بیمارستانها در خط آتش/ حمله به مراکز درمانی ایران در حکم نقض قوانین بین الملل و حقوق بشر
تحریریه آوش/ در سال ۱۹۷۷ نیز دو پروتکل الحاقی به کنوانسیونهای ژنو اضافه شد که دامنه این حمایتها را گسترش دادند. این پروتکلها علاوه بر بیمارستانها، از مجموعهای از اماکن غیرنظامی از جمله مدارس، دانشگاهها، عبادتگاهها و مراکز امدادی نیز حمایت میکنند. همچنین کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ نیز بر ضرورت حفاظت از اماکن فرهنگی و عمومی در زمان جنگ تأکید دارد
در میانه هر جنگی، بیمارستانها باید امنترین نقاط شهر باشند؛ مکانهایی که حتی در شدیدترین درگیریها نیز پناهگاه مجروحان، بیماران و کادر درمان به شمار میروند. اما در جریان جنگ اخیر اسرائیل و آمریکا علیه ایران، گزارشهایی از آسیب دیدن چند مرکز درمانی از جمله بیمارستان گاندی در تهران و چند پایگاه اورژانس منتشر شده است؛ رخدادی که علاوه بر ایجاد نگرانی گسترده برای خانواده بیماران، بار دیگر بحث رعایت قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه و حفاظت از زیرساختهای درمانی در زمان جنگ را به صدر توجهها آورده است.
بیمارستان؛ آخرین پناهگاه در جنگ
در همه جنگها، یک اصل اساسی وجود دارد: بیمارستانها باید از تیررس درگیریها دور بمانند. فلسفه این اصل ساده است. در شرایطی که خشونت و ویرانی در میدانهای نبرد جریان دارد، بیمارستانها و مراکز درمانی باید به عنوان مکانهایی برای نجات جان انسانها باقی بمانند.
از همین رو، در نظام حقوق بینالملل بشردوستانه، حفاظت از بیمارستانها و کادر درمان یکی از بنیادیترین قواعد به شمار میرود. در بسیاری از درگیریهای معاصر نیز، حمله به بیمارستانها به سرعت با واکنش نهادهای بینالمللی و سازمانهای حقوق بشری مواجه میشود.
با این حال، گزارشهایی که در هفتههای اخیر درباره آسیب دیدن مراکز درمانی در ایران منتشر شده، نشان میدهد این خط قرمز بار دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است.
آسیب به دستکم ۱۲ مرکز درمانی در تهران
اما در همین زمینه، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، اعلام کرده است که در جریان حملات اخیر، دستکم ۱۲ مرکز درمانی در استان تهران آسیب دیدهاند. به گفته او، در میان این مراکز، برخی از واحدهایی قرار دارند که به طور مستقیم خدمات اورژانسی و امدادی به شهروندان ارائه میدادند. معتمدیان همچنین تأکید کرده است که با توجه به احتمال آسیب دیدن برخی زیرساختهای درمانی، از پیش تمهیداتی برای مدیریت بحران در نظر گرفته شده بود.
بر اساس این تمهیدات، بیمارانی که در مراکز آسیبدیده بستری بودند، به سرعت به بیمارستانها و مراکز درمانی دیگر منتقل شدند تا روند ارائه خدمات درمانی به شهروندان با اختلال جدی مواجه نشود.
بیمارستان گاندی؛ تخلیه اضطراری بیماران
یکی از مهمترین مواردی که در این حملات مورد توجه قرار گرفت، آسیب دیدن بیمارستان گاندی در تهران بود؛ مرکزی درمانی که از جمله بیمارستانهای شناختهشده در پایتخت محسوب میشود.
به گفته رئیس این بیمارستان، پس از وقوع حادثه، کادر درمان با همکاری نهادهای مسئول، عملیات تخلیه بیماران را به سرعت آغاز کردند. در مدت کوتاهی بیماران از بخشهای مختلف بیمارستان به مراکز درمانی دیگر منتقل شدند.
مدیریت شرایط در بخشهای حساس مانند مراقبتهای ویژه (ICU) نیز یکی از مهمترین چالشهای این حادثه بود. با این حال مسئولان بیمارستان اعلام کردهاند که تمام بیماران نیازمند مراقبتهای ویژه بدون وقفه تحت درمان قرار گرفتهاند.
برآوردهای کارشناسی نشان میدهد میزان خسارت وارد شده به این بیمارستان حدود ۱۴۰۰ میلیارد تومان بوده و بخشی از تجهیزات پزشکی و زیرساختهای آن آسیب دیده است.
اختلاف در آمار مراکز آسیبدیده
اما از سوی دیگر در حالی که استاندار تهران از آسیب به ۱۲ مرکز درمانی سخن گفته است، برخی آمارهای دیگر تصویر متفاوتی ارائه میدهند.
فاطمه محمدبیگی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، پیشتر اعلام کرده بود که ۹ بیمارستان در تهران تخریب شده یا آسیبهای جدی دیدهاند.
اختلاف میان این آمارها احتمالاً به دلیل تفاوت در تعریف «آسیب» یا «تخریب» است. در برخی موارد، آسیبها ممکن است به ساختمان اصلی بیمارستان وارد نشده باشد و تنها بخشهایی از تأسیسات یا ساختمانهای مجاور آسیب دیده باشند. با این حال، مجموع گزارشها نشان میدهد که زیرساختهای درمانی در جریان درگیریها بیتأثیر نماندهاند و کار به تخلیه بیمارستان و تعطیلی مراکز درمانی نیز کشیده شده است.
در همین حال اما سازمان بهداشت جهانی در روزهای اخیر به طور رسمی اعلام کرد که ۱۸ حمله به مراکز درمانی و بیمارستانی تاکنون به طور قطعی در ایران تایید شده است و این بدان معناست که اسرائیل و آمریکا به طور مشخص نقض حقوق بشر در مساله حمله به مراکز مراقبتهای درمانی را در کارنامه خود به جز حملات به مدارس و مراکز غیرنظانی نیز دارند.
واکنش سازمان جهانی بهداشت
این روند آسیب و درگیریها نیز چنان بوده که حال در سطح بینالمللی نیز این موضوع با واکنشهایی همراه شده است.
تدروس آدهانوم گبریسوس، رئیس سازمان جهانی بهداشت، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که مراکز درمانی، بیماران و کارکنان حوزه سلامت در جریان درگیریهای جاری در ایران تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
او در این پیام نوشته است که گزارشها از وقوع انفجارهایی در نزدیکی بیمارستان شهید مطهری تهران حکایت دارند؛ انفجارهایی که به بخشهایی از این مرکز درمانی آسیب رسانده و باعث تخلیه اضطراری بیماران و کارکنان شده است. به گفته او، علاوه بر تهران، دو مرکز فوریتهای پزشکی در شهرهای سراب و همدان نیز آسیب دیدهاند و دستکم دو نفر از کارکنان حوزه سلامت زخمی شدهاند.
رئیس سازمان جهانی بهداشت در این پیام تأکید کرد «در زمان بحران، بیمارستانها بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز هستند. حفاظت از مراکز درمانی، کارکنان حوزه سلامت و بیماران باید در همه شرایط تضمین شود.»
مراکز امدادی در معرض آسیب
از سوی دیگر گزارشهای منتشر شده نشان میدهد که علاوه بر بیمارستانها، برخی پایگاههای اورژانس و مراکز امدادی نیز در جریان حملات آسیب دیدهاند.
در میان مواردی که در رسانهها گزارش شده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
آسیب دیدن مراکز فوریتهای پزشکی،
حمله در مجاورت بیمارستان شهید مطهری و تخلیه اضطراری بیماران،
آسیب دیدن بیمارستان خاتمالانبیاء،
حمله به بیمارستان گاندی تهران،
آسیب دیدن یک مرکز درمانی در اهواز،
و همچنین حمله به برخی مراکز هلال احمر.
چنین رخدادهایی از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چرا که مراکز درمانی و امدادی به طور خاص در این نظام حقوقی مورد حمایت قرار دارند.
بیمارستانها در حقوق بینالملل چه جایگاهی دارند؟
برای درک اهمیت این موضوع باید به قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه مراجعه کرد؛ مجموعهای از قوانین که با هدف محدود کردن آثار انسانی جنگ تدوین شدهاند. در این چارچوب، کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ مهمترین اسناد حقوقی به شمار میروند. این کنوانسیونها پس از جنگ جهانی دوم تدوین شدند تا از تکرار فجایع انسانی آن جنگ جلوگیری شود.
در میان این اسناد، کنوانسیون چهارم ژنو به طور خاص بر حفاظت از غیرنظامیان در زمان جنگ تمرکز دارد.
ماده ۱۸؛ حفاظت مطلق از بیمارستانها
هم چنین در ماده ۱۸ کنوانسیون چهارم ژنو تأکید شده است که بیمارستانهای غیرنظامی باید در هر زمان مورد احترام و حمایت قرار گیرند و نباید هدف حمله قرار بگیرند. این ماده همچنین تأکید میکند که طرفهای درگیر در جنگ باید همه اقدامات لازم را برای جلوگیری از آسیب رسیدن به این مراکز انجام دهند.
در ماده ۱۹ همین کنوانسیون نیز آمده است که حتی در شرایطی که درگیریها شدت میگیرند، حمایت از بیمارستانهای غیرنظامی نباید متوقف شود.
پروتکلهای الحاقی و حمایت گستردهتر
در سال ۱۹۷۷ نیز دو پروتکل الحاقی به کنوانسیونهای ژنو اضافه شد که دامنه این حمایتها را گسترش دادند. این پروتکلها علاوه بر بیمارستانها، از مجموعهای از اماکن غیرنظامی از جمله مدارس، دانشگاهها، عبادتگاهها و مراکز امدادی نیز حمایت میکنند. همچنین کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ نیز بر ضرورت حفاظت از اماکن فرهنگی و عمومی در زمان جنگ تأکید دارد.
هدف مشترک همه این اسناد یک چیز است و آن نیز کاهش رنج غیرنظامیان در زمان جنگ است.
حمله به بیمارستانها؛ مصداق جنایت جنگی
باید توجه داشت که در حقوق بینالملل کیفری نیز حمله به بیمارستانها جایگاه ویژهای دارد. بر اساس اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی، حمله عمدی به بیمارستانها، مراکز درمانی یا مکانهایی که بیماران و مجروحان در آن نگهداری میشوند، در صورتی که این مراکز اهداف نظامی نباشند، جنایت جنگی محسوب میشود. به همین دلیل، در بسیاری از تحقیقات بینالمللی درباره درگیریهای مسلحانه، حمله به زیرساختهای درمانی یکی از مواردی است که با حساسیت ویژه بررسی میشود.
چرا بیمارستانها «خط قرمز» جنگ هستند؟
در نهایت، اهمیت حفاظت از بیمارستانها تنها یک مساله حقوقی نیست؛ بلکه مسالهای انسانی است. در هر جنگی، بیمارستانها تنها مکانهایی هستند که بدون توجه به ملیت، مذهب یا موضع سیاسی افراد، برای نجات جان انسانها تلاش میکنند. پزشکان، پرستاران و امدادگران نیز در چنین شرایطی نقشی حیاتی در کاهش رنج انسانی ایفا میکنند.
به همین دلیل است که جامعه بینالمللی طی دههها تلاش کرده است بیمارستانها را به عنوان مناطق امن جنگ تعریف کند. اما تجربه بسیاری از درگیریهای معاصر نشان میدهد که این خط قرمز گاه در میدان جنگ نادیده گرفته میشود؛ موضوعی که هر بار بحث درباره ضرورت تقویت قوانین بینالمللی و مسئولیتپذیری طرفهای درگیر را دوباره زنده میکند.
