چرا تب مالت در ایران ریشهکن نمیشود؟
اگرچه تب مالت در بسیاری از کشورها سالهاست ریشهکن شده اما در ایران همچنان در حال قربانی گرفتن است.
تب مالت (بروسلوز) یکی از بیماریهای مشترک بین انسان و دام است که در ایران بهعنوان یک معضل بهداشتی جدی مطرح است. با وجود کنترل یا ریشهکنی این بیماری در بسیاری از کشورها، ایران سالانه با بیش از ۲۰ هزار مورد ابتلا مواجه است، رقمی که کارشناسان معتقدند آمار واقعی بهمراتب بیشتری دارد.
سابقه تب مالت در ایران و جهان
تب مالت نخستین بار در قرن نوزدهم شناسایی شد؛ در سال ۱۸۵۹، پزشکان نظامی انگلیسی مستقر در جزیرهی مالت به مواردی از تبهای ناشناخته در میان سربازان برخوردند و در نهایت، در سال ۱۸۸۷، دکتر دیوید بروس، پزشک اهل اسکاتلند، موفق به شناسایی عامل بیماری که نوعی باکتری به نام Brucella است شد. از آن زمان، این بیماری با نامهایی چون تب مدیترانهای، تب مواج و تب مالت شناخته میشود.
در دهههای بعد، تب مالت به عنوان یک تهدید جدی برای بهداشت عمومی در مناطق مختلفی از جمله خاورمیانه، آسیای مرکزی، آفریقا و آمریکای لاتین مطرح شد. بسیاری از کشورهای توسعهیافته از دهه ۱۹۶۰ با توسعه واکسیناسیون دامها، پاستوریزاسیون شیر و کنترل مبادی ورودی دام، موفق به مهار این بیماری شدند با این حال، تب مالت همچنان در کشورهای در حال توسعه بهویژه در جوامعی که مصرف فرآوردههای لبنی سنتی و تماس نزدیک با دامها رایج است، بهعنوان یک بیماری بومی وجود دارد.
در ایران، سابقهی ابتلا به تب مالت به اوایل قرن بیستم بازمیگردد. از دههی ۱۳۳۰ شمسی، اقدامات رسمی برای کنترل بیماری آغاز شد. برنامههای واکسیناسیون دامها و پایش بهداشتی دامداریها بهتدریج گسترش یافت، اما با وقوع انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، این روند برای مدتی کند شد.
سالانه 20هزار نفر در ایران به تب مالت مبتلا میشوند
امروزه ایران یکی از کشورهای دارای شیوع بالای تب مالت در جهان به شمار میرود. بنابر آمار رسمی، سالانه بیش از ۲۰ هزار مورد ابتلا به این بیماری در کشور ثبت میشود، آماری که بسیاری از کارشناسان معتقدند کمتر از عدد واقعی است.
استانهای غربی و مرکزی کشور از جمله کردستان، همدان، لرستان، کرمانشاه، آذربایجان غربی، زنجان، مرکزی و اصفهان از جمله مناطقی است که به میزان بالایی با تب مالت مواجه هستند.
در شرایطی که بسیاری از کشورهای دنیا موفق به کنترل این بیماری شدهاند، تداوم ابتلا در ایران نشانگر ضرورت بازنگری جدی در سیاستهای پیشگیرانه، آموزشی و دامپزشکی در کشور است.
علیرضا باهنر استاد دامپزشکی تهران در گفتگویی بیان کرده است: « برای پیشگیری مؤثر، باید پوشش واکسیناسیون دامها بهویژه در مورد گوسفند، بز، گاو و گوسالهها به طرز قابلتوجهی افزایش یابد. در کنار آن، ارتقاء بهداشت در دامداریها و نظارت مستمر بر تولید، عرضه و توزیع فرآوردههای لبنی از اهمیت بالایی برخوردار است.»
تجربه کشورهای موفق در مهار تب مالت؛ الگویی برای ایران
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته از جمله کشورهای اروپای غربی، استرالیا، کانادا، ایالات متحده و کشورهای شمال اروپا، تب مالت طی دهههای گذشته یا بهطور کامل ریشهکن شده یا به موارد بسیار نادر محدود شده است. این کشورها اقدامات تأثیرگذاری در این راستا انجام دادهاند که به شرح زیر است:
1- واکسیناسیون گسترده و منظم دامها
دامهای حساس مانند گوسفند، بز، گاو و گاومیش بهطور مرتب در برنامههای ملی واکسیناسیون قرار میگیرند. این واکسنها رایگان یا با یارانهی کامل ارائه میشوند.
2- غربالگری و حذف دامهای آلوده
کشورهایی مانند نیوزیلند و هلند با اجرای طرح «تشخیص و حذف» دامهای آلوده را شناسایی و با پرداخت غرامت، از چرخهی تولید خارج میکنند.
3- پاستوریزاسیون اجباری شیر و فرآوردههای لبنی
فروش هرگونه فرآوردهی لبنی خام یا بدون پاستوریزاسیون در این کشورها ممنوع است. کنترلهای شدید بهداشتی در تولید و عرضهی شیر و پنیر اعمال میشود.
4- نظارت متمرکز و دقیق دامپزشکی
سیستم دامپزشکی این کشورها کاملاً حرفهای، مجهز و در تعامل تنگاتنگ با وزارت بهداشت است.
5- آموزش گسترده به دامداران و مصرفکنندگان
ارتقای سواد بهداشتی در جامعه، بهویژه در میان روستاییان، مصرفکنندگان لبنیات و مشاغل مرتبط با دام، بخش جدی از برنامهها بوده است.
ایران چه باید بکند؟
با توجه به تجربیات موفق جهانی، ایران نیز میتواند گامهایی مؤثر در کنترل و کاهش تب مالت بردارد.
بسیاری از دامها در مناطق روستایی یا دورافتاده هنوز بدون واکسن هستند. تأمین منظم واکسن و اجرای سراسری طرح واکسیناسیون از ارکان کنترل بیماری است. در این مورد لازم است که برای پوشش واکسیناسیون دامها، بودجهها افزایش پیدا کنند.
از سوی دیگر لازم است نظام تشخیص دام آلوده و حذف آن با پرداخت غرامت در دستور کار قرار بگیرد.
نظارت جدی بر تولید و عرضه لبنیات سنتی، آموزش فروشندگان و افزایش دسترسی مردم به لبنیات پاستوریزه نیز از جمله اقدامات ضروری است.
یکپارچهسازی پایش بیماری در انسان و دام و ایجاد سامانههای هوشمند برای گزارشدهی سریع و دقیق، روند کنترل بیماری را تسریع میکند.
