اقتصادی که نفتیتر شد
با وجود آنکه سیاستهای کلان کشور در راستای کاهش وابستگی به نفت از مسیر تحقق درآمدهای پایدار بود اما دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد، سهم نفت از کیک اقتصاد کشور افزایش یافته است. اما چرا چنین اتفاقی رخ داد؟
«میزان اتکای دولت به درآمدهای نفتی در بودجه ۱۴۰۳ کاهش محسوس داده شد، بهطوری که تراز عملیاتی بودجه از منفی ۴۵۰ هزار میلیارد تومان در قانون بودجه سالجاری به حدود منفی ۳۰۰ هزار میلیارد تومان در لایحه بودجه ۱۴۰۳ کاهش پیدا کرد» این جمله داوود منظور رئیس سازمان برنامه و بودجه است.
او که در جریان تحویل لایحه بودجه 1403 به مجلس، به یک برنامه تلوزیونی دعوت شده بود از کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش سهم درآمدهای پایدار دولت خبر داد
احسان خاندوزی، وزیر اسبق اقتصاد، 15 مهر 1402 کاهش سهم نفت از تولید ناخالص داخلی را یک هدف بلندمدت اعلام کرد که با اصلاح نظام مالیاتی و توسعه زیرساختها صنعتی محقق میشود. به گفته خاندوزی در سالهای تحریم، سهم نفت در GDP بهطور طبیعی کمتر شده، ولی این کاهش باید با رشد بخشهای دیگه جبران شود.
تحقق کامل درآمدهای مالیاتی
همانطور که دولت سیزدهم برنامهریزی کرده بود، سهم مالیات در بودجه افزایش یافت تا منابع پایدار درآمدی برای دولت ایجاد شود و این منابع جای درآمدهای نفتی را بگیرد. با برنامهریزی انجام شده، در لایحه بودجه امسال، هزار و 290 همت درآمد مالیاتی پیشبینی شده بود که در مقایسه با لایحه 1402 بیش از 44 درصد رشد را نشان میداد. آن طور که محمدهادی سبحانیان رئیس سازمان امور مالیاتی کشور اعلام کرد: امسال 100 درصد درآمدهای مالیاتی پیشبینی شده در لایحه بودجه محقق شده است. پس اگر درآمدهای پایدار از مسیر مالیات محقق شده، آمارها چه میگویند؟
رشد بخش نفت در تولید ناخالص ملی
براساس جدیدترین دادههای مرکز آمار از رشد اقتصادی در پاییز امسال، سهم نفت از کیک اقتصاد که در 9 ماهه سال گذشته حدود 23 درصد برآورد شده بود به نزدیک 24 درصد رسیده است.
نفت در 9 ماهه سال گذشته سهمی معادل 23.1 درصد از کیک اقتصاد را به خود اختصاص داده بود اما امسال این رقم در بازه زمانی مشابه به 23.8 درصد افزایش یافته است.
اینها درحالی است که سهم بخشهای صنعت، معدن و خدمات در این مدت نزولی بوده و سهم بخش کشاورزی نیز ثابت مانده است.
رشد سهم نفت به دنبال افزایش صادرات
اگرچه مسئولان قصد داشتند که سهم نفت از تولید ناخالص داخلی را کم کنند اما سیاستهای متناقضی در کشور اجرایی شد که سبب شد هدف نهایی یعنی کاهش وابستگی کیک اقتصاد به نفت محقق نشود.
یکی از این برنامهها، موافقت سازمان برنامه و بودجه با وام سه میلیارد دلاری، برای افزایش تولید ۴۰۰ هزار بشکهای نفت بود.
به دنبال تلاش برای افزایش تولید نفت، صادرات هم رشد یافت. ایران با دور زدن تحریمها در سال جاری توانست میزان صادرات نفت خود را نسبت به سال گذشته افزایش دهد. به همین دلیل سهم نفت در تولید ناخالص داخلی شاهد رشد بوده است.
بر اساس آمارهای موجود در 9 ماهه ابتدای امسال میزان صادرات نفت ایران حدود 1.75 بشکه در روز بوده است، در حالی که در مدت مشابه سال قبل ایران توانسته بود بین 1.3 تا 1.4 میلیون بشکه در روز صادرات نفت داشته باشد به این ترتیب میزان صادرات امسال 30 درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. این افزایش به خاطر دور زدن تحریمها، افزایش تقاضای چین و بالارفتن تولید نفت ایران طبق آمار اوپک بوده است.
تاثیر کاهش رشد بخش غیر نفتی
بر خلاف نفت که مسئولان به دنبال افزایش تولید در آن بودند، بخشهای غیرنفتی اقتصاد شامل صنعت، کشاورزی یا خدمات چندان مورد توجه قرار نگرفتهاند. به همین دلیل بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران در 9 ماهه ابتدای امسال نه تنها رشد نداشتهاند بلکه روند آنها نزولی بوده است.
رشد بخش کشاورزی در سال 1403 نسبت به سال قبل ثابت و 7.6 درصد بوده است. رشد بخش صنعت و معدن با چهار دهم درصد کاهش روبرو بوده و از 30.9 درصد به 30.5 درصد رسیده است. در بخش خدمات هم سه دهم درصد افت داشتهایم و سهم 38.4 درصدی بخش خدمات از تولید ناخالص داخلی در سال گذشته به 38.1 درصد رسیده است.
رکود، تحریم و سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصادی زمینه رشد منفی در این بخشها را فراهم کرده است. به همین دلیل سهم نسبی نفت در GDP خودبهخود افزایش یافته است.