جهان سفر کردهاند. اروپا با حدود ۷۹۳ میلیون گردشگر همچنان بزرگترین مقصد گردشگری جهان است و پس از آن آمریکا، آسیا و آفریقا قرار دارند.
کشورهایی مانند برزیل، مصر، مراکش و ژاپن نیز در سالهای اخیر رشد چشمگیری در جذب گردشگران خارجی داشتهاند. در این میان، نام ایران در فهرست مقاصد پررونق گردشگری دیده نمیشود.
نیاز به بازسازی اعتماد جهانی
کارشناسان معتقدند مهمترین چالش گردشگری ایران در شرایط کنونی، مسئله «اعتماد و امنیت» در ذهن گردشگران خارجی است. بر اساس دیدگاه فعالان این صنعت، برای بازگشت رونق به گردشگری ایران باید چند اقدام اساسی انجام شود؛ از جمله بهبود روابط بینالمللی، تسهیل صدور ویزا، تقویت زیرساختهای گردشگری و معرفی بهتر جاذبههای کشور در رسانههای جهانی. همچنین بخش خصوصی تاکید دارد که دولت باید از طریق معافیتهای مالیاتی، کاهش هزینههای انرژی و حمایتهای بیمهای به بقای کسبوکارهای گردشگری کمک کند.
آیندهای نامعلوم برای صنعتی پرظرفیت
ایران با داشتن هزاران اثر تاریخی، دهها اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی و تنوع فرهنگی و طبیعی گسترده، یکی از بالقوهترین مقاصد گردشگری جهان به شمار میرود. با این حال، فعالان این صنعت میگویند تا زمانی که فضای سیاسی و اقتصادی کشور به ثبات نرسد و تصویر ایران در رسانههای جهانی بهبود نیابد، بازگشت گردشگران خارجی به این کشور دشوار خواهد بود و حالا با جنگهای اخیر که در ایران رخ داده است این اعتماد سختتر و با هزینههای بیشتری شکل میگیرد.
در چنین شرایطی، صنعت گردشگری ایران که زمانی امید میرفت به رقیبی برای درآمدهای نفتی تبدیل شود، اکنون بیش از هر زمان دیگری به تصمیمات کلان سیاسی و اقتصادی وابسته شده است. اگر این روند ادامه یابد، بسیاری از کارشناسان هشدار میدهند که ممکن است بخش قابل توجهی از زیرساختها و سرمایههای انسانی این صنعت برای همیشه از بین برود؛ صنعتی که میتوانست یکی از مهمترین موتورهای توسعه اقتصادی کشور باشد، اما اکنون در سایه بحرانها با آیندهای نامطمئن روبهرو است.
