هرات در برابر طالبان و نبرد بر سر حق زندگی زنان / گلوله طالبها در برابر حق تحصیل و کار و آزادی
تحریریه آوش/خیابانهای هرات بار دیگر به میدان مواجهه با حقوق اولیه زنان تبدیل شده است.این موج جدید سرکوب از اواسط خردادماه با ضربالاجل اداره امر به معروف طالبان آغاز شد که حضور زنان با چهره نمایان را جرم دانست و مأموران را برای بازداشت دختران در خیابانها مستقر کرد.
خیابانهای هرات بار دیگر به میدان مواجهه همهجانبه با حقوق اولیه زنان تبدیل شده است؛ جایی که مجریان حکومت طالبان با بخشنامههای سختگیرانه، پوشش زنان را به ابزاری برای کنترل و سرکوب کل جامعه تبدیل کردهاند. این موج جدید سرکوب از اواسط خردادماه و با ضربالاجل اداره امر به معروف آغاز شد؛ دستوری که حضور زنان با «چهره نمایان» را جرم دانست و ماموران را برای بازداشت دختران به خیابانها فرستاد.در این میان، گزارشهای تکاندهندهای از باجگیری سازمانیافته منتشر شده که نشان میدهد طالبان برای آزادی دختران بازداشتشده، از خانوادههای آنها مبالغ سنگینی پول درخواست کردهاند.این رخدادها در حالی اتفاق میافتد که از زمان بازگشت طالبان به قدرت در مرداد ۱۴۰۰، زنان افغانستان به تدریج با یکی از گستردهترین موجهای محدودیت حقوقی و اجتماعی در جهان معاصر روبهرو شدهاند. ممنوعیت تحصیل دختران در مقاطع متوسطه و دانشگاهی، محدودیتهای شدید اشتغال زنان، حذف تدریجی آنان از ساختارهای اداری و اجتماعی و الزام به رعایت قواعد سختگیرانه پوشش، تنها بخشی از سیاستهایی بوده که طی نزدیک به پنج سال گذشته به اجرا درآمده است. بسیاری از نهادهای بینالمللی این روند را نه مجموعهای از محدودیتهای پراکنده، بلکه پروژهای سیستماتیک برای حذف زنان از عرصه عمومی توصیف کردهاند.
در چنین شرایطی، تصمیم تازه طالبان درباره تشدید نظارت بر پوشش زنان، برای بسیاری از شهروندان افغانستان تنها یک دستور اداری جدید نبود؛ بلکه ادامه زنجیرهای از سیاستهایی تلقی شد که هدف آن محدود کردن حضور اجتماعی زنان و ایجاد فضای رعب و کنترل در جامعه است. گزارشهای منتشرشده از هرات حاکی از آن است که ماموران طالبان در هفتههای اخیر با استقرار در نقاط مختلف شهر، بهویژه مراکز خرید، خیابانهای اصلی و محلهای پررفتوآمد، اقدام به شناسایی و بازداشت زنانی کردهاند که از نگاه آنان معیارهای مورد نظر حکومت را رعایت نکردهاند.
اما این بار، پاسخ هرات سکوت نبود و جرقه اعتراضات مدنی از محله جبرئیل هرات زده شد؛ جایی که دهها تن از مردم و زنان معترض با شعار «تحصیل، کار، آزادی» در برابر این رفتارهای افراطی ایستادند. هرات که در دو دهه گذشته یکی از مهمترین مراکز فرهنگی، دانشگاهی و اجتماعی افغانستان محسوب میشد، همواره جایگاه ویژهای در فعالیتهای مدنی زنان داشته است.بسیاری از فعالان زن، معلمان، روزنامهنگاران و دانشجویان افغان در این شهر زندگی میکردند و به همین دلیل نیز محدودیتهای جدید طالبان در هرات با حساسیت بیشتری مواجه شده است.معترضان در شعارها و بیانیههای خود تاکید کردند که مسئله تنها نوع پوشش نیست، بلکه حق انتخاب، حق حضور در جامعه و حق برخورداری از ابتداییترین آزادیهای انسانی است. به باور آنان، تبدیل کردن پوشش زنان به ابزاری برای سرکوب اجتماعی، نهتنها کرامت انسانی زنان را هدف قرار میدهد، بلکه کل جامعه افغانستان را به سمت انزوا و عقبگرد سوق میدهد.پاسخ به این فریادهای حقخواهی، شلیک مستقیم، سرکوب شدید و حتی تفتیش بیمارستانها برای یافتن مجروحان بود. بر اساس آمارهای گزارششده، تاکنون دستکم ۲ نفر شامل یک زن و یک کودک در جریان این درگیریهای خونین جان باخته و حداقل ۳ نفر دیگر زخمی شدهاند.
همچنین گزارشها از بازداشت و شکنجه دستکم ۱۳ معترض و تعدادی از معلمان معترض حکایت دارد؛ زنانی که در بازداشتگاهها تحت شدیدترین رفتارهای خشونتآمیز و تحقیرها قرار دارند تا بهای سنگین مطالبه حقوق اولیه خود در افغانستان را بپردازند.
شاهدان عینی و منابع محلی میگویند نیروهای طالبان پس از آغاز اعتراضات، دامنه عملیات خود را گسترش داده و حتی مراکز درمانی را نیز تحت نظارت قرار دادهاند تا از شناسایی و بازداشت احتمالی شرکتکنندگان در تجمعات اطمینان حاصل کنند. این اقدام با واکنش گسترده فعالان حقوق بشر روبهرو شده است؛ زیرا بر اساس اصول پذیرفتهشده بینالمللی، مراکز درمانی و بیمارستانها باید از هرگونه مداخله امنیتی در جریان بحرانهای مدنی مصون باشند.
در سطح بینالمللی، دفتر سازمان ملل در افغانستان با محکوم کردن این بازداشتهای خودسرانه، درباره پیامدهای عمیق روانی و اجتماعی این سرکوبها هشدار داد. این نهاد تاکید کرده است که سیاستهای محدودکننده علیه زنان نهتنها حقوق اساسی میلیونها شهروند افغان را نقض میکند، بلکه آثار بلندمدتی بر سلامت روانی، آموزش، اشتغال و آینده توسعه انسانی افغانستان خواهد داشت.
فعالان حقوق بشر در سراسر جهان نیز این رفتارهای طالبان را مصداق بارز آپارتاید جنسیتی و نقض آشکار کنوانسیونهای بینالمللی دانستند. طی سالهای اخیر، سازمانهای متعددی از جمله نهادهای وابسته به سازمان ملل، سازمانهای مدافع حقوق زنان و گروههای بینالمللی حقوق بشر بارها خواستار به رسمیت شناخته شدن مفهوم «آپارتاید جنسیتی» در حقوق بینالملل شدهاند؛ مفهومی که بسیاری از آنان معتقدند وضعیت کنونی زنان افغانستان نمونه روشن آن است.در واقع آنچه امروز در خیابانهای هرات جریان دارد، صرفاً یک مناقشه بر سر پوشش نیست. این رخداد بخشی از کشمکش گستردهتری است که میان جامعهای خواهان حق آموزش، اشتغال و مشارکت اجتماعی و حکومتی مبتنی بر محدودسازی و کنترل زنان شکل گرفته است. به همین دلیل نیز اعتراضات اخیر هرات تنها یک واکنش محلی به یک بخشنامه جدید تلقی نمیشود، بلکه نمادی از مقاومت مدنی در برابر روندی است که طی سالهای گذشته بسیاری از دستاوردهای اجتماعی زنان افغانستان را هدف قرار داده است.ایستادگی زنان هرات در برابر این موج جدید از خفقان ثابت کرد که رفتارهای افراطی و زنستیزانه، هر چقدر هم با خشونت همراه باشد، نمیتواند اراده زنانی را که برای حق تحصیل، کار و کرامت انسانی خود میجنگند، بهطور کامل از بین ببرد. اعتراضات هرات بار دیگر نشان داد که مطالبه آزادی و برابری، حتی در سختترین شرایط نیز خاموش نمیشود و زنان افغانستان همچنان یکی از مهمترین نمادهای مقاومت مدنی در برابر افراطگرایی در منطقه به شمار میروند.
