جزئیات شناسایی اجساد در جنگ؛ از اثر انگشت تا DNA دندان و استخوان
جانشین مدیریت بحران سازمان پزشکی قانونی از توان شناسایی روزانه صدها پیکر، خودکفایی ۹۰ درصدی در تولید کیتهای ژنتیک، تجهیز سردخانههای سیار و تدوین پروتکلهای ویژه مدیریت بحران خبر داد.
مهسا حیدری: در پی تشریح ابعاد مختلف نقش پزشکی قانونی در مدیریت بحرانهای ملی و فراملی و با توجه به تجربیات بهدستآمده در جریان «جنگ رمضان»، مجموعهای از پرسشها درباره میزان آمادگی این سازمان در شرایط جنگی، روند شناسایی اجساد، ظرفیت سردخانهها، وضعیت نیروی انسانی و استفاده از فناوریهای نوین مطرح شد. مهدی فروزش، جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور، در گفتگو با خبرنگار مهر به این پرسشها به طور تفصیلی پاسخ داد.
وی با اشاره به نقش حیاتی پزشکی قانونی در مدیریت بحرانهای ملی و فراملی اظهار داشت: پزشکی قانونی در نگاه عمومی اغلب با سردخانه و معاینات پس از مرگ شناخته میشود، اما حقیقت آن است که این سازمان یکی از ارکان اساسی مدیریت بحران در کشور به شمار میرود.
وی با بیان اینکه ایران به دلیل گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی و موقعیت ژئوپلیتیک خاص، همواره در معرض تهدیدهای طبیعی و انسانساخت قرار دارد، افزود: بلایایی همچون زلزله، سیل و آتشسوزیهای گسترده از یک سو و بحرانهای ناشی از جنگ و درگیریهای گسترده از سوی دیگر، ضرورت آمادگی دائمی دستگاههای مسئول را دوچندان کرده است.
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور ادامه داد: در چنین شرایطی، نقش پزشکی قانونی از یک نهاد صرفاً پاسخگو فراتر رفته و به خط مقدم حفظ کرامت انسانی، مدیریت صحنه جرم، تعیین علت فوت، شناسایی قربانیان، جلوگیری از مفقودالاثر ماندن هویت افراد و کاهش آلام خانوادههای داغدار تبدیل میشود.
فروزش تأکید کرد: تجربه جنگها و بلایای بزرگ در جهان نشان داده است که هرگونه تأخیر در استقرار تیمهای پزشکی قانونی، میتواند منجر به از دست رفتن ادله، اختلال در فرآیند شناسایی و تحمیل رنج مضاعف به بازماندگان شود.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده برای افزایش آمادگی سازمان پزشکی قانونی کشور گفت: بهروزرسانی تجهیزات سیار معاینه اجساد در بحران، برگزاری مانورهای منطقهای مشترک با دستگاههای اجرایی ذیربط و آموزش تیمهای واکنش سریع در استانهای مرزی و غیرمرزی، از جمله مهمترین اقدامات انجامشده در این حوزه است.
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور خاطرنشان کرد: پاسخ سریع و مؤثر به بحرانها تنها با هماهنگی فرابخشی امکانپذیر است و سازمان پزشکی قانونی با اتکا به دانش بومی و تجارب ارزشمند دفاع مقدس و مدیریت بلایای طبیعی، آمادگی کامل دارد تا در شرایط بحرانی، با رعایت بالاترین استانداردهای علمی و انسانی، مدیریت صحنه را بر عهده بگیرد.کرامت هر قربانی، چه در بلایای طبیعی و چه در جنگ، خط قرمز سازمان پزشکی قانونی کشور است و این سازمان خود را مدافع بیادعای این کرامت در سختترین و تاریکترین لحظات میداند.
خبرنگار مهر: در شرایط جنگی یا بحرانهای شدید، میزان ارجاع پیکرها به پزشکی قانونی معمولاً در چه بازهای قرار میگیرد؟
فروزش در پاسخ به پرسشی درباره تعداد پیکرهای ارجاعی به پزشکی قانونی در شرایط جنگی اظهار داشت: آمار ارجاع پیکرها به پزشکی قانونی در شرایط جنگی تابع یک میانگین خطی و روزانه ثابت نیست. در جنگهای تحمیلی نظیر جنگ ترکیبی اخیر، شدت حملات، نوع مهمات و تراکم جمعیتی مناطق هدف، مستقیماً تعداد شهدای ارجاعی را تعیین میکند.
وی افزود: برای نمونه، در روز اول جنگ تحمیلی سوم، پس از بمباران مدرسه ابتدایی شجره طیبه در استان هرمزگان توسط نیروهای جنایتکار آمریکایی، تنها در یک شهرستان حدود ۱۷۰ پیکر شهید طی یک روز به واحدهای ما ارجاع شد. اما در روزهایی که حملات محدود یا عمدتاً متوجه مناطق کمجمعیت بود، ممکن بود کل شهدای شناساییشده در کل کشور به کمتر از ۱۰ نفر برسد.
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور ادامه داد: بنابراین به جای ارائه عدد میانگین که گمراهکننده است، شاید بهتر باشد این گونه نگاه کنیم که روند شناسایی پیکرها، تابع الگوی حملات دشمن است. در اوج بحران، تیمهای ما ظرفیت شناسایی و صدور جواز دفن تا چندصد پیکر در روز را دارند، اما در شرایط عادی و خارج از بحران، عدد روزانه ممکن است حتی تکرقمی باشد.
خبرنگار مهر: فرآیند شناسایی اجساد از لحظه ارجاع تا تعیین هویت چگونه انجام میشود؟
فروزش درباره سوالی راجع به مدت زمان لازم برای شناسایی اجساد ارجاعی به پزشکی قانونی گفت: مدت زمان مورد نیاز برای شناسایی اجساد ارجاعی به پزشکی قانونی، تابع شرایط و وضعیت هر جسد متفاوت بوده و مشتمل بر مراحل مختلفی است.
وی توضیح داد: در صورتی که جسد دارای مدارک هویتی معتبر باشد و یا توسط بستگان و آشنایان بلافاصله شناسایی شود، با تطبیق معاینات پزشکی قانونی، هویت متوفی میتواند در عرض چند دقیقه تعیین شود. چنانچه جسد ارجاعی فاقد هرگونه مدرک هویتی و مجهولالهویه باشد، حسب وضعیت ظاهری و دسترسی به شاخصهای زیستی، فرآیندهای تخصصی آغاز میشود.
به گفته فروزش، در صورت سالم و دستنخورده بودن ظاهر جسد و بهویژه چهره، به نحوی که بستگان قادر به شناسایی بوده و امکان تطبیق با معاینات پزشکی قانونی فراهم باشد، هویت طی چند دقیقه با حضور آنان مشخص میشود.چنانچه ظاهر جسد از جمله چهره و مشخصات آناتومیکی به گونهای نباشد که امکان شناسایی حضوری میسر نشود، موضوع به کارشناسان تشخیص هویت فراجا ارجاع میشود. در این مرحله، اثر انگشت متوفی با بانک اطلاعاتی فراجا تطبیق یافته و در صورت وجود تطابق، هویت شخص احراز میشود. در صورت عدم موفقیت در مراحل پیشین، از روشهای تخصصی تکمیلی نظیر تعیین هویت بر پایه مارکرهای ژنتیکی (DNA) استفاده شده و نهایتاً هویت متوفی تشخیص داده میشود .
خبرنگار مهر: طولانیترین یا پیچیدهترین موارد شناسایی اجساد در پزشکی قانونی چه ویژگیهایی داشتهاند و چرا زمانبر شدهاند؟
فروزش در پاسخ به پرسشی درباره طولانیترین زمان ثبتشده برای شناسایی یک پیکر گفت: طولانیترین زمان ثبتشده در پزشکی قانونی برای شناسایی یک پیکر، مربوط به مواردی است که هویت جسد تنها از طریق آزمایشهای ژنتیکی روی دندان یا اسکلت استخوانی قابل تعیین بوده است.
وی افزود: دلیل این تأخیر چشمگیر، فرآیند تخصصی و زمانبر استخراج DNA از بافتهای سخت بدن مانند دندان و استخوان است. این فرآیند در مقایسه با استخراج DNA از بافتهای نرم نظیر خون و عضله، به مراتب دشوارتر و طولانیتر بوده و حصول نتیجه گاه تا چندین روز و هفته به درازا میانجامد.
خبرنگار مهر: سازمان پزشکی قانونی تا چه اندازه برای سناریوهای جنگی یا بحرانهای گسترده آماده است؟
وی با اشاره به آمادگی سازمان پزشکی قانونی کشور برای مواجهه با شرایط جنگی و بحرانهای گسترده اظهار داشت: سازمان پزشکی قانونی کشور با بهرهگیری از ساختار مدیریت بحران چندلایه و برنامهریزی جامع عملیاتی، در صورت وقوع هرگونه جنگ، درگیری گسترده یا بحران پیشبینینشده، آماده ارائه خدمات تخصصی است.در این راستا، تیمهای بحران در ادارات کل پزشکی قانونی سراسر کشور، ساختارهای چندلایه پاسخگویی سریع و مؤثر را فعال کردهاند.
وی همچنین از طراحی و اجرای تیمهای کشیک تخصصی خبر داد و گفت: همکاران متخصص در واحدهای مختلف پزشکی قانونی، با آمادگی کامل در قالب کشیکهای مستمر و منظم، امکان حضور و اقدام فوری را دارند.
خبرنگار مهر: وضعیت تأمین کیتهای DNA و تجهیزات آزمایشگاهی در شرایط تحریم چگونه است؟
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به توان داخلی در تولید کیتهای ژنتیک گفت: اکثر قریب به اتفاق کیتهای تشخیص ژنتیکی (DNA) مورد استفاده در سازمان پزشکی قانونی کشور، توسط مرکز تحقیقات این سازمان تولید و تأمین میشوند و تنها سهم ناچیزی از کیتهای ژنتیک مورد نیاز در حوزههای مرتبط با جرایم، از منابع خارجی تأمین میشود.
وی افزود: کیتهای تشخیصی تولید داخل تقریباً به طور کامل توانستهاند نیازهای سازمان را در پروندههای معمول ارجاعی به سازمان و همچنین حوادث سال گذشته پوشش دهند و ذخایر پیشبینی شده نیز کاملاً برای تداوم خدمات طی ماههای آتی کافی است. ضمن آنکه تولید کیت داخلی نیز به روال عادی خود در حال انجام است.
خبرنگار مهر: در صورت افزایش شدید حجم پیکرهای ارجاعی، آیا پزشکی قانونی با کمبود نیرو مواجه میشود؟
فروزش با اشاره به وضعیت نیروی انسانی در زمان جنگ و بحران گفت: علیرغم اینکه سازمان پزشکی قانونی کشور به طور مزمن و شدید با کمبود نیروی انسانی اعم از تخصصی و خدماتی مواجه است، اما خوشبختانه در زمان بروز جنگ رمضان، با بهرهگیری از نیروهای جهادی، هیچگونه کمبودی در تأمین نیروهای پشتیبانی احساس نشد.
وی ادامه داد: پزشکان و نیروهای تخصصی سازمان نیز با الهام از روحیه ایثار و شهادت و در راستای همدلی و همراهی با مردم، حضوری فراتر از نیازهای این دوره داشتند. این حضور به حدی بیسابقه و گسترده بود که در برخی موارد حتی نیازی به استفاده از تعدادی از این عزیزان پیش نیامد.
خبرنگار مهر: در مواردی که اثر انگشت یا مدارک هویتی از بین رفته باشد، چه روشهای علمی برای شناسایی استفاده میشود؟
وی درباره نحوه شناسایی اجساد در شرایط فساد نعشی پیشرفته یا سوختگی شدید گفت: در مواردی که به دلیل فساد نعشی پیشرفته یا سوختگی شدید، اثر انگشت و همچنین بافتهای نرم نظیر خون و عضله برای احراز هویت متوفی قابل استحصال نباشد، بهکارگیری روشهای ژنتیکی مبتنی بر بقایای دندانی و اسکلتی، راهکار اصلی و مورد تأیید پزشکی قانونی محسوب میشود.
فروزش افزود: قطعات دندانی به ویژه پالپ دندان و استخوانهای متراکم مانند استخوان ران و بازو، علیرغم تخریب شدید بافتهای نرم، حاوی مقادیر کافی DNA هستهای و میتوکندریایی هستند. استخراج این مواد ژنتیکی از طریق روشهای استاندارد، امکان تعیین پروفایل ژنتیکی فرد متوفی را فراهم میآورد. پروفایل ژنتیکی حاصله، با نمونههای مرجع اخذ شده از بستگان نسبی مورد مقایسه و آنالیز آماری قرار گرفته و نهایتاً تطبیق هویت انجام میشود.
خبرنگار مهر: نقش پزشکی قانونی در اعلام آمار مفقودالاثرها چیست و این سازمان چه میزان در این حوزه ورود دارد؟
فروزش درباره آمار افراد مفقودالاثر در تهران اظهار داشت: مطابق با وظایف و رسالت ذاتی سازمان پزشکی قانونی کشور، اختیارات و مسئولیت این سازمان عمدتاً معطوف به تعیین علت فوت و کمک به تشخیص هویت متوفیان است.
وی ادامه داد: سازمان به طور مستقیم متولی جمعآوری و اعلام آمار افراد مفقودالاثر ناشی از جنگ تحمیلی نیست و تنها در حوزه تعیین علت فوت و احراز هویت پیکرهای کشفشده و ارجاعی به سازمان ایفای نقش میکند.
خبرنگار مهر: آیا امکان ایجاد بانک DNA برای کل جمعیت وجود دارد؟
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور درباره تشکیل بانک جامع DNA گفت: با عنایت به هزینههای سرسامآور و غیرعملی بودن ایجاد بانک جامع اطلاعات ژنتیکی برای تمام شهروندان، حتی در کشورهای توسعهیافته جهان نیز این اقدام امکانپذیر نبوده و دارای توجیه علمی و اقتصادی نیست.سازمان پزشکی قانونی کشور با رعایت دقیق ملاحظات علمی و بر اساس ضرورتهای عملیاتی، اقدام به راهاندازی بانک اطلاعات ژنتیک از گروههای پرخطر جامعه کرده است.
به گفته فروزش، این طرح در مرحله فعلی صرفاً بر روی مجرمین سابقهدار و گروههای در معرض خطر متمرکز شده و هدف از آن، بهرهمندی بهینه از توانمندیهای علمی در موارد ضروری تشخیص هویت و کشف جرایم است.
خبرنگار مهر: هوش مصنوعی چه جایگاهی در فرآیند شناسایی اجساد دارد و آیا به مرحله استفاده عملیاتی رسیده است؟
فروزش درباره استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند شناسایی اجساد گفت: استفاده از هوش مصنوعی و نرمافزارهای تطابق چهره و اثر انگشت در فرآیند شناسایی و تعیین هویت اجساد، در سطح جهانی همچنان در مراحل ابتدایی قرار دارد.استفاده صرف و مستقل از هوش مصنوعی برای تعیین هویت هنوز به مرحله اجرایی و عملیاتی نرسیده و سازوکارهای دقیق و مورد تأیید برای بهرهمندی از این ابزار مهم در تشخیص هویت، تاکنون به طور کامل تدوین نشده است.
وی خاطرنشان کرد: سازمان پزشکی قانونی کشور نیز تاکنون هیچگونه استفاده عملیاتی از هوش مصنوعی در تعیین هویت اجساد نداشته، اما مطالعات عینی و کاربردی لازم برای بهرهمندی از این فناوری، از بیش از یکسال پیش آغاز شده و در حال انجام است.
خبرنگار مهر: ظرفیت سردخانههای پزشکی قانونی در شرایط بحران تا چه میزان قابل افزایش است؟
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور درباره ظرفیت سردخانههای پزشکی قانونی گفت: سردخانههای سازمان پزشکی قانونی کشور در کلانشهر تهران، سایر کلانشهرها و شهرهای پرجمعیت، با رویکرد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل طراحی و تجهیز شدهاند. این طراحی به گونهای است که در مواقع اضطراری و بحرانی، امکان ظرفیتسازی پویا و استفاده از چندین برابر ظرفیت اسمی سردخانههای موجود فراهم باشد.
فروزش با اشاره به چالش نیروی انسانی در سازمان پزشکی قانونی اظهار داشت: سازمان پزشکی قانونی کشور علیرغم مواجهه با محدودیتهای جدی در حوزه نیروی انسانی و خصوصاً نیروی فنی و پزشکان، در بحرانهای سالهای اخیر توانسته است با اتکا به پزشکان و تکنسینهای خود، فرآیند مدیریت بحران را با موفقیت به انجام برساند.
وی تأکید کرد: با توجه به مشارکت و همکاری جدی همکاران در بحرانهای پیش آمده، در سناریوی افزایش تعداد پیکرهای ارجاعی به سازمان، در حد بحرانهای گذشته، انتظار میرود چالش قابل توجهی در خصوص کمبود نیروی انسانی تخصصی وجود نداشته باشد.
خبرنگار مهر: کارکنان پزشکی قانونی با چه چالشهای روحی و روانی در شرایط بحران مواجه هستند و چه حمایتهایی از آنها انجام میشود؟
وی در ادامه با اشاره به شرایط روحی و روانی کارکنان پزشکی قانونی گفت: همکاران شاغل در سازمان پزشکی قانونی کشور، به دلیل مواجهه مستمر با صحنههای دلخراش، پیکرهای درگذشتگان و خانوادههای سوگوار، با شرایط کاری فوقالعاده دشواری روبهرو هستند.
فروزش افزود: متأسفانه کمبود زیرساختهای رفاهی و نبود امکانات حمایتی متناسب با این سختیها، آسیبهای روحی و روانی فراوانی را برای کارکنان و حتی خانوادههای آنان به همراه داشته است. فقدان نظام جامع حمایت روانی و رفاهی در چنین فضای شغلی حساسی، نگرانی جدی برای سلامت روان سرمایههای انسانی این سازمان فراهم آورده و انتظار میرود مسئولان ذیربط، اعتبارات لازم را برای تأمین امکانات رفاهی و بستههای حمایت روانی ـ اجتماعی برای این قشر زحمتکش فراهم کنند.
بومیسازی تجهیزات و کیتهای تخصصی
فروزش در بخش دیگری از سخنان خود اظهار داشت: با وجود تحریمهای ظالمانه علیه کشور، جوانان نخبه و متخصص سازمان پزشکی قانونی کشور موفق به بومیسازی و تولید انبوه کیتهای تشخیصی ژنتیک و برخی تجهیزات مورد نیاز سازمان در مرکز تحقیقات پزشکی قانونی شدند.در حال حاضر بیش از ۹۰ درصد از نیاز کل سازمان پزشکی قانونی کشور به کیتهای ژنتیک و برخی تجهیزات مورد نیاز، با تولیدات داخلی تأمین میشود که این دستاورد، گامی مهم در راستای اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگی و ارتقای امنیت زیستی کشور محسوب میشود.
خبرنگار مهر: آیا پزشکی قانونی دارای سردخانهها و تجهیزات سیار برای استفاده در مناطق بحرانزده یا جنگی است؟
وی درباره تجهیزات سیار پزشکی قانونی نیز گفت: سازمان پزشکی قانونی کشور در حال حاضر تعداد مشخصی سردخانه سیار از نوع کانتینری را در اختیار دارد. این تجهیزات به موتور ژنراتور مجهز بوده و تأمین برق مورد نیاز برای سیستم سرمایشی سردخانههای کانتینری و همچنین سالنهای تشریح سیار را بر عهده دارند.
خبرنگار مهر: در شرایط اضطراری که امکان صدور گواهی فوت وجود ندارد، روند مدیریت و دفن اجساد چگونه انجام میشود؟
جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور درباره تدابیر پیشبینی شده برای شرایط فوقبحرانی گفت: در شرایط اضطراری ناشی از جنگ یا بلایای گسترده، ممکن است امکان صدور گواهی فوت و مجوز دفن برای اجساد شناسایی نشده، به دلیل محدودیتهای زمانی و مکانی میسر نباشد.
وی افزود: بر اساس پروتکلهای معتبر علمی و عملیاتی در مدیریت بلایا، در این موارد میتوان نسبت به دفن موقت پیکرها، همراه با نمونهبرداری جامع و استاندارد شامل نمونههای ژنتیک، دندانی، اثر انگشت و هر مدرک هویتی قابل استحصال اقدام کرد.تاکنون در کشور ما بحران حادی با الزام به اجرای چنین رویهای برای دفن موقت اجساد شناسایی نشده رخ نداده، اما سازمان پزشکی قانونی کشور آمادگی لازم برای مواجهه با هرگونه وضعیت احتمالی از این دست را دارد.
خبرنگار مهر: مهمترین راهبرد پزشکی قانونی برای حفظ تداوم خدمات در شرایط بحران چیست؟
وی با اشاره به راهبردهای سازمان برای حفظ پایداری خدمات در بحرانهای شدید اظهار داشت: سازمان پزشکی قانونی کشور با توجه به تجربیات بحرانهای مختلف داخلی و بینالمللی، پروتکلهای ویژهای را برای حفظ و پایداری زنجیره کاری خود تدوین و عملیاتی کرده است.این پروتکلها با محوریت آموزشهای تخصصی، تأمین تجهیزات نوین و توانمندسازی نیروی انسانی ماهر شامل پزشکان، کارشناسان آزمایشگاه ژنتیک و تکنسینهای پزشکی قانونی طراحی شدهاند تا در مواجهه با بحرانهای گسترده، حداکثر آمادگی برای پاسخگویی فراهم شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: از مهمترین راهبردهای سازمان، بهرهگیری از نظام کشیکهای چندلایه و فعالسازی ظرفیت واحدهای همجوار و قطبهای استانی بر اساس درجهبندی بحران است تا فرایندهای شناسایی، حفظ و انتقال ادله و دادههای پزشکیقانونی بدون هیچ گسستی انجام شود.
