تبیین ارزش حقوقی حضور نماینده ایران در خلال سخنرانی هتاکانه دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد
سلیمان فدوی
دونالد ترامپ رئیس جمهور و فرمانده کل قوای ایالات متحده آمریکا در روز سهشنبه ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ مصادف با ۳۱ شهریور ۱۴۰۵، با حضور در هشتاد و یکمین اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد ، مبادرت به ایراد سخنرانی در آن نمود .
وی در سخنرانی خود بخش قابلتوجهی از اظهاراتش را به ایران اختصاص داد و ضمن دفاع از اقدامات نظامی آمریکا، آشکارا ایران را در صورت عدم حصول توافق، به ازسرگیری شدید عملیات نظامی تهدید کرد.
او در بخشی از سخنانش با لحنی کاملا قلدرمابانه گفت که وی به عنوان فرمانده کل قوای ایالات متحده آمریکا ، در معرض انتخاب یکی از دو راه زیر قرار دارد : الف - دستیابی به توافقی که به ایران اجازه بازسازی بدهد، یا
ب- اقدام به آنچه که وی آنرا نابودی جمهوری اسلامی می خواند.
در کمال تاسف، این اظهارات تهدیدآمیز و غیر متعارف توسط بالاترین مقام رسمی ایالات متحده آمریکا و یکی از دارندگان حق وتو در شورای امنیت به عنوان بالاترین نهاد بینالمللی حفظ صلح و امنیت جهانی، آنهم در صحن علنی مجمع عمومی سازمان ملل متحد ایراد می گردد . گرچه موضوع سخنرانی دونالد ترامپ، در جای خود محل تامل و مداقه فراوان می باشد !!، لیکن فعلا این قسمت از سخنرانی وی ، خروج موضوعی از بحث ما دارد .
همزمان با ورود سخنان دونالد ترامپ به بخش مربوط به ایران، اعضای ارشد هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران ( باستثنای یک نفر از دیپلماتها یا کارشناسان فنی سطح پایین ) به یک باره از سالن مجمع عمومی خارج می شوند. دیپلمات یا کارشناس فنی مذکور که گویا نامش علی اسدی است ، با حالتی بی روح ، بدون عکس العملی خاص و حتی بدون یادداشت کردن مطلبی معین ، تا پایان سخنرانی دونالد ترامپ بر صندلی خود می نشیند . به یقین چنین اقدامی نمی تواند بطور خودسرانه از جانب دیپلمات یا کارشناس فنی مذکور صورت گرفته باشد.
این در حالی است که در همان سخنرانی و در هنگام صحبت های دونالد ترامپ در مورد کوبا ، هیات نمایندگی کوبا بدون بر جای گذاشتن فردی در جایگاه آن هیات ، بطور جمعی و به عنوان اعتراض صحن سالن سخنرانی را ترک می کنند . آنچه که ما در اینجا شاهدیم، دو رفتار گوناگون از جانب هیات های دیپلماتیک و نمایندگی دو کشور متفاوت ( جمهوری اسلامی ایران و کوبا ) ، در واکنش به پدیده ای یکسان می باشد.
اقدام هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران، چه در کشور خودمان و چه در خارج از ایران، بازتاب متفاوت و گوناگونی داشته است . سخنگوی وزارت امور خارجه در توجیه عملکرد هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران ( ترک جلسه توسط هیات عالیرتبه و دیپلماتیک با باقی گذاردن یک دیپلمات یا کارشناس فنی تا آخر سخنرانی دونالد ترامپ ) ، صندلی هیات نمایندگی ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را به عنوان سنگر ایران در مجامع بینالمللی قلمداد می کند .
در مقابل، بعضی از کاربران ایرانی فضای مجازی به سخنگوی وزارت امور خارجه این ایراد را می گیرند که اگر این کرسی، سنگر ایران در مجامع بینالمللی است ، پس چرا در زمان سخنرانی بنیامین نتانیاهو ، کلیه اعضای هیات دیپلماتیک ایران مبادرت به ترک جلسه مجمع عمومی سازمان ملل متحد می نمایند و این سنگر را در برابر متخاصم اصلی حفظ نمی کنند؟
علاوه بر عکس العمل های گوناگون در ایران ، ما شاهد همین رفتار دوگانه در خارج از مرزهای ایران، بویژه در ایالات متحده آمریکا نیز می باشیم . جامعه نخبگانی ایالات متحده آمریکا در قبال رفتار هیات نمایندگی و دیپلماتیک ایران در هنگام سخنرانی دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، عکس العمل واحد و یکسانی از خود بروز نمی دهند.
اکثر نخبگان وابسته به حزب جمهوری خواه ، این اقدام هیات دیپلماتیک ایران را به نفع حزب خودشان روایت و تفسیر می کنند . از طرف دیگر ، سایر نخبگان آمریکایی نیز اقدام مزبور را در عرف و آداب دیپلماتیک، عملی مقبول و متعارف می دانند.
سوال کلیدی و پیش رو این است که چه تفاوتی بین اقدام و عملکرد هیات دیپلماتیک کوبا با هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران، در قبال پدیده ای واحد ( تحت عنوان سخنرانی هتاکانه دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد ) وجود دارد و بر ادامه حضور نماینده ای از هیات دیپلماتیک ایران ( هر چند دون پایه ) در هنگام سخنرانی دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد ، چه فایده عملی و حقوقی متصور و مترتب است ؟
برای پاسخ به سوال مذکور ، می بایست به آیین نامه داخلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد رجوع نمود.
در ابتدا متذکر میشوم که قواعد ناظر بر آییننامه داخلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد ، یک سند قانونی و اجرایی پیشبینیشده در ماده ۲۱ منشور سازمان ملل متحد است که نحوه فعالیت، ساختار جلسات و فرآیند تصمیمگیری بزرگترین رکن مشورتی این سازمان را تعیین میکند. مجمع عمومی سازمان ملل متحد بر اساس این قواعد، سازماندهی داخلی و نحوه برگزاری نشستهای سالانه خود را مدیریت میکند.
قبل از ورود به بحث اصلی ، باید توجه داشته باشیم که در جلسات رسمی سازمان ملل متحد (بهویژه مجمع عمومی آن )، حق جوابیه و تذکر آییننامهای دو ابزار متفاوت دیپلماتیک و نظارتی هستند. تفاوت اصلی این دو ابزار، در محتوا (ماهیت موضوع) و زمان اجرای آنها نهفته است. تذکر آییننامهای از موضوع بحث ما خروج موضوعی دارد و مبحث اصلی ما در این یادداشت، حق جوابیه یا حق پاسخ دهی در قبال اظهارات طرف دیگر در صحن علنی مجمع عمومی سازمان ملل متحد می باشد.
می دانیم که آییننامه داخلی نحوه اداره مجمع عمومی سازمان ملل متحد، دارای فصول متعددی است که مهمترین محورهای آن به شرح زیر طبقه بندی میشود:
۱. برگزاری دورهها و نشستها
الف - نشستهای عادی: مجمع عمومی هر سال یک دوره اجلاس منظم تشکیل میدهد که بر اساس قاعده اول، از سهشنبه سومین هفته سپتامبر آغاز میشود.
ب- نشستهای فوقالعاده: در صورت لزوم و بنا به درخواست شورای امنیت یا اکثریت اعضای سازمان ملل، نشستهای فوقالعاده یا اضطراری به دعوت دبیرکل برگزار میشود.
۲. دستور کار مجمع عمومی
نحوه تهیه، ابلاغ و تصویب دستور کار هر نشست مشخص شده است. اقلام و آیتمهای جدید میتوانند توسط کشورهای عضو، ارکان اصلی سازمان ملل، یا دبیرکل پیشنهاد شوند.
۳. نمایندگی و بررسی اعتبارنامهها
هر کشور عضو میتواند حداکثر ۵ نماینده در مجمع داشته باشد. یک کمیته بررسی اعتبارنامهها متشکل از ۹ عضو در آغاز هر نشست تشکیل میشود تا اعتبارنامههای نمایندگان کشورها را بررسی و به مجمع گزارش کند.
۴. هیئت رئیسه و کمیته عمومی
الف - مجمع عمومی در هر دوره یک رئیس و ۲۱ نایبرئیس انتخاب میکند. انتخابها به گونهای انجام میشود که توازن جغرافیایی میان پنج منطقه بزرگ جهان حفظ شود .
ب- کمیته عمومی، متشکل از رئیس، نوابرئیس، و رؤسای کمیتههای اصلی است که وظیفه تنظیم وقت و سازماندهی کارهای مجمع را بر عهده دارد.
۵. کمیتههای اصلی مجمع عمومی
بخش زیادی از کارهای مجمع عمومی برای تسهیل، به کمیته های تخصصی واگذار میشود که عبارتند از:
کمیته اول: خلع سلاح و امنیت بینالمللی
کمیته دوم: اقتصادی و مالی
کمیته سوم: اجتماعی، بشردوستانه و فرهنگی
کمیته چهارم: سیاسی ویژه و استعمارزدایی
کمیته پنجم: امور اداری و بودجهای
کمیته ششم: حقوقی
۶. فرآیند اداره جلسات و سخنرانیها
این بخش قواعد مربوط به حد نصاب جلسات، ترتیب سخنرانیها، محدودیت زمان سخنرانی، حق جواب ها و پیشنهادهای نظارتی را مشخص میکند.
۷. قواعد رأیگیری
هر کشور عضو در مجمع عمومی، صرفنظر از اندازه و قدرت خود، دقیقاً یک حق رأی دارد. برای تصمیمگیری درباره موضوعات مهم ( نظیر حفظ صلح و امنیت بینالمللی ، پذیرش عضو جدید، یا مسائل بودجهای) رأی موافق دو سوم اعضای حاضر و رأیدهنده الزامی است و برای سایر موضوعات فرعی و اجرایی، کسب اکثریت ساده آرا کافی خواهد بود.
یکی از قواعد مهم آییننامه داخلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد، قاعده ۷۳ آن می باشد که مربوط به مدیریت فهرست سخنرانان و اعطای حقی به نام حق جوابیه یا حق پاسخ دهی متقابل در جریان جلسات مجمع عمومی سازمان ملل متحد است که موضوع اصلی بحث ما می باشد .
قاعده ۷۳ چنین مقرر میدارد که در طول یک بحث و تبادل نظر، رئیس مجمع عمومی میتواند اسامی سخنرانان را اعلام کند و در صورت موافقت مجمع عمومی، فهرست سخنرانان را بسته اعلام نماید. با این حال، اگر پس از بسته شدن فهرست، سخنرانیِ ایرادشده ایجاب کند، رئیس مجمع میتواند به هر یک از اعضاء حق جوابیه ( یا حق پاسخدهی) اعطا کند.
نکات کلیدی و مهمی که می توان در این ماده مشاهده نمود ، به شرح زیر است:
الف - بستن فهرست سخنرانان: رئیس جلسه با جلب موافقت اعضا، میتواند ثبتنام برای سخنرانی در یک موضوع خاص را متوقف کند.
ب- حفظ حق جوابیه: حتی پس از بسته شدن فهرست، اگر کشوری مورد اتهام یا اشاره قرار گیرد، بر اساس قاعده شماره ۷۳ میتواند از رئیس جلسه تقاضای وقت برای پاسخگویی کند.
بنابراین حق جوابیه بر اساس قاعده ۷۳ آییننامه داخلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد، به عنوان یک ابزار رویهای محسوب می شود که به کشورهای عضو اجازه میدهد تا به اظهارات، اتهامات، یا ادعاهای مطرحشده علیه خود در طول سخنرانی سایر اعضا، پاسخ دهند.
مستفاد از فراز ۸ ، ۹ و ۱۰ بند ( F ) تصمیم شماره ۳۴/۴۰۱ در خصوص عقلانی سازی رویه ها و سازمان مجمع عمومی که در ضمیمه ۵ آییننامه داخلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد تشریح شده، مکانیسم و نحوه استفاده از حق جوابیه و پاسخ دهی طبق اصول و توافقهای مجمع عمومی به شرح زیر است:
۱. نحوه درخواست و زمان ارائه جوابیه
الف - ارائه در پایان جلسات: بر اساس ضوابط مجمع عمومی، بیانیههای مربوط به حق جوابیه به عنوان یک قاعده کلی در پایان همان روز یا نشست (پس از اتمام سخنرانی تمامی سخنرانان پیشبینیشده در فهرست) ارائه میشوند و جایگزین یا مخل سخنرانیهای جاری نخواهند شد.
ب- درخواست از رئیس جلسه: هیئت دیپلماتیک کشور متقاضی باید درخواست خود را برای استفاده از این حق به رئیس مجمع عمومی یا کمیته مربوطه تسلیم کند تا نام کشور در انتهای فهرست سخنرانان قرار گیرد.
پ- زمان اجرا: حق جوابیه معمولاً در پایان همان روز جلسات و پس از اتمام سخنرانیهای برنامهریزیشده اعمال میشود.
ت- محل سخنرانی: بر خلاف سخنرانی اصلی مجمع عمومی سازمان ملل متحد که از پشت تریبون آن انجام میشود، اظهارات مربوط به حق جوابیه باید از صندلی خود هیئت نمایندگی در صحن مجمع عمومی بیان شود .
۲. محدودیتهای زمانی و دفعات استفاده :
بر اساس مصوبات تکمیلی و عرف مجمع عمومی برای مدیریت بهینه زمان، محدودیتهای سختی بر حق جوابیه و پاسخ دهی اعمال میشود:
الف - نوبت اول: کشورها در نوبت اول از حق جوابیه ای که معمولاً حداکثر ۱۰ دقیقه می باشد، می توانند استفاده و مواضع خود را مطرح کنند.
ب- نوبت دوم: در صورتی که کشور مقابل مجدداً پاسخ دهد، حق جوابیه نوبت دوم صادر میشود که مدت زمان آن به ۵ دقیقه محدود است.
بنابراین تعداد دفعات استفاده از حق جوابیه برای هر موضوع در یک نشست، حداکثر به دو نوبت محدود میشود.
۳. شرط حضور نماینده در سالن مجمع عمومی (به عنوان یک باور نادرست)
باید توجه داشته باشیم که طبق نص صریح قاعده ۷۳ آییننامه مجمع عمومی، هیچ شرط واضحی مبنی بر اینکه یکی از دیپلماتها یا کارشناسان فنی یک کشور در سالن مجمع عمومی در زمان ایراد سخنرانی طرف مقابل حضور داشته باشد ، الزامی نیست و ترک سالن توسط تمامی مقامات هیات نمایندگی( اعم از ارشد و غیر ارشد ) ، به نشانه اعتراض سیاسی، مانع از فعالسازی حق جوابیه نمیشود.
با این حال، کشورها معمولاً و بطور عرفی یک دیپلمات دون پایه یا کارشناس فنی را در صحن علنی مجمع عمومی سازمان ملل متحد حفظ میکنند تا سخنان طرف مقابل را به طور دقیق رصد و یادداشتبرداری، و مقدمات حقوقی جوابیه را فوراً فراهم کند.
۴. چارچوب محتوایی
بیانیههای مربوط به حق جوابیه باید صرفاً معطوف به رد ادعاها، شفافسازی ابهامات و پاسخ به اتهامات مطرحشده در همان نشست باشد و نباید به موضوعات خارج از دستور جلسه یا مباحث متفرقه بپردازد. دیپلماتها موظفند مفاد بیانیه را با لحنی دیپلماتیک و تا حد امکان خلاصه و موجز ارائه کنند.
نتیجه :
حسب اطلاع، گویا علیرغم ترک جلسه سخنرانی دونالد ترامپ توسط هیات نمایندگی ایرانی، همین فرد که به عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران تا پایان سخنرانی دونالد ترامپ، در جلسه مجمع عمومی سازمان ملل متحد حضور داشته ، در هنگام جلسه سخنرانی بنیامین نتانیاهو ، با انجام یک اقدام نمادین ، همراه با بقیه هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران جلسه مجمع عمومی را به عنوان اعتراض ترک گفته است .
ایشان در راستای اعمال قاعده شماره ۷۳ آیین نامه داخلی مجمع عمومی و به عنوان بیانیه حق جوابیه و پاسخ دهی دولت جمهوری اسلامی ایران، در قبال اظهارات بنیامین نتانیاهو اینگونه عنوان می دارد که آیا جای نتانیاهو پشت این تریبون است تا جنایتهایش را توجیه کند یا اینکه وی می بایست در جایگاه متهم در دادگاه باشد تا درباره نسلکشی پاسخگو گردد؟
به این ترتیب مشاهده می گردد که وجود یا عدم وجود عضوی از هیات نمایندگی کشور ایران در هنگام سخنرانی مقامات کشور متخاصم دیگر، مانع از حق جوابیه و پاسخ دهی متقابل نخواهد بود .
از توجه به مطالب یادشده، ضرورت ایضاح اثر بخشی حضور عضو هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در زمان سخنرانی دونالد ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در پاسخ به دو سوال ریر ، از جانب سخنگوی وزارت امور خارجه صد چندان خواهد شد :
الف - آیا عضو دیپلماتیک یا کارشناس فنی یادشده در هنگام سخنرانی دونالد ترامپ، سخنان وی را به طور دقیق رصد و یادداشتبرداری کرده و مقدمات حقوقی جوابیه را فوراً فراهم نموده است یا خیر ؟
ب- آیا همانند اعمال حق جوابیه در سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نماینده جمهوری اسلامی ایران با عنایت به حضورش در جلسه سخنرانی دونالد ترامپ، مطابق قواعد جاری در سازمان ملل متحد، از حق جوابیه یا پاسخ دهی نیز استفاده کرده است یا خیر ؟
نظر باینکه در راستای اعمال حق جوابیه یا پاسخ دهی به سخنران ، ضرورتی به حضور نماینده دیپلماتیک یا کارشناس فنی(حسب مورد) ، در زمان سخنرانی طرف مقابل وجود ندارد، معذالک چنین اقدامی از باب عرف دیپلماتیک برای اعمال حق جوابیه یا پاسخ دهی صورت می گیرد ، بنابراین اگر جواب دو سوال فوق بویژه سوال آخر منفی باشد، با توجه به اینکه در سخنرانی هتاکانه دونالد ترامپ، تمامیت ارضی کشور ایران توسط سخنران در معرض تهدید وجودی قرار گرفته ، آیا به نظر نمی رسد که اقدام هیات دیپلماتیک کوبا دائر بر اعتراض دسته جمعی و ترک جلسه سخنرانی بدون جا گذاشتن هر گونه نماینده ای ، از اقدام هیات دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران به صواب نزدیکتر بوده است؟
با توجه به اینکه فعلا معلوم نیست نماینده جمهوری اسلامی ایران در جلسه سخنرانی دونالد ترامپ، از حق جوابیه یا پاسخ دهی استفاده نموده یا ننموده است ، به همین جهت شایسته است سخنگوی وزارت امور خارجه در این زمینه شفاف سازی نماید که اگر حق جوابیه یا پاسخ دهی به سخنان دونالد ترامپ توسط هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران اعمال نشده باشد ، ادامه حضور نماینده دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران تا پایان سخنرانی دونالد ترامپ ( در حالیکه وی در سخنرانی خود، هتاکانه تمامیت ارضی ایران را نشانه رفته است )، چه محلی از اعراب داشته و چه توجیهی می توان برای ادامه حضور وی آنهم بدون هیچگونه عکس العمل نمادین، تا پایان سخنرانی دونالد ترامپ قائل شد؟!
