ساعت صفر هستهای نزدیک است/ امشب پیمان استارت نو منقضی میشود
ساعت 12 نیمه شب امشب پیمان استارت نو، پیمانی که برای کنترل تسلیحات هستهآی به امضا رسیده بود، به انقضا میرسد و هنوز دو کشور روسیه و آمریکا، که امضا کنندگان این پیمان بودند، کاری برای تمدید آن نکردهاند. آیا از فردا شاهد آغاز مسابقه هستهای بین این دو کشور خواهیم بود؟
پیمان کاهش تسلیحات استراتژیک جدید (استارت نو) سال 2010 توسط باراک اوباما، رئیس جمهور وقت ایالات متحده و دیمیتری مدودف، همتای روسی او، امضا شد. بر اساس مفاد این پیمان دو کشور متعهد میشدند تسلیحات هستهای استراتژیک خود را کاهش دهند و راه را برای بازرسیهای گسترده در این خصوص باز کنند.
همچنین بر اساس این پیمان هر طرف به داشتن حداکثر 1550 کلاهک هستهای در حداکثر 700 موشک و بمبافکن محدود میشد. این پیمان قرار بود سال 2021 منقضی شود اما در این زمان برای پنج سال دیگر تمدید شد.
با این حال ولادیمیر پوتین فوریه ۲۰۲۳ مشارکت مسکو در این پیمان را به حالت تعلیق درآورد و گفت نمیتواند در شرایطی که واشنگتن و متحدان آن در ناتو آشکارا شکست مسکو در اوکراین را هدف خود اعلام کردهاند، اجازه بازرسی از سایتهای هستهای خود را بدهد. البته بر این مساله هم تاکید کرد که بهطور کلی از این پیمان خارج نمیشود و متعهد شد به محدودیتهای خود در مورد سلاحهای هستهای احترام بگذارد.
پوتین چند ماه قبل نیز دیگر بار برای پایبندی به محدودیتهای تسلیحات هستهای برای یک سال دیگر اعلام آمادگی کرد و از واشنگتن خواست پیمان استارت نو را امضا کند زیرا انقضای این پیمان میتواند شرایط «بیثبات کنندهای» را موجب شود.
اما دولت ترامپ تا همین امروز هم واکنشی به این مساله نشان نداده است. فقط باراک اوباما که پیمان استارت نو را در زمان تصدی خود امضا کرده بود، گفت انقضای این پیمان «بهطور بیمعنایی دههها دیپلماسی را از بین میبرد و میتواند مسابقه تسلیحاتی دیگری را رقم زند که جهان را ناامنتر میکند.
روسیه و ایالات متحده در مجموع حدود ۹۰ درصد از کل سلاحهای هستهای جهان را در اختیار دارند و هر دو کشور در حال اجرای برنامههای نوسازی گستردهای برای هر سه پایه از قوای سهگانه هستهای خود (شامل زمینی، دریایی و هوایی) هستند که میتواند اندازه و تنوع زرادخانههای آنها را در آینده افزایش دهد.
از همین رو تمدید نشدن پیمان استارت نو جهان را در هراس از مسابقه تسلیحات هستهای فرو برده است. در همین ارتباط توماس کانتریمن، معاون سابق وزیر امور خارجه آمریکا در کنترل تسلیحات و امنیت بینالمللی معتقد است: «بدترین سناریو این است که اوضاع آرام آرام شروع به بدتر شدن کند و بعد یک حادثه پیشبینینشده یا حتی قابل پیشبینی، درگیری را شعلهور کند تا بهسرعت به یک درگیری هستهای تبدیل شود.»
البته برخی کارشناسان هم معتقدند، دیگر شرایط به گونهای پیش رفته که محدودیتهای پیمان استارت نو بیفایده شدهاست. به ویژه که اکنون چین نیز به دنبال گسترش زرادخانه هستهای خود است. به همین دلیل نیز دونالد ترامپ که از جمله منتقدان پیمان استارت نو است، تاکید دارد، از آنجا که این پیمان شامل چین نمیشود، تمدید آن غیر ضروری است. او چند ماه پیش نیز در پاسخ خبرنگار نیویورک تایمز درباره تمدید استارت نو گفته بود: «اگر منقضی شود، منقضی میشود. اما بعد توافق بهتری خواهیم کرد.»
ترامپ علاوه بر این سال گذشته قول داد، کشورش آزمایشهای هستهای را از سر بگیرد. هرچند که حداقل بر اساس خبرهای اعلامی تا کنون هیچ اقدامی در این خصوص انجام نشده است.
اشاره ترامپ به مساله توان هستهای چین نیز در حالی است که طبق گزارش پنتاگون در سال ۲۰۲۲، اگر چین به گسترش ذخایر هستهای خود با سرعت فعلی ادامه دهد، تا سال ۲۰۳۵ میتواند حدود ۱۵۰۰ کلاهک هستهای داشته باشد.
از همین رو بود که دیروز (چهارشنبه) مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، تاکید کرد ایالات متحده با تمدید پیمان استارت نو موافقت نخواهد کرد و خواهان یک توافق هستهای بین ایالات متحده، روسیه و چین است. او گفت: «رئیس جمهوری آمریکا در گذشته به صراحت اعلام کرده که برای داشتن کنترل تسلیحات واقعی در قرن بیست و یکم، انجام اقدامی که شامل چین نشود، غیرممکن است، زیرا ذخایر آنها عظیم و به سرعت در حال رشد است.»
اما از دیگر سو پکن تاکنون تن به چنین خواستههایی نداده و همواره ایده مذاکرات سه جانبه را چه به صورت خصوصی و چه به صورت علنی رد کرده است.
اما بسیاری از کارشناسان معتقدند، انقضای پیمان استارت نو به نفع امنیت ملی ایالات متحده نیست و ادامه موقت آن منطقیتر خواهد بود. یکی از کسانی که چنین اعتقادی دارد پل دین، معاون سابق وزیر امور خارجه آمریکا در زمینه کنترل تسلیحات، بازدارندگی و ثبات است که میگوید: «ما هیچ سودی از یک مسابقه تسلیحاتی پرهزینه و ناکارآمد نخواهیم برد. همانطور که از پیشبینیناپذیری و شفاف نبودن برنامه هستهای روسیه و سوء تفاهم یا اشتباه محاسباتی احتمالی ناشی از کمبود اطلاعات سودی نمیبریم.»
در همین ارتباط برخی کارشناسان هم معتقدند چنین اقدامی برای اطمینان خاطر متحدانی که ممکن است وسوسه شوند زرادخانههای هستهای خود را داشته باشند، ضروری است.
در نهایت باید گفت، اگرچه انقضای پیمان استارت نو اولین مانع در راه تلاش های جهانی برای کاهش خطر نیست، اما وقوع آن در بحبوحه رویکرد مخرب دولت ترامپ نسبت به قوانین و معاهدات بین المللی میتواند نقطه شروعی برای مسابقه تسلیحاتی افسارگسیخته و نامحدودی بین ایالات متحده و روسیه و ایالات متحده و چین باشد که برای همه کشورها پرهزینه خواهد بود.
