فاتحان ساترا و بازندگان آنتن/ آمارسازی‌های نجومی برای رسانه‌ای که به اقلیت باج می‌دهد
آنتن انحصاری و بودجه عمومی
تحریریه آوش/ صداوسیما ده ها برابر بودجه دریافتی و رسمی خود، درآمد بازرگانی دارد اما این درآمد صرف چه اموری می‌شود و چطور شفاف و دقیق محاسبه و نظارت می‌شود، مشخص نیست
بیتا محسنی/ صداوسیما در جغرافیای رسانه‌ای ایران، حکایت آن مسافری است که از روزگار تأسیس تا رسیدن به نقطه کنونی، مسیری پرپیچ‌وخم را پیموده است؛ مسافری که روزگاری تنها ناظر تحولات سیاسی بود، اما امروز خود به طراح و مهندس اصلی محدودیت، ممیزی و تک صدایی بدل شده است. نهادی که صندلی ریاست و اتاق فرمانش را به سنگر جنگ با هر رقیب تازه‌نفسی بدل کرده تا با اهرم‌هایی چون «ساترا»، سودای انحصارداری مطلق را در سر بپروراند و بساط شبکه نمایش خانگی و رقبای قد علم‌کرده را با تیغ سلیقه جمع کند. نهادی که در تعریفی عجیب و گزینشی از واژه «مردم»، آن‌ها را جماعتی فانتزی و کاریکاتوری از همان اقلیت مطلوب که تنها در محاسبات گلخانه‌ای مدیران سازمان وجود خارجی دارند معنا می‌کند و بس. نهادی که حالا سال‌هاست از مفهوم فراگیر «رسانه ملی» فاصله گرفته و به تریبون انحصاری و یک‌سویه یک جریان سیاسی خاص مبدل شده است؛ تریبونی که با مهندسی دقیق اخبار، تک‌صداییِ کرکننده و پمپاژ ایدئولوژیِ محفلی، تلاش می‌کند واقعیت جامعه را از قاب شیشه‌ای تحریف کند.
با این‌حال تا همین چند سال اخیر، هنوز کورسوی امید و برنامه‌هایی بر صفحه جادو باقی مانده بود که مخاطب خسته از کلیشه را، دست‌کم ساعتی پای جعبه جادو بنشاند. «فوتبال ۱۲۰» که مرهمی نسبتاً قابل‌قبول بر جای خالی «نود» بود، «دورهمی»، «خندوانه» و «عصر جدید» که ستون‌های خیمه سرگرمی جامانده بر دوش رسانه ملی بودند، «کتاب‌باز» که بوی خوش کتاب و اندیشه را مهمان خانه‌ها می‌کرد، و «سیم‌آخر» با اجرای رضا رشیدپور که نمونه‌ای تمیز و الگوبرداری‌شده از استانداردهای جهانی مسابقه تلویزیونی بود، اصلی‌ترین حلقه‌های اتصال باقی‌مانده میان رسانه و مردم بودند؛ حلقه‌هایی که قربانی تصمیمات چکشی جبلی و تیم مدیریتی‌اش شدند تا پروژه پاکسازی چهره‌ها از قاب تصویر با قاطعیت کامل کلید بخورد.
این تقابل قهرآمیز گاه صریح و بی‌پرده عیان شد، گاه با تنگ‌تر کردن حلقه‌های محاصره، برنامه‌سازان کهنه‌کار را به فرار و خودخواستگی ترغیب کرد و گاه نیز حاصل امتناع هنرمندانی بود که ترجیح دادند در رسانه‌ای که روزبه‌روز از اعتبار و سرمایه اجتماعی‌اش تهی می‌شد، حضور نیابند. مدیران جام‌جم نیز در مواجهه با این ریزش مخاطب، نه‌تنها تلاشی برای ترمیم زخم‌ها نکردند، بلکه با استراتژی رونمایی از نسخه‌های بدلی، ضعیف و کاریکاتوری از مجریان و فرم‌های پرطرفدار گذشته—نظیر آوردن مهره‌هایی چون مهران رجبی، بشیر حسینی و حامد سلطانی به خط مقدم اجرا—تیر خلاص را به پیکر بی‌جان اعتماد عمومی شلیک کردند.
۷۰.۵ درصد؛ عددی بزرگ‌تر از پرسش‌هایی که باید پاسخ داده شوند
شاهکار این روزهای مدیران صداوسیما اما نه در کیفیت برنامه‌سازی، که در جادوگری آماری نمایان شده است: ۷۰.۵ درصد مخاطب. رئیس مرکز تحقیقات صداوسیما این رقم را به‌عنوان میزان مخاطب تلویزیون در بهار ۱۴۰۵ اعلام کرده است. در همان روایت رسمی، میزان مخاطب تلویزیون در سال ۱۳۹۴ حدود ۸۴.۸ درصد و در سال ۱۴۰۲ حدود ۵۹.۷ درصد عنوان شده. اما ۷۰.۵ درصد دقیقاً چه کسانی را شامل می‌شود؟ کسی که روزی چند دقیقه تلویزیون روشن می‌کند، با کسی که پیگیر یک سریال یا برنامه مشخص است، در یک گروه قرار می‌گیرد؟ تماشای یک مسابقه ورزشی، دنبال‌کردن اخبار در شرایط بحرانی و انتخاب مستمر برنامه‌های تلویزیون، همگی یک معنای واحد دارند؟ تازه حتی اگر این رقم را بدون هیچ مناقشه‌ای بپذیریم، هنوز یک سؤال مهم باقی می‌ماند: مخاطب‌داشتن دقیقاً چه چیزی را ثابت می‌کند؟ تماشا لزوماً به معنای اعتماد نیست؛ دسترسی لزوماً انتخاب آزادانه نیست و روشن‌بودن تلویزیون در خانه، الزاماً به معنای رضایت از آنچه پخش می‌شود نیست. آمار مخاطب می‌تواند درباره میزان تماشا حرف بزند، اما به‌تنهایی نمی‌تواند برای یک رسانه اعتبار اجتماعی، اعتماد عمومی یا حق نمایندگی همه جامعه بخرد!
بودجه‌های بزرگ؛ پاسخ‌گویی کوچک
اگر قرار باشد کارنامه صداوسیما را نه از روی شعارهای مدیریتی، بلکه از روی منابعی که در اختیار دارد بررسی کنیم، تصویر مالی سازمان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بودجه صداوسیما در سال ۱۴۰۲ حدود ۷ هزار و ۹۳۸ میلیارد تومان بود. این رقم در لایحه بودجه ۱۴۰۳، با احتساب اعتبارات مرتبط، به حدود ۲۴ هزار میلیارد تومان رسید. در قانون بودجه ۱۴۰۴ نیز برای ردیف سازمان، مجموع اعتبار و درآمدی حدود ۲۹ هزار و ۶۳۲ میلیارد تومان در نظر گرفته شد که حدود ۸ هزار میلیارد تومان آن درآمد اختصاصی و متفرقه بود.
برای سال ۱۴۰۵، لایحه بودجه رقم ۳۳ هزار و ۵۱۲.۵ میلیارد تومان را در ردیف اصلی سازمان پیش‌بینی کرد؛ رقمی که با افزودن ردیف‌های حمایتی و اعتبارات مرتبط، در برخی بررسی‌ها به حدود ۴۶ هزار و ۳۵۲.۵ میلیارد تومان می‌رسد. از سوی دیگر، سیدشهاب‌الدین طباطبایی، عضو شورای اطلاع‌رسانی دولت، در آبان ۱۴۰۴ با اشاره به هزینه روزانه صداوسیما گفته بود که هر روز حدود ۹۶ میلیارد تومان از منابع مردم وارد این سازمان می‌شود! این یعنی هر خانواده ایرانی، چه تلویزیون نگاه کند و چه نه، چه صداوسیما را قبول داشته باشد یا نه، چه آن را دنبال کند یا سال‌هاست قید آن را زده باشد، محکوم است بخش قابل توجهی از بودجه خودش را برای رسانه‌ای بپردازد که انتخابش نمی‌کند.
آنتن را می‌فروشند، بودجه را هم می‌گیرند!
ماجرا فقط به اعتبارات عمومی ختم نمی‌شود. صداوسیما از محل تبلیغات و درآمدهای اختصاصی نیز منابع مالی دارد. برای درک این گزاره چند مثال مطرح می‌کنیم. طبق گزارش «تابناک» در سال گذشته، صداوسیما از هر قسمت سریال «پایتخت٧» حدود ۵۰۰میلیارد تومان درآمد داشت. یعنی فقط با تبلیغ در ٢۰ قسمت از همین تک‌سریال، عددی معادل یک سوم بودجه مصوبه مجلس را از آن خود کرد! پیش از آن، روزنامه «فرهیختگان»، درآمد یک شب تلویزیون از پخش دو بازی فوتبال استقلال و پرسپولیس در آسیا را بین ۳۲ تا ۵۸هزار میلیارد تومان برآورد کرد. این رقم بیش از دو برابر بودجه دریافتی صداوسیما در سال ۱۴۰۲ بود!
به عبارتی سازمان صداوسیما ده ها برابر بودجه دریافتی و رسمی خود، درآمد بازرگانی دارد اما این درآمد صرف چه اموری می‌شود و چطور شفاف و دقیق محاسبه و نظارت می‌شود، مشخص نیست.
رقیب را محدود کن، بعد از رقابت حرف بزن
شاید یکی از روشن‌ترین تناقض‌های صداوسیما در مواجهه با شبکه نمایش خانگی دیده شود. سازمانی که خود تولیدکننده محتواست و در بازار جذب مخاطب با پلتفرم‌ها رقابت می‌کند، از طریق ساترا در جایگاه تنظیم‌گر و ناظر بر بخش مهمی از همان بازار نیز قرار گرفته است. به بیان ساده‌تر، یک طرف رقابت در موقعیتی قرار دارد که بر قواعد فعالیت طرف‌های دیگر هم اثر می‌گذارد. ماجرای توقف پخش سریال «سووشون» و مسدودشدن پلتفرم نماوا در خرداد ۱۴۰۴، تنها یکی از نمونه‌هایی بود که بار دیگر بحث مجوزدهی، حدود اختیار نهاد ناظر و مداخله در فعالیت پلتفرم‌ها را به سطح عمومی آورد.
در چنین شرایطی، پرسش این نیست که چرا برای شبکه نمایش خانگی قانون و ضابطه وجود دارد؛ پرسش این است که چرا تنظیم‌گری این بازار باید در ساختاری انجام شود که خود یکی از ذی‌نفعان اصلی آن است؟ چرا نهاد ناظر نباید از سازمانی که با همین پلتفرم‌ها برای جذب مخاطب رقابت می‌کند، استقلال نهادی و اجرایی داشته باشد؟ رقابت رسانه‌ای قرار است با کیفیت، خلاقیت، اعتماد و انتخاب مخاطب پیش برود.
آنتن عمومی، تریبون یک اقلیت؟
در جهان صداوسیما، ظاهراً «مردم» تعریف چندان پیچیده‌ای ندارند و دوربینش برای بعضی‌ها همیشه روشن است و برای بعضی دیگر فقط وقتی که قرار است به‌عنوان مسئله، تهدید، انحراف یا سوژه یک گزارش انتقادی ظاهر شوند. این دیگر صرفاً انتخاب سوژه یا تفاوت سلیقه برنامه‌ساز نیست؛ تعریف انحصاری از «مردم» است؛ تعریفی که در آن، وفاداری به روایت رسمی ظاهراً از حق دیده‌شدن مهم‌تر است.
تناقض ماجرا هم همین‌جاست که صداوسیما از جیب همه جامعه هزینه می‌کند، اما انگار فقط از طرف بخشی از آن حرف می‌زند. از همه پول می‌گیرد، اما همه را مخاطب خود نمی‌داند؛ آنتن را عمومی می‌خواهد، اما جامعه را گزینشی بازنمایی می‌کند. بعد هم وقتی بخش بزرگی از مردم به سراغ رسانه‌های دیگر می‌روند، به‌جای پرسیدن این که چه چیزی آن‌ها را از این آنتن فراری داده، مسئله را به رقابت با پلتفرم‌ها و ضرورت نظارت بر شبکه نمایش خانگی تقلیل می‌دهد. گویی مشکل نه در تنگی قاب، که در وجود پنجره‌های دیگری است که مردم از آن‌ها بیرون را تماشا می‌کنند.
