معمای قدرت در اسرائیل؛ از پیروزی لیکود تا مأموریت آیزنکوت/ نتانیاهو پشت درهای دولت جدید

اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، پس از چند روز رایزنی با احزاب راه‌یافته به پارلمان این کشور اعلام کرد که گادی آیزنکوت، رهبر حزب میانه‌روی «یاشار» و مهم‌ترین رقیب بنیامین نتانیاهو در انتخابات اخیر، مامور تشکیل دولت آینده خواهد شد؛ تصمیمی که با وجود پیروزی حزب لیکود در کسب بیشترین کرسی‌های پارلمان، می‌تواند به پایان دوران نخست‌وزیری نتانیاهو منجر شود.

هرتزوگ شامگاه شنبه، هفتم نوامبر، اعلام کرد که آیزنکوت را برای دریافت رسمی ماموریت تشکیل دولت در ساعت ۱۷ روز یکشنبه به وقت محلی دعوت کرد  و انتظار می‌رود رهبر مخالفان پس از دریافت آن، مذاکرات دشواری را برای تشکیل ائتلافی آغاز کند که بتواند حمایت اکثریت نمایندگان پارلمان را به دست آورد. با این حال، اگرچه ۶۷ نماینده از نامزدی آیزنکوت برای نخست‌وزیری حمایت کرده‌اند، اختلافات عمیق میان احزاب مخالف نتانیاهو سبب شده است که تشکیل دولت جدید همچنان با ابهام همراه باشد. 
 

دولت در اسرائیل چگونه تشکیل می‌شود؟ 

اسرائیل دارای نظام سیاسی پارلمانی است که در آن شهروندان به‌جای انتخاب مستقیم نخست‌وزیر، به فهرست‌های انتخاباتی احزاب رای می‌دهند و ترکیب پارلمان ۱۲۰ نفره این کشور بر اساس سهم آرای احزابی تعیین می‌شود که از حد نصاب انتخاباتی ۳.۲۵ درصد عبور کرده باشند.
از آنجا که در نظام انتخاباتی اسرائیل معمولا هیچ حزبی به‌تنهایی اکثریت کرسی‌ها را به دست نمی‌آورد، تشکیل دولت مستلزم توافق چند حزب و ایجاد ائتلافی است که بتواند رای اعتماد پارلمان را کسب کند. 

پس از اعلام نتایج نهایی انتخابات، رئیس‌جمهور با نمایندگان احزاب راه‌یافته به پارلمان دیدار می‌کند تا مشخص شود کدام سیاستمدار بیشترین امکان را برای تشکیل دولت دارد , در این مرحله، برخلاف تصور رایج، رئیس‌جمهور الزام قانونی ندارد که ماموریت تشکیل دولت را به رهبر بزرگ‌ترین حزب واگذار کند، بلکه می‌تواند فردی را انتخاب کند که از نظر او بیشترین شانس را برای جلب حمایت پارلمانی داشته باشد؛ به همین دلیل است که با وجود کسب بیشترین کرسی‌ها از سوی لیکود، این ماموریت به آیزنکوت سپرده شده است. 

بر اساس قانون، فرد مامور به تشکیل کابینه ابتدا ۲۸ روز فرصت دارد تا با احزاب مختلف مذاکره کند و در صورت نیاز، رئیس‌جمهور می‌تواند این مهلت را حداکثر ۱۴ روز تمدید کند.
چنانچه مذاکرات به نتیجه نرسد، رئیس‌جمهور می‌تواند فرصت دیگری را به یک نماینده دیگر واگذار کند و اگر مسیرهای قانونی تشکیل دولت به بن‌بست برسند، احتمال برگزاری انتخابات مجدد وجود خواهد داشت. در مقابل، اگر توافق ائتلافی حاصل شود، دولت پیشنهادی باید برنامه‌ها و ترکیب خود را به پارلمان معرفی کرده و رای اعتماد بگیرد و تا آن زمان هم دولت پیشین در مقام دولت انتقالی به فعالیت ادامه می‌دهد. 
 

پیروزی لیکود بدون دستیابی به اکثریت

انتخابات پارلمانی اسرائیل در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، در شرایطی برگزار شد که پیامدهای حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳، جنگ‌های چند سال اخیر در غزه، لبنان و ایران، اختلافات داخلی بر سر سیاست‌های امنیتی و مسئله مسئولیت دولت در قبال ناکامی‌های امنیتی، فضای سیاسی این کشور را به‌شدت تحت تاثیر قرار داده بود. مشارکت نزدیک به ۷۸ درصدی واجدان شرایط در این انتخابات نیز نشان‌دهنده اهمیت رقابتی بود که بسیاری از ناظران آن را آزمونی برای آینده سیاسی نتانیاهو ارزیابی می‌کردند. 

بر اساس نتایج رسمی، حزب لیکود به رهبری نتانیاهو با کسب ۲۷ کرسی بزرگ‌ترین حزب پارلمان باقی ماند، اما حزب یاشار به رهبری آیزنکوت با ۲۱ کرسی به دومین نیروی سیاسی تبدیل شد و حزب «بیاهاد» به رهبری نفتالی بنت نیز ۱۲ کرسی به دست آورد. در همین حال، فهرست مشترک احزاب عرب با کسب ۱۱ کرسی، حزب دموکرات‌ها به رهبری یائیر گولان با هشت کرسی، حزب عربی رعام با هشت کرسی و حزب اسرائیل خانه ما به رهبری آویگدور لیبرمن با هفت کرسی، از دیگر نیروهای مهم پارلمان جدید هستند. 

در اردوگاه متحدان نتانیاهو نیز احزاب قدرت یهودی، یهودیت متحد توراتی، شاس و صهیونیسم مذهبی به ترتیب هفت، هفت، شش و شش کرسی کسب کردند؛ نتایجی که مجموع کرسی‌های اردوگاه حامی نتانیاهو را به ۵۳ رساند، در حالی که احزاب اصلی مخالف او ۴۸ کرسی و دو فهرست عربی مجموعاً ۱۹ کرسی به دست آوردند. به این ترتیب، هیچ‌یک از دو اردوگاه اصلی به حد نصاب ۶۱ کرسی برای برخورداری از اکثریت پارلمان نرسیدند و احزاب عربی، که حضور پارلمانی آن‌ها نسبت به دوره پیش تقویت شده است، به بازیگرانی تعیین‌کننده در معادلات تشکیل دولت تبدیل شدند. 
 

۶۷ نماینده در برابر نتانیاهو

پس از مشخص شدن نتایج انتخابات، هرتزوگ از چهارم نوامبر رایزنی‌های رسمی خود را با احزاب آغاز کرد تا امکان تشکیل دولت را بررسی کند. در پایان این مذاکرات که پنجم نوامبر تکمیل شد، احزاب دارای مجموعاا ۶۷ کرسی، آیزنکوت را برای تشکیل دولت پیشنهاد کردند، در حالی که ۴۶ نماینده از واگذاری این ماموریت به نتانیاهو حمایت کردند و حزب هفت‌کرسی یهودیت متحد توراتی نیز از معرفی نامزد مشخص خودداری کرد. 

با وجود این، رئیس‌جمهور تاکید کرد که برخورداری از بیشترین تعداد توصیه‌ها لزوماا به معنای توانایی تشکیل دولت نیست، زیرا برخی از احزابی که از آیزنکوت حمایت کرده‌اند، حاضر نیستند در یک ائتلاف مشترک با یکدیگر حضور داشته باشند. به همین دلیل، هرتزوگ مذاکرات تکمیلی را در روزهای بعد ادامه داد و سرانجام شامگاه شنبه اعلام کرد که فرصت نخست تشکیل دولت را در اختیار رهبر حزب یاشار قرار خواهد داد؛ تصمیمی که از یک سو شکست سیاسی مهمی برای نتانیاهو محسوب می‌شود و از سوی دیگر، آیزنکوت را با آزمونی دشوار برای تبدیل حمایت‌های پراکنده پارلمانی به یک اکثریت حکومتی روبه‌رو می‌کند. 

نقش تعیین‌کننده احزاب عربی و مذهبی

مهم‌ترین گزینه پیش روی آیزنکوت، همکاری با احزاب عربی است که مجموعاا ۱۹ کرسی در اختیار دارند و می‌توانند شمار نمایندگان حامی او را به ۶۷ نفر برسانند. با این حال، آویگدور لیبرمن، رهبر حزب راست‌گرای اسرائیل خانه ما، با مشارکت احزاب عربی در تشکیل دولت مخالفت کرده و همین اختلاف، تشکیل چنین ائتلافی را دشوار کرده است. یکی از گزینه‌های جایگزین نیز تشکیل دولتی با حمایت بیرونی احزاب عربی است که در آن، این احزاب بدون حضور در کابینه، از دولت در رای‌گیری‌های مهم پارلمانی پشتیبانی کنند. 

گزینه دیگر، جلب حمایت احزاب مذهبی افراطی و ارتدوکس است که تاکنون از متحدان اصلی نتانیاهو بوده‌اند، اما اختلاف بر سر معافیت یهودیان فوق‌ارتدوکس از خدمت سربازی می‌تواند مانعی جدی بر سر راه چنین توافقی باشد. آیزنکوت در جریان رقابت‌های انتخاباتی بر ضرورت گسترش خدمت نظامی تاکید کرده بود، در حالی که احزاب مذهبی خواهان حفظ معافیت‌های موجود هستند. 

در همین حال، نتانیاهو روز شنبه پیشنهاد تشکیل دولت وحدت ملی را مطرح کرد و ضمن هشدار نسبت به حضور احزاب عربی در ساختار قدرت، کوشید زمینه توافقی میان نیروهای سیاسی یهودی را فراهم کند؛ پیشنهادی که حزب یاشار آن را رد کرد. اختلاف بر سر تشکیل کمیسیون مستقل تحقیق درباره ناکامی‌های امنیتی هفتم اکتبر و نیز آینده سیاست اسرائیل در قبال غزه، از دیگر موانع احتمالی همکاری میان دو رقیب به شمار می‌رود. 

تغییر دولت یا تداوم بن‌بست؟ 

واگذاری ماموریت تشکیل دولت به آیزنکوت، اگرچه مهم‌ترین فرصت مخالفان برای کنار زدن نتانیاهو از قدرت در سال‌های اخیر محسوب می‌شود، هنوز به معنای پایان نخست‌وزیری او نیست؛ زیرا نخست‌وزیر کنونی همچنان اداره دولت انتقالی را بر عهده دارد و در صورت شکست مذاکرات آیزنکوت، ممکن است خود بار دیگر مأمور تشکیل کابینه شود. 
در شرایط کنونی، آینده سیاسی اسرائیل تا حد زیادی به توانایی آیزنکوت در عبور از اختلافات ایدئولوژیک میان احزاب مخالف نتانیاهو وابسته است؛ اختلافاتی که از جایگاه شهروندان عرب و رابطه دین و دولت گرفته تا سیاست‌های امنیتی، خدمت سربازی و آینده جنگ غزه را دربرمی‌گیرد.