شوک به قبض برق
اگر در قبض برقتان ردیفی با عنوان «هزینه سوخت نیروگاهی» مشاهده کرده باشید، اکنون باید بدانید این ردیف از اول آبان ۱۴۰۵ در قبوض خانگی نزدیک به ۹ برابر افزایش داشته است و علی‌القاعده بیشترین افزایش شامل حال پرمصرف‌ها می‌شود.
روزنامه شرق در گزارشی نوشت:
اگر در قبض برقتان ردیفی با عنوان «هزینه سوخت نیروگاهی» مشاهده کرده باشید، اکنون باید بدانید این ردیف از اول آبان ۱۴۰۵ در قبوض خانگی نزدیک به ۹ برابر افزایش داشته است و علی‌القاعده بیشترین افزایش شامل حال پرمصرف‌ها می‌شود.
چندی پیش، وزارت نیرو از گران‌ترشدن برق از آبان‌ماه خبر داد و دلیل آن را هم نرخ سوخت نیروگاه‌ها معرفی کرد. در این گزارش با زبان ساده قصد داریم بگوییم این ردیف چیست، از کجا آمده و چه تغییری کرده و هر گروه از مشترکان برق با چه میزان افزایش هزینه روبه‌رو شده‌اند و چه کاری می‌توانند انجام دهند.
قبض برق از چه اجزایی ساخته شده است؟
قیمت برق دارای سه بخش اصلی است؛ بخش اول هزینه سوختی است که شرکت نفت یا شرکت گاز به نیروگاه‌ها تحویل می‌دهد. بخش دوم هزینه تبدیل همین سوخت به برق در داخل نیروگاه است که به آن تبدیل انرژی می‌گویند. بخش سوم هم هزینه انتقال و توزیع برق از نیروگاه تا محل مصرف است. تا چند سال پیش مجموع این هزینه‌ها در قالب یک رقم در قبض مشترکان می‌آمد، اما اکنون برای شفافیت در اجزای هزینه برق، به‌صورت جداگانه نوشته می‌شود. این تفکیک در خرید برق از بورس هم دیده می‌شود: کسی که از بورس برق خریداری می‌کند، فقط بهای تبدیل انرژی را پرداخت می‌کند و سهم سوخت و انتقال جداگانه محاسبه و به اداره برق پرداخت می‌شود.
این ردیف تازه نیست، فقط حالا بیشتر به چشم می‌آید
ردیف «هزینه سوخت نیروگاهی» از میانه سال ۱۴۰۱ و براساس مصوبه هیئت وزیران وارد قبوض برق شد. با این حال، به دلیل الکترونیکی‌شدن قبوض و اینکه معمولا جزئیات اقلام به‌دقت بررسی نمی‌شود، بسیاری از مشترکان تصور می‌کنند این هزینه به‌تازگی به قبض برق اضافه شده است. ماجرا از اینجا شروع شد که مصرف برق کشور هر سال بیشتر می‌شود و نیروگاه‌ها ناچار هستند با ظرفیت و توان بیشتری فعالیت کنند.
از سوی دیگر، هزینه سوخت نیروگاه‌ها هم هر سال گران‌تر تمام می‌شود و در نتیجه قیمت تمام‌شده تولید برق بالاتر می‌رود. بر همین منوال، قرار شد بخشی از این خرج اضافه از طریق قبوض برق جبران شود. به گفته وزارت نیرو، هدف از دریافت این بخش از هزینه برق، مدیریت بهتر منابع، کاهش کسری‌ها و نزدیک‌کردن هزینه‌ها به نرخ‌های واقعی است تا این صنعت پایدارتر رشد کند؛ بنابراین بخشی از هزینه‌های این صنعت از طریق قبوض مشترکان تأمین و بخشی از بار مالی آن به مصرف‌کنندگان نهایی منتقل می‌شود.
از اول آبان چه چیزی تغییر کرد؟
بابک نعمتی، از پیش‌کسوتان صنعت برق ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار «شرق» می‌گوید: نیروگاه‌ها برای تولید برق، گاز یا سوخت مایع می‌سوزانند و باید هزینه آن را پرداخت کنند. طبق اسناد موجود، در سال ۱۴۰۴ هر مترمکعب گاز (یا هر لیتر فراورده نفتی) حدود دو هزار و 700 ریال، یعنی ۲۷۰ تومان محاسبه می‌شد که در ضابطه جدید دو نرخ تعریف شده است:
برای برقی که در بازار عمده‌فروشی و «تابلوی عادی» بورس برق فروخته می‌شود: حدود 12 هزار و ۸۳۰ ریال (۱,۲۸۳ تومان)، یعنی نزدیک ۴.۷۵ برابر.
برای برقی که در «تابلوی آزاد» بورس فروخته می‌شود: حدود 96 هزار و ۲۲۵ ریال (۹,۶۲۲ تومان)، یعنی بیش از ۳۵ برابر.
او ادامه داد: بنابراین، نیروگاه موظف است هزینه سوخت مصرفی خود را پرداخت کند و در صورت پرداخت‌نکردن هزینه، مدیریت شبکه می‌تواند ظرفیت فروش آن را در تابلوی آزاد کم کند. از سوی دیگر، توانیر باید همان جدول مصوب نرخ سوخت در بازار عمده‌فروشی و تابلوی عادی را در قبض مصرف‌کنندگان نهایی اعمال کند؛ به این ترتیب گرانی سوخت نیروگاه‌ها در قبض مردم خودش را نشان می‌دهد.
چرا سوخت را گران کردند؟
این کارشناس در پاسخ به این سؤال گفت: سال‌ها سوخت نیروگاه‌ها، به‌ویژه گاز، با قیمتی بسیار پایین‌تر از هزینه واقعی تأمین آن در اختیارشان قرار می‌گرفت. وقتی سوخت این‌قدر ارزان است، سرمایه‌گذاری برای بالابردن بازده نیروگاه به‌صرفه به نظر نمی‌رسید و در نتیجه ناترازی انرژی هم هر سال عمیق‌تر شد.
به گفته او، اکنون که قیمت سوخت اصلاح شده، بازده نیروگاه‌ها به یکی از عوامل مهم رقابت میان آنها تبدیل می‌شود. منطقش ساده است: هر نیروگاه برای تولید هر کیلووات‌ساعت برق باید مقدار معینی سوخت بسوزاند. آنکه با همین سوخت برق بیشتری بیرون می‌دهد، برای هر کیلووات‌ساعت کمتر خرج می‌کند و نیروگاه‌های کم‌بازده فشار مالی بیشتری را تحمل می‌کنند.
بابک نعمتی، پیش‌کسوت صنعت برق، معتقد است سیاست‌گذار با این کار به‌طور غیرمستقیم نیروگاه‌ها را به سمت بهبود راندمان سوق می‌دهد. قانون «مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق» و شیوه‌نامه‌های اجرایی‌اش هم دقیقا دنبال همین موضوع هستند؛ اینکه بهای سوخت به عملکرد و بازده هر نیروگاه ربط پیدا کند. در همین ضابطه آمده پول جمع‌شده با اولویت صرف تعهدات قراردادهای «بیع متقابل» و طرح‌های افزایش راندمان نیروگاه‌ها شود.
عددها به زبان ساده
به گفته این کارشناس ارشد صنعت برق، رقم هزینه سوخت برای همه یکسان نیست و به نوع مشترک و میزان مصرفش بستگی دارد. اعداد زیر به تومان برای هر کیلووات‌ساعت است:
۱. مصارف خانگی
در مصرف خانگی، هر منطقه و ماه یک «الگوی مصرف» دارد؛ یعنی مقداری که مصرف معمول به حساب می‌آید. هرچه بیشتر از الگو مصرف کنید، پله گران‌تر را حساب می‌کنند. خانگی‌ها در سه دسته قرار می‌گیرند: مناطق عادی و ایام غیرگرم، ایام گرم مناطق گرمسیری گروه یک و ایام گرم سایر مناطق گرمسیری.
در مناطق عادی و گرمسیری گروه یک، هر چهار پله حدود ۸.۸ برابر شده و نسبت بین پله‌ها تغییری نکرده است. در سایر مناطق گرمسیری افزایش حدود ۷.۷ برابر است. نکته مهم این است که افزایش در پله‌های بالا بسیار سنگین‌تر است: در پله اول حدود ۶۲ تومان به‌ازای هر کیلووات‌ساعت اضافه شده، اما در پله آخر بیش از ۶۲۰ تومان.
۲. مصارف عمومی
افزایش در این بخش بین پنج تا هفت برابر است. بالاترین زیرگروه حالا با بالاترین پله خانگی (۷۰۵ تومان) برابر شده است.
۳. تولید: آب و کشاورزی
این بخش با فاصله کمترین افزایش را دارد (حدود ۲۰ تا ۸۰ درصد) و هر سه زیرگروه به یک رقم رسیده‌اند.
۴. تولید: صنعت و معدن
افزایش در هر دو حدود پنج برابر است. هزینه صنایع انرژی‌بر و استخراج رمزارز حدود سه‌ونیم برابر سایر صنایع است.
۵. سایر مصارف
این گروه همچنان گران‌ترین است و افزایش آن حدود ۵٫۵ تا ۵٫۸ برابر است.
چه کسانی معاف‌اند؟
این پیش‌کسوت صنعت برق می‌گوید: در جدول جدید، هزینه سوخت برای برخی گروه‌ها صفر در نظر گرفته شده است: این گروه‌ها شامل مشترکانی هستند که مشمول بخشودگی هزینه برق هستند، بخشی از برق صنایع که از نیروگاه‌های ماده ۴ قانون مانع‌زدایی (یعنی نیروگاه‌های خودتأمین صنایع) تأمین می‌شود، برقی که از «تابلوی سبز» و «تابلوی آزاد» خریده می‌شود و روشنایی معابر.
یک مثال ساده
به گفته او، خانواده‌ای در منطقه عادی را در نظر بگیرید که ماهی ۲۰۰ کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌کند و مصرفش کاملا در محدوده الگوی منطقه‌اش است (این فقط یک فرض برای نمونه است). این خانواده برای ردیف سوخت:
قبلا ۲۰۰ × ۸ = ۱,۶۰۰ تومان می‌پرداخت.
حالا ۲۰۰ × ۷۰٫۵ = حدود ۱۴,۱۰۰ تومان می‌پردازد.
یعنی ماهی نزدیک 12 هزارو 500 تومان بیشتر، فقط بابت همین یک ردیف. اگر مصرف از الگو فراتر برود، پله‌های گران‌تر وارد و تفاوت چند برابر می‌شود.
این فقط بخشی از قبض است
او ادامه می‌دهد: نباید این اعداد را با کل قبض اشتباه گرفت. هزینه سوخت، جدا از بهای خود برق و سایر اقلام است. برای دانستن قبض نهایی باید تعرفه سال ۱۴۰۵ را هم دید.
بابک نعمتی به این نکته مهم هم اشاره می‌کند: یک نکته بی‌پاسخ هم هست؛ افزایش نرخ سوخت خود نیروگاه‌ها (حدود ۴.۷۵ برابر) با افزایش خانگی (حدود ۸.۸ برابر) یکی نیست. اسنادی که منتشر شده توضیح نمی‌دهد ارقام جدول قبوض دقیقا چگونه از نرخ سوخت نیروگاه‌ها به دست آمده است.
چه باید کرد؟
به گفته این پیش‌کسوت صنعت برق، این ردیف به مصرف هر خانه، اداره و کارخانه وابسته است؛ پس هرقدر مصرف کمتر باشد، رقمش هم خودبه‌خود پایین می‌آید. در مقابل، کسانی که پرمصرف‌تر هستند سهم بیشتری می‌دهند و عملا بخشی از یارانه انرژی و خرج توسعه زیرساخت‌های برق کشور را جبران می‌کنند.
مشترکان خانگی و تجاری
او ادامه داد: مصرف برقتان را حساب‌وکتاب کنید و از روشن‌ماندن بی‌دلیل لوازم برقی جلوگیری کنید.
لامپ‌های LED و لوازم برقی کم‌مصرف با برچسب انرژی A انتخاب خوبی‌اند؛ همین تغییر ساده می‌تواند مصرف و در نتیجه هزینه این ردیف را به‌طور محسوسی پایین بیاورد.
مشترکان صنعتی
او درباره مشترکان صنعتی نیز گفت: اول بررسی کنید قبضتان واقعا با تعرفه صنعتی صادر شده باشد. فرقش کم نیست: در جدول جدید سایر صنایع ۲۳۳ تومان می‌پردازند، اما «سایر مصارف» تا هزار و 176 تومان می‌رسد، یعنی حدود ۷.۶ برابر. اگر تعرفه صنعتی برایتان اعمال نشده، با هماهنگی وزارت صمت و شرکت‌های برق می‌توانید آن را دریافت کنید. خرید برق از خرده‌فروش‌ها یا بورس انرژی را هم در نظر بگیرید؛ از این راه می‌توانید روی بخش دیگری از هزینه برقتان، یعنی خود انرژی، هم صرفه‌جویی کنید.
بنابراین، سوخت نیروگاه‌ها دیگر ارزان نیست و این هزینه از طریق قبض به مشترکان می‌رسد. سیاست‌گذار می‌گوید هدف، واقعی‌کردن هزینه‌ها و سوق‌دادن نیروگاه‌ها به سمت راندمان بالاتر است. هر مشترک هم با مصرف کمتر و آگاهانه‌تر می‌تواند سهم خود را از این افزایش هزینه کمتر کند. ضمن آنکه یک ابهام مهم همچنان باقی است: نرخ سوخت نیروگاه‌ها در بازار عمده‌فروشی حدود ۴.۷۵ برابر افزایش یافته، در حالی که افزایش نرخ این ردیف در قبوض برق خانگی به حدود ۸.۸ برابر می‌رسد. اسناد و اطلاعات منتشرشده، دست‌کم به‌صورت شفاف، نشان نمی‌دهند ارقام جدید مندرج در جدول قبوض دقیقا براساس چه فرمول و سازوکاری از نرخ سوخت نیروگاه‌ها محاسبه شده‌اند. روشن‌شدن این رابطه و انتشار مبنای محاسبات، می‌تواند به شفافیت بیشتر در نحوه تعیین هزینه سوخت نیروگاهی و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مشترکان کمک کند.
