سواحل شمال ایران زیر فشار تخریبهای انسانی/ از رد لاستیک تا رد کامیونهای قاچاق ماسهبر در خطه شمالی
تحریریه آوش/سواحل دریای خزر دیگر فقط با امواج دریا فرسوده نمیشوند، بلکه زیر چرخ خودروها، انبوه زباله، ساختوسازهای بیضابطه، تصرف حریم ساحلی و حتی برداشت غیرقانونی ماسه، آرام آرام هویت طبیعی خود را از دست میدهند. امروز حفاظت از سواحل دیگر صرفا به معنای جلوگیری از غرق شدگی نیست؛ بلکه به معنای نجات یکی از ارزشمندترین سرمایههای طبیعی کشور از چرخهای است که هر تابستان خسارت آن بیشتر از گذشته میشود.
تصمیم تازه ستاد ساماندهی سواحل استان گیلان مبنی بر ممنوعیت کامل تردد خودرو در سواحل و برخورد با دریافت هرگونه عوارض در طرحهای سالمسازی، تنها یک دستور اجرایی برای مدیریت گردشگری نیست؛ این تصمیم در واقع اعترافی به واقعیتی است که سالها کارشناسان محیطزیست درباره آن هشدار دادهاند؛ اینکه سواحل دریای خزر دیگر فقط با امواج دریا فرسوده نمیشوند، بلکه زیر چرخ خودروها، انبوه زباله، ساختوسازهای بیضابطه، تصرف حریم ساحلی و حتی برداشت غیرقانونی ماسه، آرام آرام هویت طبیعی خود را از دست میدهند. امروز حفاظت از سواحل دیگر صرفا به معنای جلوگیری از غرق شدگی نیست؛ بلکه به معنای نجات یکی از ارزشمندترین سرمایههای طبیعی کشور از چرخهای است که هر تابستان خسارت آن بیشتر از گذشته میشود.
ممنوعیت عبور خودرو، اولین پیام جدی
ممنوعیت ورود خودرو به سواحل گیلان، نخستین پیام جدی مدیریت جدید استان برای حفاظت از نوار ساحلی است. در جلسه ستاد ساماندهی سواحل به ریاست استاندار گیلان، علاوه بر تاکید بر ارتقای ایمنی، افزایش توان امداد و نجات و ساماندهی خدمات ساحلی، اعلام شد که تردد هرگونه خودرو در سواحل ممنوع بوده و با دریافت هرگونه عوارض در طرحهای سالم سازی نیز برخورد خواهد شد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که طی سالهای گذشته کارشناسان محیطزیست بارها نسبت به خسارتهای ناشی از ورود خودروها به سواحل هشدار داده بودند.
ورود خودرو به سواحل، برخلاف تصور بسیاری از گردشگران، تنها یک تخلف ساده نیست. حرکت خودرو روی شنهای ساحلی موجب فشرده شدن بستر ماسهای، از بین رفتن زیستگاه گونههای ریزجانوری، نابودی پوشش گیاهی ساحلی و برهم خوردن چرخه طبیعی تثبیت ماسه میشود. در بسیاری از کشورها ورود خودرو به سواحل تنها در مسیرهای مشخص و با مجوز امکان پذیر است، زیرا تحقیقات نشان داده است که تنها چند بار عبور خودرو میتواند ساختار طبیعی شنهای ساحلی را تغییر دهد و روند بازسازی آن ماهها زمان ببرد.
فصل نابودی ساحل
استان گیلان با حدود ۳۰۷ کیلومتر نوار ساحلی یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور محسوب میشود. بر اساس آمارهای رسمی، در این نوار ساحلی ۳۶۰ نقطه خطرآفرین شناسایی شده و برای مدیریت آن بیش از ۸۰۰ ناجی غریق، صدها نیروی امدادی و همیار پلیس مستقر میشوند. این ارقام نشان میدهد مدیریت سواحل صرفا محدود به خدمات گردشگری نیست، بلکه ابعاد گستردهای از ایمنی، محیطزیست و مدیریت بحران را در بر میگیرد. اما آسیبهای سواحل تنها به تردد خودرو ختم نمیشود.
هر سال با آغاز فصل سفر، حجم قابل توجهی زباله پلاستیکی، ظروف یکبار مصرف، تهسیگار و پسماندهای غذایی در سواحل شمال باقی میماند. بخش زیادی از این زبالهها در نهایت وارد دریای خزر میشوند؛ دریایی بسته که به دلیل محدود بودن تبادل آب با اقیانوسها، توان خودپالایی آن بسیار کمتر از دریاهای آزاد است. همین موضوع باعث شده کارشناسان بارها نسبت به افزایش آلودگیهای پلاستیکی و تاثیر آن بر آبزیان هشدار دهند.
تغییرات اکولوژیک و در نهایت فرسایش ساحل
در کنار زباله، ساخت و سازهای غیرمجاز و تصرف حریم ساحلی نیز از دیگر چالشهای جدی شمال کشور است. قانون آزادسازی حریم ۶۰ متری دریا با هدف حفظ دسترسی عمومی مردم به سواحل تصویب شده، اما در عمل طی دهههای گذشته بخشهایی از ساحل با ویلاسازی، دیوارکشی، ایجاد تاسیسات خصوصی و فعالیتهای اقتصادی از دسترس عموم خارج شده است. هرچند در سالهای اخیر روند آزاد سازی سواحل سرعت گرفته، اما کارشناسان معتقدند حفاظت واقعی از سواحل تنها با آزادسازی فیزیکی محقق نمیشود و نیازمند نظارت مستمر بر کاربری اراضی و جلوگیری از تخریب محیط طبیعی است.
از سوی دیگر، پوشش گیاهی ساحلی که نخستین سد دفاعی در برابر فرسایش محسوب میشود، به دلیل تردد بیرویه گردشگران، ایجاد پارکینگهای غیررسمی و توسعه بدون برنامه زیرساختهای گردشگری در بسیاری از مناطق آسیب دیده است. گیاهان ساحلی با تثبیت شنها مانع جابهجایی ماسه توسط باد میشوند و از پیشروی آب دریا جلوگیری میکنند. تخریب این پوشش، زنجیرهای از تغییرات اکولوژیک را به دنبال دارد که در نهایت فرسایش ساحل را تشدید میکند.
ماسه دزدی، تهدیدی که دیده نمیشود
در چنین شرایطی، ممنوعیت ورود خودرو را میتوان تنها نخستین حلقه از زنجیره حفاظت از سواحل دانست. اگرچه این تصمیم میتواند بخشی از فشار مستقیم بر اکوسیستم ساحلی را کاهش دهد، اما واقعیت آن است که تهدید بزرگتر، پدیدهای است که کمتر در معرض دید گردشگران قرار دارد؛ برداشت غیرمجاز ماسه از سواحل یا همان «ماسهخواری» که سالهاست فعالان محیطزیست آن را یکی از مهمترین عوامل تخریب سواحل شمال کشور میدانند. برخلاف زباله که دیده میشود یا خودرو که رد لاستیکش بر ساحل باقی میماند، ماسهخواری آرام، خاموش و اغلب در ساعات شب اتفاق میافتد، اما آثار آن گاهی تا دهها سال در چهره ساحل باقی میماند.
نخستین سد دفاعی ساحل در برابر دریا
اگر ورود خودرو به ساحل، زخمی بر پیکر طبیعت باشد، ماسهخواری زخمی عمیقتر و ماندگارتر است؛ تخلفی که شاید کمتر از سایر آسیبها در معرض دید مردم قرار داشته باشد، اما به اعتقاد کارشناسان، آثار آن میتواند سالها بر اکوسیستم ساحلی باقی بماند. ماسه ساحل تنها تودهای از شن نیست که بتوان آن را برای ساخت و ساز یا مصارف عمرانی جابهجا کرد. این لایه طبیعی، نقش ضربهگیر امواج، تثبیت کننده خط ساحلی و زیستگاه گونههای مختلف گیاهی و جانوری را بر عهده دارد. هر مترمکعب ماسهای که از ساحل خارج میشود، در حقیقت بخشی از سیستم دفاعی دریا در برابر فرسایش از بین میرود.
پدیدهای که در افکار عمومی با عنوان «ماسهدزدی» شناخته میشود، سالهاست به یکی از دغدغههای فعالان محیطزیست در شمال کشور تبدیل شده است. برداشت غیرمجاز ماسه از سواحل یا بستر رودخانههای منتهی به دریای خزر، علاوه بر برهم زدن تعادل طبیعی رسوبات، موجب افزایش فرسایش ساحلی، تخریب زیستگاه آبزیان و تغییر شکل طبیعی خط ساحل میشود. کارشناسان معتقدند بازسازی طبیعی ماسههای ساحلی فرآیندی زمانبر است و در بسیاری از مناطق، سرعت برداشت از سرعت جایگزینی طبیعی رسوبات بیشتر شده است.
در سالهای گذشته بارها تصاویر و گزارشهایی از برداشت شبانه ماسه در برخی نقاط سواحل شمال کشور منتشر شد؛ تصاویری که کامیونها و ماشینآلات سنگین را در حال انتقال ماسه نشان میداد. هرچند برخی از این تصاویر بعدها مربوط به برداشتهای دارای مجوز یا پروژههای عمرانی تشخیص داده شد، اما دستگاههای نظارتی نیز اصل وجود برداشتهای غیرمجاز را انکار نکردهاند و برخورد با متخلفان را ضروری دانستهاند.
گزارش ایرنا درباره ماجرای بابلسر نیز نشان داد بخشی از تصاویر منتشرشده در فضای مجازی با واقعیت مطابقت نداشت، اما همزمان تاکید کرد که هرگونه برداشت ماسه بدون مجوز قانونی، تخلف محسوب میشود و تحت نظارت دستگاههای مسئول قرار دارد.
خبرگزاری تسنیم نیز پیشتر در گزارشی با استناد به نظر کارشناسان محیطزیست، ماسهخواری را یکی از تهدیدهای جدی سواحل شمال کشور دانست؛ تهدیدی که در کنار ساخت و سازهای بیضابطه، تغییر کاربری اراضی، ورود فاضلاب و تخریب پوشش گیاهی، روند فرسایش سواحل را تشدید میکند. به گفته متخصصان، کاهش ذخایر ماسهای سبب میشود امواج با قدرت بیشتری به ساحل برخورد کنند و عقبنشینی خط ساحلی سرعت بیشتری بگیرد.
این مسئله تنها یک دغدغه زیستمحیطی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی نیز دارد. صنعت گردشگری شمال کشور به کیفیت سواحل وابسته است و هرگونه تخریب چشمانداز طبیعی، کاهش عرض ساحل یا افزایش فرسایش، مستقیما بر اقتصاد محلی اثر میگذارد. بسیاری از شهرهای ساحلی گیلان و مازندران بخش قابل توجهی از درآمد خود را از حضور گردشگران تامین میکنند و از بین رفتن جذابیتهای طبیعی، در بلندمدت به زیان ساکنان همین مناطق خواهد بود.
کارشناسان معتقدند همانگونه که استانداری گیلان امروز ورود خودرو به سواحل را ممنوع کرده و بر جلوگیری از تصرفات و دریافت عوارض غیرقانونی تاکید دارد، حفاظت واقعی از سواحل نیازمند یک بسته جامع مدیریتی است؛ بستهای که در آن نظارت بر برداشت مصالح، کنترل ساخت و ساز، مدیریت پسماند، آموزش گردشگران، تقویت گشتهای محیطزیست و برخورد قضایی با متخلفان به صورت همزمان دنبال شود. تجربه کشورهای موفق نیز نشان میدهد حفاظت از سواحل تنها با صدور بخشنامه ممکن نیست، بلکه به نظارت مستمر و مشارکت مردم نیاز دارد.
امروز سواحل شمال ایران بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی نیاز دارند. رد لاستیک خودرو بر شنهای ساحل شاید با نخستین موج دریا پاک شود، اما اثر تخریبهای انسانی، برداشت بیرویه ماسه، آلودگیهای پلاستیکی و تصرف حریم ساحل سالها باقی میماند. تصمیم اخیر استانداری گیلان برای ممنوعیت ورود خودرو، گامی مهم در مسیر حفاظت از نوار ساحلی است، اما این گام زمانی به نتیجه خواهد رسید که همزمان با مقابله با ماسهخواری، حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگسازی عمومی همراه شود. سواحل خزر سرمایهای ملی هستند؛ سرمایهای که اگر امروز از آن حفاظت نشود، فردا نه با بودجههای عمرانی و نه با پروژههای احیا، به سادگی قابل بازگرداندن نخواهد بود.
