از رؤیای زندگی تا اجبار به بقا؛ زندگی نمی‌کنیم، فقط دوام می‌آوریم
تحریریه آوش/ امان الله قرایی مقدم جامعه شناس به آوش می‌گوید: «باید یک فضایی برای فراهم کردن بستر آرامش حتی با وجود امکانات حاضر در جامعه ایجاد شود».
نسترن فرخه/ ساده‌ترین فعالیت‌هایی که پیش از این بخشی از معنای زندگی افراد را شکل می‌دادند، حالا زیر سایه شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه از زندگی بسیاری از شهروندان حذف شده‌اند. حذف همین رفاهیات اندک، برای بخشی از جوانان به معنای از دست دادن انگیزه و کاهش توان تاب‌آوری است؛ از زنی که برای تأمین هزینه تعمیر لوازم خانه‌اش درمانده تا پسری که به دلیل مشکلات اقتصادی از ادامه تحصیل صرف‌نظر می‌کند و جوانانی که دیگر توان برگزاری دورهمی‌های ساده با دوستانشان را ندارند. کارشناسان حوزه اجتماعی معتقدند نشانه‌های متعددی از کاهش تاب‌آوری در جامعه دیده می‌شود؛ وضعیتی که ضرورت فراهم کردن بسترهایی برای ایجاد آرامش نسبی و بازگرداندن امید به زندگی شهروندان را بیش از پیش آشکار می‌کند.
توان پرداخت هزینه‌های غیرضروری را ندارم
«شبانه‌روز درگیر کارم و در آخر ماه چیزی برای زندگی کردن برایم نمی‌ماند.» این بخشی از صحبت‌های نسرین است؛ دختری ۳۰ ساله که از تمام شدن انرژی‌اش برای زندگی می‌گوید: «چند روز قبل داشتم فکر می‌کردم در انتهای این همه کار کردن چه چیزی به دست خواهم آورد. واقعیت این است که از همان اول ماه آن‌قدر هزینه‌های ضروری اولیه برایم قابل توجه است که دیگر چیزی تا آخر ماه برایم نمی‌ماند. بعد از سال‌ها درس خواندن و کار کردن، مثلاً از هفته دوم ماه امکان رفتن به رستوران یا کافه با دوستانم را نخواهم داشت. چند روز قبل فکر کردم گوشی همراهم سوخته؛ واقعاً نابود شدم. برای چند ساعت تمام دنیا جلوی چشمانم سیاه شد. فقط داشتم فکر می‌کردم هزینه خرید گوشی را از کجا بیاورم. در ۳۰ سالگی احساس می‌کنم دیگر توانی برای ادامه ندارم و تمام شدم».
این همه تلاش بی‌حاصل
«همه تلاشم را برای مستقل بودن کردم، اما الان با ۲۶ سال سن به خانه پدر و مادرم بازگردم.» محمد از همه تلاش سال‌های قبلش می‌گوید که توانسته بود به تهران بیاید و خانه‌ای اجاره کند. «از نوجوانی تمام تلاشم را کردم تا از اراک به تهران بیایم و درس بخوانم. دانشگاه‌ام که تمام شد، خانواده اصرار داشت به خانه برگردم، ولی گفتم در جایی استخدام شدم و در تهران می‌مانم. اما دو سالی است که با سختی زندگی می‌کنم. در این چند ماه، مخصوصاً بعد از جنگ، واقعاً شرایطم بدتر شده و فقط کار می‌کنم تا اجاره خانه را بدهم و زنده بمانم. انگار که همه تلاش این سال‌هایم به هیچ کجا نرسیده است».
راهی برای ایجاد معنا در زندگی
امیر جوانی است که سال‌هاست در مرکز شهر تنها زندگی می‌کند. از شرایط یک سال اخیرش توضیح می‌دهد که به دلیل شرایط اقتصادی قید درس خواندن را زده و فقط کار می‌کند. «یک چیزهایی برای آدم‌ها زندگی‌بخش است. مثلاً درس خواندن و دانشگاه رفتن برای من همین حس را داشت. می‌دانستم که اگر بخواهم، امسال دانشگاه سراسری در رشته مورد علاقه‌ام قبول می‌شوم. اما دیدم وقت برای کار کردنم کم می‌شود و نمی‌توانم از پس هزینه‌ها بربیایم. در حالی که این ساده‌ترین مسیر برای دوستانم است که از ایران به کشورهای دیگر مهاجرت کردند. با این حال سعی می‌کنم معناهای دیگری که دوست دارم را برای خودم ایجاد کنم، اما می‌دانم دستیابی به همه چیز سخت‌تر از قبل شده است».
ناامیدی جای همه تلاش‌هایم را گرفت
مهناز هم جوان دیگری است که از این روزهایش می‌گوید: «از تمام هزینه‌هایم زدم. با ۴۰ سال سن، در تأمین ساده‌ترین نیازهایم هم ماندم. از شارژ ساختمان تا هزینه تعمیر لباس‌شویی، همه برای من تبدیل به ترس شده. واقعاً هفته قبل در جلسه ساختمان تصمیم بر این شد تا یک میلیون و ۵۰۰ به شارژ ساختمان اضافه شود و همین مبلغ اندک برای من زیاد است. در کنار دیگر مخارج خانه، واقعاً نمی‌دانم تا چه زمان می‌توانم به این شکل ادامه دهم. فکر کردن به این چیزها برایم دشوار است، چون جز ناامیدی ثمر دیگری برایم ندارد».
چاره‌ای جز ادامه تاب‌آوری نیست
توان تحمل جامعه کم شده و امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس، با اشاره به نشانه‌های کاهش تاب‌آوری اجتماعی، معتقد است یکی از مهم‌ترین عوامل تضعیف تاب‌آوری در جامعه، سست شدن پیوند میان فرد و محیط اجتماعی است و برای آوش می‌گوید:«بر اساس دیدگاه دورکیم، گسست پیوند فرد با جامعه و تضعیف همبستگی اجتماعی از عوامل مهم زمینه‌ساز خودکشی است. زمانی که فرد احساس کند ارتباط و تعلق خود را با جامعه از دست داده و دیگر جایگاه و پیوند معناداری در محیط پیرامونش ندارد، ممکن است به انزوا، سرخوردگی و در نهایت رفتارهای پرخطر سوق پیدا کند. این گسست اجتماعی می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. از شکست در روابط عاطفی و مشکلات خانوادگی گرفته تا فشارهای اقتصادی، مسائل سیاسی، مشکلات روحی و روانی و عوامل فرهنگی. در واقع، زمانی که افراد در دستیابی به اهداف و انتظارات خود ناکام می‌مانند، به‌تدریج احساس ناامیدی و سرخوردگی در آنها شکل می‌گیرد».
این جامعه‌شناس با بیان اینکه سرخوردگی اجتماعی در گروه‌های سنی مختلف، قابل مشاهده است، می‌گوید:«هرچه به دهه‌های اخیر نزدیک‌تر شده‌ایم، عوامل متعددی بر تشدید این وضعیت تأثیر گذاشته‌اند. مشکلات اقتصادی، نااطمینانی نسبت به آینده، نبود شادی و نشاط اجتماعی و کاهش امید به بهبود شرایط، از جمله عواملی هستند که احساس تعلق اجتماعی را تضعیف می‌کنند. افراد در این فضا با تصویری از فرصت‌ها و امکانات مواجه می‌شوند که ممکن است با واقعیت زندگی آنها فاصله زیادی داشته باشد. در نتیجه، فاصله میان خواسته‌ها و انتظارات فرد با امکانات واقعی، احساس ناکامی و محرومیت را افزایش می‌دهد».
قرایی‌مقدم تأکید می‌کند که پیامد این وضعیت صرفاً به زندگی فردی محدود نمی‌شود، بلکه آثار سیاسی و اجتماعی به دنبال دارد. به‌گونه‌ای که ممکن است دلبستگی افراد به مسائل اجتماعی، سیاسی و عمومی کاهش پیدا کند و اعتماد میان مردم و حاکمیت آسیب ببیند. نمی‌توان انتظار داشت بدون بهبود شرایط اقتصادی، اجتماعی و روانی جامعه، تاب‌آوری افزایش پیدا کند. مردم هر روز با دغدغه‌هایی همچون گرانی، تورم، بیکاری و نگرانی نسبت به آینده از خواب بیدار می‌شوند. طبیعی است که تداوم چنین شرایطی امید اجتماعی را کاهش دهد. بنابراین باید یک فضایی برای فراهم کردن بستر آرامش حتی باتوجه به امکانات حاضر در جامعه ایجاد شود».
