کارت بازی تنگه هرمز روی میز/ بایسته‌های رفتار تهران برای استفاده از اهمیت استراتژیک تنگه چیست؟
تحریریه آوش/ علی بیگدلی: گروگان گرفتن تنگه برای حل مشکلات با آمریکا، نتیجه‌ای نخواهد داشت/ سید جلال ساداتیان: اعتبار اولیه تنگه هرمز به طور قطع از دست ایران خارج شده
محمد جعفری/ «تنگه هرمز، همچنان بسته است»، «تنگه هرمز تحت مدیریت ایران است»، «تنگه هرمز کاملا باز است»، «بازگشت میزان صادرات نفت از تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ» و.. این‌ها، جملگی از اخباری است که هرروزه درباره تحولات تنگه هرمز، صف‌آرایی تهران و واشنگتن در این منطقه و تحرکات بازیگران منطقه‌ای آن در فضای رسانه‌ای داخلی و بین‌المللی مطرح می‌شود.
از سوالات و نکات قابل توجهی که در این-بخصوص در یک ماه گذشته-مستمرا از سوی صاحبنظران و ناظران مطرح شده، این است که این کارت بازی تا چه زمانی برای تهران به عنوان یک ابزار چانه‌زنی در وضعیت تخاصم بالا با طرف مقابل کار خواهد کرد؟ به عبارت دیگر، سوال مشخص این بوده که حدیقف کارکرد ابزار انسداد تنگه برای ایران کی و چه وقت است؟
به هر ترتیب، نباید از نظر دور داشت که تهران با تداوم روند کنونی در حال بدل شدن از بازیگری که مورد تجاوز خارجی قرار گرفته به بازیگری است که دست به برهم زدن نظم منطقه‌ای و اخلال در امنیت آبراهه‌های بین‌المللی است. آبراهه‌ای که منافع بازیگران بسیاری در جهان به امنیت آن گره خورده است.
حواله به انتخابات آمریکا، اشتباه راهبردی یا مدیریت تخاصم؟
بسیاری از مدافعان تداوم انسداد تنگه در ایران و عدم تن دادن به توافق با ایالات متحده بر این موضع مصر هستند که باید تخاصم کنونی با آمریکا را با همین دست فرمان تداوم بخشید تا پس از انتخابات و تضعیف موقعیت ترامپ در ایالات متحده با بازیگر جدید کاخ سفید وارد چانه‌زنی و امتیازگیری از موضع بالا شد.
سوال محوری در این جاست که اساسا، تاثیر انتخابات ایالات متحده بر مواضع واشنگتن علیه تهران چه میزان است؟ بر پایه مشاهدات موجود در زمین واقعی سیاست بین‌الملل، میزان اثربخشی این رخداد در مواضع کنونی واشنگتن علیه تهران، حتی در دست بالاترین وجه آن به 5 درصد هم نمی‌رسد. قدر مسلم اینکه نمی‌توان با گذاشتن همه تخم مرغ‌های مدیریت جنگ با آمریکا در سبد انتخابات آمریکا و انسداد تنگه هرمز، منافع ملی کشور را به مسلخی با عنوان «حواله به وضعیت نامعلوم در آینده» فرستاد.
شروط هفت گانه تهران، بلیطی که دیر خرج شد!
در وضع کنونی، تهران در حالی شروط هفت‌گانه‌ای را برای توافق با واشنگتن پیشنهاد داده و نظر طرف آمریکایی در شعام در حال بررسی است که به نظر می‌رسد این بلیط دیرهنگام خرج شده است. چرا که باز به نظر می‌رسد که ارزیابی‌ها در کاخ سفید از این قرار است که تهران در موضعی نیست که بتواند از کارت بازی تنگه هرمز استفاده کند و تسریع در روند صادرات نفت از کریدور جنوبی تنگه هرمز از یک سو و صادرات این کالای استراتژیک بازیگران منطقه‌ای از مسیرهای جایگزین از سوی دیگر در کنار بسته‌تر شدن محاصره دریایی ایران توسط آمریکا، مقامات تهران را بیش از هر زمان دیگری در موضع فشار قرار داده است. تلقی که البته نباید از تلاش‌ها و تحرکات تل‌آویو در القای آن به ترامپ و سایر مقامات کاخ سفید غافل شد.
اصرار بر درآمدزایی از تنگه و تضعیف اهمیت ژئوپولیتیکی این آبراهه
تنگه هرمز می‌تواند بازدارندگی وقوع جنگ را برای ایران به همراه داشته باشد. تا ۱۰ سال آینده این بازدارندگی به قوت خود باقی است. طرح مسائلی چون درآمدزایی از تنگه هرمز، اهمیت ژئوپولیتیکی و ژئواستراتژیکی آن را کاهش می‌دهد.
ساداتیان، سفیر سابق ایران در بریتانیا در گفت‌وگو با آوش: ظرفیت صادرات نفت در تنگه به یک چهارم پیش از جنگ کاهش یافته
در همین رابطه، سید جلال ساداتیان، تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی و سفیر پیشین ایران در بریتانیا در گفت‌وگویی با آوش، ضمن اشاره به وضعیت تردد و انتقال نفت از تنگه هرمز در وهله کنونی، اظهار داشت: ظرفیتی که پیش‌تر برای تبادل کالا و نفت در تنگه هرمز وجود داشت، اکنون به حدود یک‌چهارم رسیده است. آمار دقیق آن را نمی‌دانم، اما بر اساس گفته‌هایی که مطرح می‌شود، حدوداً همین میزان است. برای عبور از این تنگه، چند مسیر دیگر نیز مورد توجه قرار گرفته است. یکی از آنها مسیری است که از غرب به شرق امارات کشیده شده تا محموله‌ها از این مسیر عبور کرده و وارد آب‌های عمان شوند و از آنجا صادر شوند؛ مسیری که البته، ظاهرا هنوز فعال نشده است.
ساداتیان ادامه داد: مسیر دیگری نیز از شرق بندر ینبع در دریای سرخ وجود دارد که ظرفیت انتقال آن ظاهراً بین پنج تا هفت میلیون بشکه در روز است. البته حوثی‌ها بعداً به آن حمله کردند و این مسیر برای چند روز متوقف بود. پس از آن نیز خبری منتشر شد مبنی بر اینکه عربستان آن را ترمیم کرده و مجدداً به فعالیت بازگشته است، اما اینکه با وجود این شرایط چه میزان انتقال از آن انجام می‌شود، مشخص نیست.
وی تصریح کرد: نکته دیگر، درگیری‌هایی است که اکنون یمنی‌ها و حوثی‌ها علیه عربستان دارند. طی چند روز گذشته نیز-حوثی‌ها-آرامکو را دو مرتبه زدند که این درگیری‌ها باعث می‌شود تا صادرات از آنجا نیز کاهش پیدا کند. با این حال، دقیقاً نمی‌دانیم در چه شرایطی قرار دارند، چه میزان می‌توانند از آنجا صادر کنند و چه میزان بارگیری داشته باشند.
این تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی اظهار داشت: آنچه از مسیر عمان عبور می‌کند نیز بخشی از ماجراست؛ یعنی از مسیری که گفته می‌شود با حمایت آمریکایی‌ها از طریق عمان، مقداری از محموله‌ها در حال عبور است.
هنوز اصل ماجرا در تنگه هرمز حل نشده
وی ادامه داد: از سوی دیگر، درباره میزان عبور محموله‌ها از تنگه هرمز نیز اعداد مختلفی مطرح شده است. اگر از حدود ۲۰ میلیون بشکه‌ای که در روز از این تنگه عبور می‌کرد، اکنون رقم آن به حدود یک میلیون بشکه رسیده باشد، باید توجه داشت که یک میلیون بشکه تقریباً معادل ۱۵۰ هزار تن است. اگر فرض کنیم چهار یا پنج کشتی عبور کرده باشند، می‌شود گفت که میزان عبور، حدود چهار تا پنج میلیون بشکه بوده است. بنابراین، هنوز اصل ماجرا حل نشده است.
ساداتیان با اشاره به درخواست ترامپ از کشورهای اروپایی برای استفاده از ذخایر استراتژیک خود نیز تصریح کرد: نکته دیگر در این رابطه این است که ترامپ الان از اروپایی‌ها خواسته است از ذخایر استراتژیک‌شان-بخصوص در زمینه گازوئیل-استفاده کنند. معنای این درخواست این است که به اندازه کافی نفت خام وارد نمی‌شود که بخواهند آن را پالایش کنند. هم آمریکایی‌ها و هم اروپایی‌ها در این زمینه دچار مشکل شده‌اند و به سمت استفاده از ذخایر استراتژیک خود رفته‌اند.
وی اظهار داشت: اگر قرار باشد این وضعیت با همین شرایط ادامه پیدا کند، معنایش این است که آنها کماکان دچار مشکل خواهند بود، گرانی‌هایشان تمام نشده و مسائل‌شان نیز تمام نشده و همچنان ادامه خواهد داشت.
سفیر پیشین ایران در بریتانیا افزود: ایران هم اعلام کرده است که اجازه نداده کسی عبور کند. بنابراین، اگر همه استدلال‌هایی را که مطرح کردیم، بر فرض صحت اظهارات آمریکایی‌ها مبنا قرار دهیم، حتی آن رقم ۲۵ درصد هم هنوز اتفاق نیفتاده و عبور روزانه چهار تا پنج میلیون بشکه نیز به‌طور کامل محقق نشده است.
ساداتیان درباره اهمیت استراتژیک تنگه هرمز و مواضع ایران در قبال تحولات این منطقه هم اظهار داشت: ایران بر اهمیت استراتژیک تنگه هرمز و اتفاقاتی که در آن رخ می‌دهد، تأکید دارد. اصرار تهران بر این است که به تفاهم قبلی بازگردد. این موضوع هم در پیام رئیس‌جمهور از سازمان ملل مطرح شده، هم در اظهارات آقای قالیباف و وزیر خارجه و دیگران مطرح شده و هم در تحلیل‌هایی که ارائه می‌شود.
وی ادامه داد: ایران می‌خواهد تحریم‌ها به‌طور کامل برداشته شود، به پول و منابع مالی ناشی از تحریم‌ها دسترسی داشته باشد، جنگ در کل منطقه پایان پیدا کند که شامل لبنان هم می‌شود، تحریم‌های دریایی نیز برداشته شود و ایران به منابع خود دسترسی داشته باشد.
تلاش‌های میانجی‌ها، نزدیک شدن مواضع دو طرف را نشان نمی‌دهد
این دیپلمات با سابقه، تصریح کرد: طرف مقابل خواسته‌های کاملاً متفاوتی دارد؛ غیر از اینکه مسئله هسته‌ای برداشته شود، درباره موضوع موشکی نیز خواسته‌هایی دارد. همچنین؛ بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بازرسی‌های آمریکایی نیز در مطالبات طرف مقابل مطرح است.
ساداتیان اظهار داشت: قطری‌ها در حال تلاش هستند و پاکستان هم در حال تلاش و رایزنی است. ملاقات‌هایی با واسطه‌ها صورت گرفته، اما تا الان هیچ‌یک؛ نزدیک شدن مواضع دو طرف را نشان نمی‌دهد.
آمریکایی‌ها با ایجاد پل هوایی به‌شدت در حال تجهیز خود در منطقه هستند
وی افزود: به همین دلیل است که می‌بینیم؛ آمریکایی‌ها به‌شدت با ایجاد پل هوایی در حال تجهیز خود در منطقه هستند و آمادگی‌های فراوانی ایجاد می‌کنند. محاصره را نیز تشدید کرده‌اند و تحریم هوایی را هم شدت بخشیده‌اند و بعضاً گفته می‌شود که در حال تدارک کار زمینی-حملات زمینی از جنوب ایران-نیز هستند.
وی ادامه داد: بخشی از این قضیه برای این است که ایران را بترسانند تا وارد معامله شود و خواسته‌های آنها را بپذیرد. بخشی از قضیه هم، به نظر من، ممکن است بعد از انتخابات مورد استفاده قرار بگیرد؛ همان تجهیز امکاناتی که بتوانند به شکلی علیه ایران استفاده کنند.
احتمال ازسرگیری حملات آمریکا به ایران پس از انتخابات ایالات متحده بالاست
سفیر پیشین ایران در بریتانیا همچنین در پایان درباره احتمال ازسرگیری درگیری نظامی و حملات آمریکا به ایران نیز خاطرنشان کرد: احتمال وقوع درگیری نظامی و ازسرگیری حملات آمریکا به ایران، قبل از انتخابات را از نظر بعد تهدیدی و جنگ روانی، مقداری قوی‌تر می‌دانم، اما بعد از انتخابات-اگر با همین فرمان پیش برویم و هیچ توافقی حاصل نشود و طرفین موافقت نکنند که به توافق و تفاهم اسلام‌آباد یا چیزی مشابه آن برگردند-احتمال وقوع این قضیه افزایش پیدا می‌کند. به عبارت دیگر، احتمال ازسرگیری حملات آمریکا به ایران پس از انتخابات ایالات متحده بالاست.
بیگدلی، تحلیلگر ارشد مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو با آوش: اعتبار اولیه تنگه هرمز از دست ایران خارج شده
در عین حال، سید علی بیگدلی، تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی و استاد دانشگاه در گفت‌وگویی با آوش، ضمن اشاره به اهمیت ژئوپولیتیک تنگه هرمز برای تهران، اظهار داشت: سید علی بیگدلی، تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی و استاد دانشگاه، درباره اهمیت تنگه هرمز اظهار داشت: این موضوع-استفاده راهبردی نظامی ایران از تنگه هرمز-خیلی مهم بود، منتها متاسفانه ما فقط تنگه را گروگان گرفتیم، بدون اینکه نتیجه‌ای از آن حاصل شود. هم اکنون نیز، نفت به‌طور کامل از جنوب تنگه در حال صادر شدن است.
وی افزود: به همین دلیل است که هم ترامپ و هم مقامات آمریکایی اعلام کرده‌اند که تنگه هرمز دیگر آن اهمیت سابق را ندارد و مذاکره بر سر تنگه برای آمریکایی‌ها دیگر نتیجه‌ای نخواهد داشت.
بیگدلی ادامه داد: تنگه هرمز اهمیت روزهای اول را ندارد. به همین دلیل قیمت جهانی نفت افزایش پیدا نکرده و همچنان بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ دلار باقی مانده است. این امر نشان می‌دهد که ما نتوانسته‌ایم از این گروگان‌گیری تنگه هرمز به‌عنوان یک نقطه بسیار مهم استفاده کنیم.
گروگان گرفتن تنگه برای حل مشکلات با آمریکا، نتیجه‌ای نخواهد داشت
این استاد دانشگاه تصریح کرد: شاید در عربستان سعودی نیز همین‌طور باشد؛ هم خط لوله انتقال نفت شرق به غرب عربستان سعودی، هم مسیرهای امارات و هم اخیراً خط لوله‌ای که از طریق عراق به سوریه و مدیترانه و اروپا کشیده شده، باعث شده‌اند که به‌مرور زمان، تنگه هرمز اعتبار و ارزش اقتصادی خود را از دست بدهد. بنابراین، الان گروگان گرفتن تنگه برای حل مشکلات با آمریکا، نتیجه‌ای نخواهد داشت.
وی درباره وضعیت تنگه باب‌المندب و ابعاد پیرامون این منطقه نیز، اظهار داشت: هم دریای سرخ و هم تنگه هرمز در وهله کنونی از یک اعتبار حداقلی برخوردار هستند. خط لوله شرق عربستان سعودی نیز منفجر شده است. یمنی‌ها با تهدیدات بسیار شدیدی مواجه هستند و عربستان با تهدیدات بسیار شدیدی که ۱۰۰ هزار نیروی پیاده و هوایی برای جنگ می‌فرستند، مشکلات جدی را برای آنها ایجاد کرده است. به عبارت دیگر، مشکلاتی در این منطقه برای حوثی‌ها به وجود آمده و آنها آن‌قدر گرفتارند که شاید کمتر به خواسته‌های ایران توجه کنند.
اراده ایران در بین حوثی‌ها تا حدی کاهش پیدا کرده
وی ادامه داد: اراده ایران در بین حوثی‌ها مقداری کاهش پیدا کرده و همین مسئله باعث پیگیری عربستان و اقدام نظامی علیه این گروه شده است. آمریکایی‌ها نیز از سوی دیگر در اقدام نظامی در این حوزه مشارکت نمی‌کنند. چرا که در آستانه انتخابات نمی‌خواهند یک میدان جدید را برای خودشان باز کنند. از جهت دیگر، حوثی‌ها نیز تسلط چندانی بر تنگه باب‌المندب ندارند. چرا که اکنون گرفتار یک جنگ زمینی هستند و همین مهم، مجال هرگونه در دست گرفتن ابتکار عمل در این تنگه را به صورت غالب از آنها سلب کرده است.
اعتبار اولیه تنگه هرمز به طور قطع از دست ایران خارج شده
بیگدلی همچنین در پایان با اشاره به بایسته‌ها و ابتکارات عملی که تهران در شرایط فعلی باید در تنگه هرمز به دست بگیرد نیز، اظهار داشت: از آن عمل گذشته، آمریکایی‌ها در این منطقه بسیار گسترده عمل کرده و از منطقه ما عبور می‌کنند. ما صرفا مقداری نفت روی دریا و در بنادر چین داریم، اما الان از مبدا ایران، نفتی به نقاط مختلف جهان صادر نمی‌شود. بنابراین، آن اعتبار اولیه‌ای که برای تنگه هرمز در دست ما بود، به‌طور قطع از دست خارج شده است.
