پتک بر پاتوق؛ چه کسی جدولهای خیابان شیخ سنایی را شبانه تخریب کرد؟ + فیلم و عکس
جدال بر سر حق شهر از پلمب کافهها تا تخریب میدانی
تحریریه آوش/ساعت از نیمه شب گذشته بود که سکوت سنگین شبانه خیابان سنایی تهران با صدای پیدرپی و مهیب ضربات پتک بر بتن و سیمان شکست. ساکنانی که سراسیمه از خواب بیدار شدند و از پنجره خانههایشان به خیابان نگاه کردند، با صحنه عجیبی مواجه شدند، گروهی در تاریکی شب، بدون اعلام قبلی اما با جدیتی تمام، در حال درهمکوبیدن و تخریب جدولهای کنار باغچهها و پیادهروها بودند؛ نقطهای دقیقا روبهروی کافههای محبوب این راسته.
ساعت از نیمه شب گذشته بود که سکوت سنگین شبانه خیابان سنایی تهران با صدای پیدرپی و مهیب ضربات پتک بر بتن و سیمان شکست. ساکنانی که سراسیمه از خواب بیدار شدند و از پنجره خانههایشان به خیابان نگاه کردند، با صحنه عجیبی مواجه شدند، گروهی در تاریکی شب، بدون اعلام قبلی اما با جدیتی تمام، در حال درهمکوبیدن و تخریب جدولهای کنار باغچهها و پیادهروها بودند؛ نقطهای دقیقا روبهروی کافههای محبوب این راسته.
صبح روز بعد، آن چه از این یورش شبانه بر جای ماند، چیزی جز بتنهای شکسته، خاکسترهای سیمان و پیادهرویی ویران نبود. این اتفاق که در شب گذشته رخ داده، موجی از ابهام و نگرانی را میان اهالی، کسبه و جوانانی که این خیابان را مامن روزمرگیهای خود کرده بودند، برانگیخته است. پرسش اصلی این است که مسبب این خرابیهای شبانه کیست؟ شهرداری منطقه، نیروهای خودجوش، یا جریانی سازمان یافته که هویتش هنوز در هالهای از ابهام است؟ و از همه مهمتر، هزینه بازسازی این اموال عمومی اکنون بر عهده چه کسی خواهد بود؟
ردپای «پاتوقزدایی» در راستههای فرهنگی شهر
خیابان سنایی در قلب تهران، طی سالهای اخیر به یکی از شریانهای حیاتی زیست فرهنگی پایتخت تبدیل شده است. باغچهها و لبههای جدولهای این خیابان، بیش از آنکه صرفا بخشی از مبلمان شهری باشند، به محلی برای نشستن، گپ زدن و نفس تازه کردن جوانانی بدل شده بودند که برای ساعاتی میخواستند فارغ از تمام دغدغههای سنگین سیاسی، بحرانهای اقتصادی و فشارهای روزمره، کنار هم قهوه بنوشند و دیالوگ برقرار کنند.
یکی از افرادی که خانهاش دقیقا روبهروی محل تخریب قرار دارد، فضای آن شب را اینگونه توصیف میکند: «نیمهشب با صدای وحشتناک ضربههای پتک از خواب پریدم. ابتدا فکر کردم کارگران شهرداری در حال عملیات عمرانی هستند، اما وقتی از پنجره نگاه کردم، متوجه شدم افرادی با عجله جدولهای روبهروی خانه و دقیقا مجاور کافهها را متلاشی میکنند.»
این تخریب فیزیکی، در ابعادی وسیعتر، به باور بسیاری از تحلیلگران شهری، بخشی از سناریوی نانوشته «پاتوقزدایی» از فضاهای عمومی است. تلاشی برای حذف هر نقطهای که پتانسیل تجمع، گفتوگو و شکلگیری یک زیست جمعی مستقل را دارد.
از پلمبهای پیدرپی تا هراس از صندلیهای پیادهرو
این یورش شبانه به مبلمان شهری سنایی، اقدامی مجزا و ناگهانی نبوده؛ بلکه به نظر میرسد فاز جدیدی از یک فشار مستمر بر کسبوکارهای این منطقه باشد. این اتفاق دقیقا زمانی رخ داد که کافههای خیابان سنایی به تازگی از یک دوره پلمب چندروزه و تعلیق فعالیت خارج شده بودند. بازگشت به کار کافهها که با امیدواری کسبه همراه بود، بلافاصله تحتالشعاع این تخریبهای شبانه و فضایی از ارعاب روانی قرار گرفت.
پیادهگردی در روزهای پس از تخریب در خیابان سنایی، تغییرات ملموس دیگری را هم آشکار میسازد. صندلیها و میزهای کوچکی که پیش از این زینتبخش پیادهروها بودند و به فضای بیرونی کافهها جان میبخشیدند، اکنون جمعآوری شدهاند. برخی از کافههای خیابان ایرانشهر هم بعد از پلمبهای اخیر میزهایی که بیرون از کافه بوده را حذف کردهاند. کافهداران منطقه در گفتوگوهای ناچار و توام با احتیاط خود تایید میکنند که این اقدام کاملا خودخواسته و از روی ناچاری بوده است. یکی از مدیران این کافهها میگوید: «ما برای این که در ادامه کار و فعالیتمان مشکلی پیش نیاید و دوباره با تابلوی پلمب بر روی درهایمان مواجه نشویم، ترجیح دادیم صندلیهای خارج از کافه را برداریم.»
یکی دیگر از مغازهدارانی که سالهاست در این راسته کسبوکار دارد، با صراحت بیشتری به ریشه این بحران اشاره میکند و به «آوش» می گوید: «من فکر میکنم مشکل اصلی دقیقا همین است؛ آنها نمیخواهند جوانان دقایقی اینجا بمانند و به قول معروف، این خیابان تبدیل به پاتوق شود. برای رسیدن به این هدف هم راههای مختلفی را امتحان میکنند؛ یک روز با نظارتهای سلیقهای کافهها را پلمب میکنند و روز دیگر که میبینند کافهها باز شدهاند، شبانه میآیند و جدولهای روبهرو را که محل نشستن بچهها بود خراب میکنند تا عملا امکان توقف در پیادهرو سلب شود.»
نگاهی به تجربههای مشابه در تهران
تخریب اموال عمومی و تغییر مبلمان شهری به منظور پراکنده کردن شهروندان، پدیدهای بیسابقه در تهران نیست. اگر به عقب برگردیم، نمونههای متعددی از این دست رفتارهای سازمان یافته یا سلیقهای ارگانها را میتوان در حافظه جمعی شهر یافت. خبرگزاریهای رسمی و پایگاههای خبری تحلیل شهری مانند خبرگزاری ایسنا و سایتهای تخصصی معماری و شهرسازی در اواخر دهه نود و سالهای آغازین قرن جدید، گزارشهای متعددی از تغییر کاربری یا حذف فضاهای نشستن در میدانگاههای عمومی تهران منتشر کردند.
تخریب یا بستن راستههای موسوم به استریت فود یا غذاهای خیابانی مانند تجربه خیابان سی تیر در مقاطعی خاص که توسط روزنامههای همشهری و شرق در سالهای گذشته پوشش داده شد نشان میدهد که مدیریت شهری یا نهادهای موازی، همواره نگاهی امنیتی و تردیدآمیز به فضاهای تجمع شبانه جوانان و شهروندان داشتهاند. تفاوت حادثه اخیر خیابان سنایی با نمونههای پیشین در این است که این بار، به جای تغییر رسمی مبلمان شهری از طریق مناقصات شهرداری، کار به پتکزدنهای مخفیانه و شبانه کشیده شده است.
ابعاد حقوقی تخریب اموال عمومی و جرمانگاری آن
در همین حال باید توجه داشت که تخریب اموال عمومی در فضاهای شهری، چه از سوی افراد ناشناس و چه در قالب تصمیمات سلیقهای ارگانها، مرز مشخصی در قوانین کشور دارد.
از منظر حقوق شهری و قانون مجازات اسلامی، هرگونه آسیب به مبلمان شهری، جدولها و معابر بدون طی کردن مراحل قانونی، جرم تلقی شده و مسئولیت مدنی و کیفری سنگینی به همراه دارد. مبلمان شهری، جدول معابر، باغچهها و پیادهروها همگی مصداق بارز اموال عمومی و عامالمنفعه هستند و قانونگذار تخریب این اموال را به شدت محکوم کرده است.
طبق ماده ۶۷۷ قانون مجازات اسلامی در بخش تعزیرات، هر کس عمدا مال متعلق به دیگری، شامل اشخاص حقیقی یا حقوقی مثل شهرداری را تخریب کند یا از بین ببرد، به حبس محکوم میشود.
علاوه بر این، ماده ۶۸۷ همین قانون به طور خاص به تخریب وسایل و تاسیسات عمومی پرداخته است. طبق این بند قانونی، هر کس در تاسیسات و ابنیه عمومی از قبیل علائم راهنمایی و رانندگی، مجاری آب، فاضلاب و نهادهای خدمات شهری تخریب ایجاد کند، بدون آنکه منظور او اخلال در نظم باشد، به حبس از سه تا ده سال محکوم میشود. بنابراین، اگر تخریب جدولهای خیابان سنایی توسط افراد ناشناس یا گروههای خودسر صورت گرفته باشد، اقدام آنها یک جرم مشهود و واجد مجازات سنگین کیفری است.
جدای از بحث مجازات، اصل جبران خسارت یک قاعده عمومی و غیرقابلچشمپوشی است. بر اساس ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی، هر کس بدون مجوز قانونی عمدا یا در نتیجه بیاحتیاطی به مال یا هر حق دیگر که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده لطمهای وارد آورد که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود است. در صورتی که مسبب این اتفاق افراد ناشناس باشند، شهرداری به عنوان متولی و مالک حقوقی اموال شهر موظف است علیه آنها اعلام جرم کند تا پس از شناسایی، ملزم به پرداخت تمام هزینههای بازسازی پیادهرو به نرخ روز شوند. اما اگر مسبب این اقدام خود شهرداری یا نهادهای وابسته باشد، طبق ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی، کارمندان دولت و شهرداریها اگر در بازه وظایف خود به عمد یا در نتیجه بیاحتیاطی خسارتی به اموال عمومی تحت مدیریت وارد کنند، شخصا یا از طرف ارگان مربوطه مسئول جبران هستند؛ چرا که شهرداری حق ندارد بودجه حاصل از عوارض شهروندان را صرف تخریب زیرساختهای سالم شهری کند و این کار مصداق تضییع اموال عمومی است.
از سوی دیگر، طبق بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداریها، حفظ، نگهداری و تعمیر معابر، پیادهروها و مجاری آب از وظایف ذاتی و قطعی شهرداری است. وقتی گروهی در نیمهشب با پتک اقدام به تخریب جدولها میکنند، شهرداری منطقه به دلیل کوتاهی در حفاظت از اموال شهری و نیروی انتظامی به دلیل عدم حفظ نظم و امنیت معابر در ساعت قرق شبانه، مسئولیت نظارتی دارند و شهرداری موظف است فورا معبر را ترمیم کرده و به حالت ایمن برای تردد شهروندان بازگرداند.
مسئولیت خسارتهای وارده با کیست؟
در حال حاضر، کسبه خیابان سنایی نه تنها با ضرر و زیان ناشی از پلمبهای گذشته دستوپنجه نرم میکنند، بلکه اکنون با پیادهرویی مخروبه و زشت روبهرو هستند که چهره کسبوکار آنها را مخدوش کرده است.
واقعیت این است که خیابان سنایی امروز آیینه تمامنمای تعارض میان زیست طبیعی شهروندان و تلاش برای مهندسی رفتار جامعه است. پاک کردن صورت مسئله با پتک و سیمان، شاید موقتا تجمع جوانان را در یک نقطه خاص کمرنگ کند، اما نیاز جامعه به فضاهای عمومی برای گفتوگو و آرامش را از بین نخواهد برد؛ این نیاز در اولین فرصت، در خیابانی دیگر و راستهای دیگر، خود را بازتعریف خواهد کرد.
