با جنگنده F-2؛ «وایپر زیرو» (Viper Zero) آشنا شوید

جت‌های جنگنده F-2 ژاپن برای اولین بار نزدیک به ۳۱ سال پیش به پرواز درآمدند. همانطور که EurAsian Times گزارش داد، آن‌ها برای اولین بار برای شرکت در رزمایش «Veer Guardian ۲۰۲۶» به هند می‌روند. 

نیروی دفاع از خود هوایی ژاپن (JASDF) سه جت جنگنده F-2 را به همراه ۱۱۰ سرباز از هشتمین بال هوایی مستقر در پایگاه هوایی Tsuiki در استان فوکوئوکا در جنوب غربی ژاپن به هند اعزام خواهد کرد. 

میتسوبیشی F-2، که با نام «Viper Zero» نیز شناخته می‌شود، یک هواپیمای جنگنده چند منظوره است که در درجه اول برای نیروی هوایی ژاپن توسعه داده شد. 

این برنامه به عنوان یک برنامه مشترک ایالات متحده و ژاپن برای توسعه یک جایگزین پیشرفته برای جنگنده پشتیبانی منسوخ میتسوبیشی F-1 توکیو آغاز شد و از تخصص تولید داخلی این کشور و فناوری هوانوردی ایالات متحده بهره برد. 

صنایع سنگین میتسوبیشی (MHI) پیمانکار اصلی و شرکت هوانوردی لاکهید مارتین به عنوان پیمانکار فرعی اصلی آمریکایی فعالیت می‌کردند. 

اولین نمونه اولیه F-2، یک نمونه تک سرنشین به نام XF-2A، اولین پرواز خود را در ۷ اکتبر ۱۹۹۵ در پایگاه هوایی کوماکی ژاپن انجام داد. خلبان آزمایشی میتسوبیشی، یوشیوکی واتانابه، با تکیه بر تجربیات گسترده خود، آن را هدایت کرد. 

اولین پرواز F-2 یک نقطه عطف بزرگ بود و طراحی هواپیمای آمریکایی-ژاپنی را تأیید کرد. تا مارس ۱۹۹۶، این هواپیما به ۱۴ سورتی پرواز رسید. دومین XF-2A (۶۳-۰۰۰۲) در ۱۳ دسامبر ۱۹۹۵ پرواز کرد و بر روی بار و سیستم‌های جنگ الکترونیک (EW) تمرکز داشت. 

این پروازها چندین نقص، به ویژه در بال‌های کامپوزیت فیبری تازه ساخته شده، را نشان دادند. این یافته‌ها به سرعت در هواپیمای اصلاح شده قبل از ورود به تولید انبوه لحاظ شدند. 

تحویل اولین مدل‌های تولیدی F-2 در سال ۲۰۰۰ آغاز شد. اولین فروند از این هواپیماها با اسکادران سوم جنگنده در پایگاه هوایی میساوا وارد خدمت شدند و جایگزین F-1ها و مکمل F-15Jها شدند. 

ایده اولیه ساخت جنگنده F-2 چگونه شکل گرفت؟ 

در اوایل دهه ۱۹۸۰، ژاپن در پی نوسازی نیروی هوایی خود با استفاده از یک جنگنده چندمنظوره با طراحی بومی بود. 

پیمانکاران ژاپنی، از جمله شرکت صنایع سنگین میتسوبیشی (MHI)، با تکیه بر تجربه حاصل از تولید تحت‌مجوز جنگنده F-15J Eagle، خواستار طراحی و ساخت بومی این جنگنده بودند تا بدین‌وسیله تخصص داخلی در حوزه هوافضا را ارتقا دهند. 

با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که ایالات متحده برای تضمین قابلیت همکاری (interoperability) و صرفه اقتصادی، طرفدار توسعه مشترکِ طرحی موجود بود و مدل‌هایی از جنگنده‌های F-16 Fighting Falcon یا F/A-18 Hornet را پیشنهاد می‌کرد. 

در سال ۱۹۸۷، نیروی هوایی دفاع‌ازخود ژاپن (JASDF) مدلی از جنگنده F-16C را به عنوان هواپیمای FS-X ژاپن برای جایگزینی جنگنده Mitsubishi F-1 انتخاب کرد. 

شرکت «جنرال داینامیکس» (که اکنون بخشی از شرکت «لاکهید مارتین» است) و شرکت MHI در سال ۱۹۸۸ توافق‌نامه‌ای برای توسعه مشترک امضا کردند. بدین ترتیب، ایده اولیه ساخت جنگنده F-2 شکل گرفت. هدف این برنامه، تولید جنگنده‌ای بهینه برای نبردهای هوایی، پشتیبانی هوایی نزدیک و مأموریت‌های ضدکشتی بود که متناسب با جغرافیای جزیره‌ای ژاپن و تهدیدات منطقه‌ای طراحی شده باشد. 

در چارچوب این برنامه، ایالات متحده فناوری مربوطه را به ژاپن منتقل کرد و هزینه‌ها به گونه‌ای تقسیم شد که سهم آمریکا ۴۰ درصد و سهم ژاپن ۶۰ درصد بود. 

بسیاری از تحلیلگران خاطرنشان کرده‌اند که ژاپن تحت فشار ایالات متحده تصمیم به توسعه جنگنده F-2 گرفت. این جنگنده که در ابتدا قرار بود محصولی کاملاً بومی و ژاپنی باشد و از جدیدترین پیشرفت‌های فناوری بهره ببرد، در نهایت به نسخه‌ای از F-16 تبدیل شد؛ چرا که ژاپن قادر به تولید کامل و مستقل یک جنگنده نبود. 

با این حال، F-2 در مقایسه با مدل پایه F-16، از بهبودهای متعددی در زمینه ساختار، اویونیک و قابلیت‌های عملیاتی برخوردار بود. برای نمونه، این هواپیما دارای مساحت بال بیشتر و بدنه کشیده‌تری بود و در ساخت بال‌ها و دم آن از مواد کامپوزیتی با فناوری «پخت هم‌زمان» (co-cured) استفاده شده بود؛ ویژگی‌ای که برای نخستین بار در جنگنده‌های عملیاتی آن دوران به کار گرفته می‌شد. 

علاوه بر این، F-2 برخلاف کانوپی (پوشش کابین) استاندارد F-16، به کانوپی یک‌تکه و مستحکم‌تری مجهز بود که مقاومت بالاتری در برابر برخورد با پرندگان داشت. 

از همه مهم‌تر، F-2 به رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال (AESA) مدل J/APG-1 ساخت شرکت «میتسوبیشی الکتریک» مجهز شده بود که نخستین نمونه از این نوع فناوری در یک جنگنده تولید انبوه محسوب می‌شد. 

این رادار در مقایسه با رادار AN/APG-68 (با اسکن مکانیکی) در مدل F-16C، قابلیت‌های بهتری در زمینه کشف، رهگیری و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک (ضد اخلال) ارائه می‌داد. همچنین، F-2 از یک سامانه یکپارچه اقدامات متقابل الکترونیکی (ECM) ساخت ژاپن بهره می‌برد که بسیار پیشرفته‌تر از نمونه موجود در F-16 بود و به‌طور اختصاصی برای عملیات در محیط‌های دریایی بهینه‌سازی شده بود. 

اگرچه هر دو هواپیما از موتور «جنرال الکتریک F110-GE-129» استفاده می‌کردند، اما موتور F-2 برای مأموریت‌های دریایی ژاپن بهینه‌سازی شده و تغییرات جزئی در تنظیمات آن برای بهبود عملکرد در ارتفاع پایین اعمال شده بود. افزون بر این، جایگاه‌های حمل سلاح (هاردپوینت‌های) F-2 نیز در مقایسه با F-16 برای حمل محموله‌های سنگین‌ترِ ضدکشتی بهینه‌سازی شده بودند. 

بر اساس گزارش اندیشکده آمریکایی CSIS، ایالات متحده نگران بود که تلاش ژاپن برای ساخت هواپیمایی بومی با شکست مواجه شود. در مقابل، ژاپن نیز از آنچه مانور قدرت آمریکا برای جلوگیری از دسترسی ژاپن به فناوری‌های حیاتی دفاعی می‌دانست، ناراضی بود. نتیجه این وضعیت، دستیابی به توافقی برای تولید جنگنده F-2 بود؛ ترتیبی که در فضای امنیتی بین‌المللی دهه ۱۹۹۰، برای هر دو طرف رضایت‌بخش بود. 

برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که ژاپن در ارتقای این هواپیما با مشکلاتی روبرو شد، زیرا شرکت «لاکهید مارتین» تمایلی به انتقال فناوری‌های لازم برای این ارتقاها نداشت. 

اولین پیش‌نمونه FS-X نخستین پرواز خود را در ۷ اکتبر ۱۹۹۵ انجام داد و پس از آن چهار پیش‌نمونه دیگر ساخته و به‌طور گسترده برای ارزیابی عملکرد پروازی، یکپارچه‌سازی تسلیحات و سامانه‌های اویونیک آزمایش شدند. 

تولید انبوه این هواپیما در سال ۱۹۹۶ آغاز شد و نام آن به F-2 تغییر یافت. این جنگنده در دو مدل تولید شد: F-2A (نسخه رزمی تک‌سرنشین) و F-2B (نسخه آموزشی دوسرنشین). 

ژاپن قصد داشت مدل سوم و ارتقایافته‌ای از این هواپیما با نام «F-2A Super Kai» را توسعه دهد که به مخازن سوخت منطبق با بدنه (Conformal Fuel Tanks) و غلاف‌های هدف‌گیری «اسنایپر» (Sniper) مجهز باشد. با این حال، توکیو پس از تصمیم به خرید جنگنده نسل پنجمی F-35 از ایالات متحده، این طرح را کنار گذاشت. 

اگرچه F-2 در رده هواپیماهای پشتیبانی طبقه‌بندی می‌شود، اما برای مقابله با تهدیدات ناشی از رقبای منطقه‌ای مانند کره شمالی و چین طراحی شده بود. با این وجود، برخلاف جنگنده‌های F-16 آمریکایی که در سراسر جهان در عملیات‌های رزمی متعددی شرکت داشته‌اند، F-2 در طول دوران خدمت تقریباً ۳۱ساله خود هرگز در نبردی واقعی به کار گرفته نشد. 

وب‌سایت رسمی لاکهید مارتین اعلام کرده است: «در سال ۲۰۱۵، F-2 به هشتمین پلتفرم هوایی تبدیل شد که به غلاف هدف‌گیری پیشرفته اسنایپر (Sniper Advanced Targeting Pod) ساخت لاکهید مارتین مجهز گردید… مساحت بال F-2 حدود ۲۵ درصد بزرگ‌تر از بال F-16 است. این بال بزرگ‌تر امکان ذخیره‌سازی سوخت داخلی بیشتر و تعبیه دو جایگاه حمل سلاح اضافه نسبت به F-16 را فراهم می‌کند… علاوه بر مساحت بیشتر بال، بدنه F-2 نیز حدود ۱۷ اینچ (تقریباً ۴۳ سانتی‌متر) طویل‌تر از بدنه F-16 است و سطوح دم افقی آن نیز ابعاد بزرگ‌تری دارند.» 

در همین حال، MHI اظهار می‌کند: «F۲ با معرفی یک ساختار یکپارچه با استفاده از مواد کامپوزیت و به حداکثر رساندن طول بال‌ها، به قابلیت مانور بهتری دست می‌یابد. همچنین، با استفاده از مواد پیشرفته و فناوری ساختاری مختلف، ما موفق به سبک‌تر کردن بال‌ها شده‌ایم. در زمینه اویونیک، جدیدترین تجهیزات فناوری بومی مانند سیستم جنگ الکترونیک یکپارچه و یک کامپیوتر داخلی نصب شده است.» 

به گفته میتسوبیشی، از مواد جذب امواج رادیویی برای افزایش قابلیت پنهان‌کاری و کنترل پیکربندی‌شده (CCV) هواپیما استفاده شده است، در حالی که به موتور نیروی رانش اضافی برای افزایش قابلیت‌های برخاست و فرود داده شده است. این هواپیما با وجود اینکه به سختی فرصت اثبات قدرت خود را در نبرد داشته، نیرویی قابل توجه بوده است. 

F-2 با وجود اینکه یکی از اعضای اصلی JASDF است، اغلب مورد انتقاد قرار گرفته است. منتقدان خاطرنشان کرده‌اند که این هواپیما برای ژاپن بسیار گران بوده و نسبت به F-16 استاندارد پیشرفت چندانی نداشته است. 

برخی دیگر می‌گویند که F-2، که با رادار جمع‌وجور و پیکربندی تک‌موتوره‌اش شناخته می‌شود، نسبت به F-15 Eagles قدیمی‌تر، کارایی کمتری داشته است. 

با این وجود، رزمایش‌های آتی هند و ژاپن، رزمایش دیگری بین دو نیروی هوایی و اولین باری است که جنگنده‌های ژاپنی از خاک هند عملیات انجام می‌دهند. در ژانویه ۲۰۲۳، نیروی هوایی هند (IAF) چهار فروند Su-30MKI را علیه چهار فروند F-2 و چهار فروند F-15 نیروی هوایی ژاپن (JASDF) مستقر کرد.