پوستاندازی سامانه هوشمند سوخت
بر اساس اعلام شرکت پخش فرآوردههای نفتی ایران سامانه هوشمند سوخت باهدف افزایش کارایی تحت اجرای معماری شبکه قرار میگیرد. بسیاری این پوستاندازی را به حمله هکری سال ۱۴۰۰ نسبت میدهند که یک گروه هکری به نام گنجشک درنده مسئولیت آن را پذیرفت اما سندی محکم دراینرابطه هرگز ارائه نشد.
به گزارش گروه اقتصادی آوش، بار دیگر سامانه هوشمند سوخت تحت بازنگری قرار خواهد گرفت. این نخستین باری نیست که این سامانه با تغییرات مواجه میشود. اما جنس تغییرات این مرحله گویا ناشی از اجبار است. در دورههای قبلی نیازهای توسعهای مسئولان را وارد گود میکرد اما گویا این بار، تأمین امنیت سیستم توزیع سوخت، وزارت نفت را مجبور کرد تا آستینها را بالا برند.
چندی پیش کرامت ویس کرمی مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران از اجرای معماری شبکه در سامانه هوشمند سوخت خبر میدهد و این اقدام را در راستای افزایش کارایی سامانه و اجرای تکالیف قانونی در دست اقدام وزارت نفت معرفی میکند.
به گفته وی در حوزه معماری شبکه، سند جامع و کاملی به تأیید و تصویب رسیده و کار خوبی انجام شده است. این سامانه بزرگترین و بهترین سامانه در کشور است. ضمن آنکه اقدامات خوبی در حوزه زیرساخت و نگهداشت تجهیزات سامانه انجام شده است.
آنچه در سخنان این مقام مسئول حائز اهمیت است، آن است که ویس کرمی توجه ویژه به بخش امنیتی را یکی از اهداف معماری سامانه هوشمند سوخت معرفی میکند.
سامانه هوشمند سوخت در ایران یکی از پروژههای بزرگ فناوری و مدیریت منابع انرژی است که باهدف کنترل مصرف سوخت، کاهش قاچاق و بهینهسازی توزیع فرآوردههای نفتی طراحی و اجرا شد. اما این سامانه از چه سالی مورد استفاده قرار گرفت و چه شد که کارتهای سوخت پا به عرصه توزیع بنزین گذاشتند؟
سال ۸۵؛ تولد کارت سوخت
همان روزهایی که احمدینژاد میخواست یارانههای نقدی را که پول امامزمان است؛ بر سر سفرههایمان بیاورد، کارت سوخت متولد شد. بر اساس یکی از سیاستهای هدفمندی یارانهها باید سوخت سهمیهبندی میشد تا اگر کسی خواست بیشتر از حقش از این موهبت بهره بگیرد، پولش را بپردازد. بخشی از درآمدهای حاصل از فروش حاملهای انرژی هم بهحساب سازمان هدفمندی یارانهها ریخته میشد تا بهحساب مردم واریز شود. از تیر ۱۳۸۶، این طرح اجرایی شد اما از یک سال قبل اقداماتی برای صدور کارت هوشمند و تأمین زیرساختهای طرح انجام شد و تمام تلمبههای جایگاههای سوخت مجهز به دستگاه کارتخوان و پین پد شدند تا طرح عدالتگستر احمدینژاد اجرایی شود. در آن سال عبدالرضا امینی مجری طرح کارت سوخت شد و مدیریت سامانه هوشمند سوخت را هم بر عهده داشت.
پروژه هوشمندسازی در دو فاز اجرایی شد. فاز اول مربوط به بنزین بود. در فاز دوم گازوئیل به چرخه هوشمندسازی پیوست ولی توزیع گازوئیل با کارت با مشکلاتی مواجه شد و به دنبال آن مجری مربوط به فاز اجرایی هوشمندسازی توزیع گازوئیل هم خلعید شد. در سال ۱۳۸۸ با تغییراتی که در سامانه ایجاد شد، امکان پرداخت الکترونیک در جایگاههای سوخت فراهم شد.
طراحی سامانه بهصورت آفلاین
در ابتدا، این سامانه بهصورت آفلاین طراحی شد تا حتی در صورت قطع ارتباط با شبکه مرکزی، جایگاهها بتوانند تا حدود ۱۵ روز به فعالیت خود ادامه دهد. این ویژگی به دلیل زیرساختهای ضعیف ارتباطی در برخی مناطق کشور در نظر گرفته شده بود. در زمان راهاندازی این سامانه، هر خودرو سواری ماهیانه ۶۰ لیتر بنزین سهمیهای باقیمت یارانهای دریافت میکرد. در ابتدای راهاندازی سامانه، مردم با مشکلاتی مثل خرابی کارتخوانها و تأخیر در صدور کارتهای جدید مواجه بودند که بهتدریج با بهبود زیرساختها برطرف شد.
حذف کارت سوخت در سال ۹۴
در سال ۱۳۹۴، با تصمیم دولت وقت یعنی دولت روحانی و در دوره وزارت بیژن زنگنه، سهمیهبندی بنزین متوقف شد و قیمت بنزین تکنرخی و بهازای هر لیتر ۱۰۰۰ تومان اعلام شد. در این دوره، اهمیت استفاده از کارت سوخت کاهش یافت اما زیرساختهای سامانه حفظ شدند. در آبان ۱۳۹۸، به دلیل افزایش مصرف و قاچاق سوخت، سهمیهبندی دوباره اجرا شد. هر خودرو سواری ۶۰ لیتر بنزین یارانهای به قیمت ۱۵۰۰ تومان و امکان خرید بنزین آزاد به قیمت ۳۰۰۰ تومان پیدا کرد. بهاینترتیب سامانه هوشمند سوخت دوباره فعال شد.
حمله سایبری و ازدحام در پمپبنزینها
سامانه هوشمند توزیع سوخت به کار خود ادامه میداد تا اینکه در مهر سال ۱۴۰۰ به دنبال یک حمله سایبری فعالیت جایگاههای سوخت مختل شد. این حادثه نشان میداد باوجوداینکه سامانه بهصورت آفلاین طراحی شده است، اما در برابر تهدیدهای سایبری آسیبپذیر است.
درباره دلیل هک سامانه هوشمند سوخت، اطلاعات رسمی و شفافی از سوی وزارت نفت بهصورت جامع منتشر نشده است. در روز چهارم آبان ۱۴۰۰، در شرایطی که همه ۴۳۰۰ جایگاه سوخترسانی کشور از کار افتاد، ایسنا خبر حمله سایبری به پمپبنزینها را منتشر کرد اما بعد از مدت کوتاهی این خبر را حذف و اعلام کرد که سایت ایسنا هم هک شده بود و خبر منتشر شده جعلی بوده است.
چند روز بعد، ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر شورایعالی فضای مجازی، تأیید کرد که اختلال در جایگاههای سوخت نتیجه یک حمله سایبری گسترده بوده که از خارج از کشور انجام شده است.
آن زمان گمانههایی درباره مشارکت اسرائیل در هک سامانه مطرح شد و در نهایت یک گروه به اسم «گنجشک درنده» مسئولیت هک سامانه هوشمند سوخت ایران را پذیرفت و ادعا کرد که این حمله، هدفمند و برای اختلال در خدمات عمومی بوده است. البته هیچ مدرکی برای تأیید این ادعاها از طرف گروه هکر ارائه نشد.
پس از حمله سایبری، تلاشهایی برای ارتقای امنیت و کارایی سامانه آغاز شد. در سالهای اخیر، بحث اتصال سامانه به سیستمهای بانکی و استفاده از کارتهای بانکی بهجای کارت سوخت هم مطرح شده است. معاون وزیر نفت درگذشته اعلام کرده بود که معماری جدیدی برای سامانه در حال طراحی است که با فناوریهای نوین مثل هوش مصنوعی و پایش لحظهای، قاچاق را کاهش خواهد داد.
همچنین از سال ۱۴۰۲، تجهیزات جایگاهها بهتدریج نوسازی شده و دستگاههای جدید در برخی جایگاهها بهصورت آزمایشی نصب شدهاند تا زمان سوختگیری کاهش یابد و امنیت اطلاعات بهبود پیدا کند.
