کنفرانس امنیتی مونیخ؛ از تهدید در روابط فراآتلانتیکی تا تخریب دیپلماسی

کنفرانس امنیتی مونیخ که از عصر جمعه آغاز به کار کرد، از زمان آغاز به کار خود در سال 1963 تحت رهبری ویلی برانت، کنفرانسی نمادین شناخته شده‌ که سخنان مطرح شده در آن بیش از آنکه ضمانت اجرایی داشته باشد، بازتابی از سیاست‌های کلی اروپا و آمریکا درباره نگرانی‌های مشترک آنها بوده است. اما امسال این نشست اهمیتی بیش از همه 6 دهه گذشته یافته است. این نشست امنیتی که به طور معمول با حضور سران و مقامات عالیرتبه جهانی برگزار می‌شود، در سال‌های نخست، بیش از هر چیزی بر بازدارندگی هسته‌ای، انسجام ناتو و مهار شوروی تمرکز داشت اما دستورکار نشست 2026 آن فراتر از این نگرانی‌های معمول اروپا و آمریکا است و به مسائلی مانند امنیت سایبری، تغییرات اقلیمی، امنیت انرژی، مهاجرت، رقابت قدرت‌های بزرگ، جنگ‌های منطقه‌ای و حتی ابعاد اقتصادی امنیت اختصاص دارد. ضمن اینکه مساله ایران و تهدیدهای اخیر دونالد ترامپ علیه آن و اقدامات ضد ایرانی اروپایی‌ها نیز جایگاهی خاص در نشست امسال دارد.

تحلیلگران سیاسی و امنیتی معتقدند، کنفرانس امنیتی مونیخ همواره به عنوان یک فشارسنج سیاسی در عرصه ژئوپلتیک جهان شناخته شده است. آنها از همین رو به دو سخنرانی در نشست سال گذشته و امسال اشاره می‌کنند و این سخنان را نشان‌دهنده اولویت نخست اروپا که بازتاب نگرانی آنها از تغییر در روابط با آمریکا است، می‌دانند.

نشست سال 2025 و بویژه با سخنرانی جی دی ونس، معاون اول دونالد ترامپ، که برای اروپا خط ونشان کشید و به آنها هشدار داد با اجازه اقامت دادن بی‌رویه به مهاجران در حال نابودی خود هستند و برای آنها بهتر است به سخنان راستگرایان افراطی گوش فرادهند، اصطکاک‌های موجود در جهان چندقطبی و شکنندگی اتحاد فراآتلانتیکی را آشکار کرد. نشست سال 2026 نیز با سخنرانی آغازین فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، آغاز شد که هشدار می‌داد حتی آمریکا نیز به‌تنهایی نخواهد توانست از پس مشکلات و بحران‌های کنونی جهانی برآید که حاکی از هشدار او به آمریکا برای برهم نزدن اتحاد قدیمی ایالات متحده با قاره سبز بود.

اما در فاصله این دو سخنرانی اتفاق‌های زیادی در روابط دو طرف رخ داده است. اندکی بعد از سخنرانی نخست بود که دونالد ترامپ، جنگ تعرفه‌ای خود با اروپا را با اعمال تعرفه‌هایی قابل توجه بر کالاهای اروپایی آغاز کرد و باز اندکی پس از این رویارویی بود که اروپا را از مذاکرات صلح اوکراین خارج کرد و یک دو ماه پیش نیز طرح صلحی ارائه کرد که کاملا به سود روسیه است. در هفته‌های اخیر هم دست اندازی رئیس‌جمهوری ایالات متحده بر گرینلند، باعث شکاف‌هایی عمیق‌تر شده است. اما کار به همین مسائل ختم نشد و دونالد ترامپ در سخنرانی خود در داووس رهبران اروپایی را مسخره کرد و مدعی شد، اروپا بدون ایالات متحده «هیچ» است.

به همین دلیل هم هست که بسیاری از دیپلمات‌ها و مقامات عالی اروپایی معتقدند، روابط آنها با آمریکا دیگر هرگز مثل قبل نخواهد شد، حتی اگر ترامپ دیگر رئیس‌جمهوری ایالات متحده نباشد.  آنها به همین دلیل نیز در تکاپوی آن هستند که وابستگی‌های نظامی و اقتصادی خود به واشنگتن را به حداقل برسانند.

سخنرانی هشدار آمیز مرتس نیز به همین منظور ایراد شد. او هفته پبش نیز با تاکید بر اینکه روابط فراآتلانتیکی تغییر کرده است، گفته بود: «اما نوستالژی و یادآوری دوران خوش گذشته به هیچ‌کس کمک نخواهد کرد.»

سایر موضوعات مهم نشست مونیخ

اما نشست امسال فقط اختصاص به نگرانی‌های روابط اروپا با آمریکا ندارد زیرا جهان وارد دوره‌ای شده است که برخی تحلیلگران بدبین آن را عصر تخریب دیپلماسی می‌دانند که بیش از تکیه بر دیپلماسی خواهان تغییر وضعیت موجود با هر ابزاری است. این تحلیلگران بدبین بر همین اساس همچون بسیاری از مردم اروپا معتقدند، جهان در آستانه انفجاری قرار دارد که اگر درست مدیریت نشود، باید در انتظار جنگ جهانی سوم بود. جنگی که ممکن است به یک دلیل نه چندان موجه و حتی کوچک رخ دهد.

نشانه‌های این دست نگرانی‌ها را می‌توان در دستورکار نشست 2026 کنفرانس امنیتی مونیخ مشاهده کرد. در دستورکاری که از سوی مدیران و مسئولان این کنفرانس منتشر شده، چندن مساله برجسته است.

نخستین آنها رقابت‌های استراتژیکی است که موجب فرسایش هنجارهای بین‌المللی در هنگامه بی‌ثباتی‌ها شده است. پس از آن هوش مصنوعی و تهدیدهایی که از جانب فناوری‌های نوین شامل خطرات حملات سایبری احساس می‌شود، نگرانی‌ها را برانگیخته است. مساله دفاع اروپا که بویژه در چهار سال اخیر با جنگ اوکراین بیش از هر زمان حساسیت ساکنان قاره سبز را برانگیخته و همچنین شکنندگی همکاری‌های بین‌المللی و پیمان‌های جهانی دیگر مسائل مهمی است که در نشست امسال مورد توجه است.