بحران اعتماد رسانهای و فرسایش ذهن نسل آینده
علیرضا رحیمی، معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان
در روزگاری که خوراک خبری، از صبح تا نیمهشب، روی سر و ذهن ما آوار میشود، شاید این سؤال اساسی بیش از هر زمان دیگری مطرح باشد: «اخبار چه بر سر ما آوردهاند؟» یا دقیقتر بپرسیم: چه بر سر ذهن و زیست روانی جوانان آوردهاند؟
دسترسی به خبر، این روزها نه امتیاز است و نه یک فرصت نادر. هرکس با یک گوشی هوشمند و اتصال به اینترنت، در معرض هزاران خبر، تصویر و تحلیل قرار میگیرد که هرکدام میتوانند چند دقیقه یا حتی چند ساعت از توجه و انرژی روانیاش را ببلعند. اما آیا این سیلاب اطلاعات، دانایی بیشتری تولید کرده؟ یا تنها موجب خستگی شناختی، اضطراب مزمن و سردرگمی عمومی شده است؟
بر اساس گزارش «ریسکهای جهانی» مجمع جهانی اقتصاد (WEF) در سال ۲۰۲۴، «انتشار اطلاعات نادرست» جزو سه تهدید بزرگ در سطح جهانی طی دو سال آینده شناخته شده است. این، صرفاً یک هشدار نظری نیست؛ یک واقعیت است که در خیابانها، در میان جوانان، در شبکههای اجتماعی و در تغییرات رفتاری نسل جدید، اثرش را میبینیم.
در فضای عمومی، هر کس میتواند منبع خبر باشد، اما الزاماً نه راوی حقیقت. مرز میان واقعیت و روایت، بین واقعگرایی و شایعه، چنان مبهم شده که حتی انسانهای آموزشدیده هم گاه در تشخیص راست از دروغ دچار تردید میشوند. این اتفاق، دقیقاً همان چیزی است که اعتماد اجتماعی را فرسوده میکند.
به عنوان کسی که مسئولیت سیاستگذاری در حوزه جوانان را بر عهده دارم، معتقدم یکی از پنهانترین اما عمیقترین بحرانهایی که با آن روبهرو هستیم، تحلیل رفتن تمرکز، حافظه و امنیت روانی جوانان تحت بمباران دائمی اخبار است.
ما با نسلی مواجهیم که دائم در معرض "تایملاین"ها و "استوریها"ست؛ نسلی که خبرها را تند میبیند، تند میخواند، تند قضاوت میکند و غالباً هم فراموش میکند. اما تأثیر روانی و شناختی این سبک از مواجهه با اطلاعات، ماندگارتر از آن چیزی است که فکرش را میکنیم.
از منظر روانشناسی شناختی، مصرف افراطی اخبار باعث اختلال در حافظه بلندمدت، افزایش سطح کورتیزول، و کاهش توان تمرکز و یادگیری میشود. به زبان سادهتر، هرچه بیشتر خبر بخوانیم – به ویژه اخبار نادرست یا تحریککننده – ذهن ما خستهتر، آشفتهتر و کمعمقتر میشود. و این یعنی تهدیدی خاموش برای کیفیت نسل آینده.
اما راهحل چیست؟ قطعاً نه سانسور و نه بستن راههای ارتباطی. بلکه باید به سمت سواد رسانهای و بهینهسازی مصرف اخبار رفت.
ما باید جوانان را به جای مصرفکننده منفعل خبر، به تحلیلگر نقاد اطلاعات بدل کنیم. این، نیازمند آموزش، ظرفیتسازی و گفتوگوست. آموزش تفکیک خبر از تفسیر، واقعی از ساختگی، آگاهانه از جهتدار. باید به جای ارائه «پاسخ»، روش پرسشگری و تفکر انتقادی را تقویت کنیم.
همچنین از نقش نهادهای دولتی و رسانههای رسمی هم نباید غافل شد. اگر اعتماد مردم به رسانههای رسمی کاهش یافته، بخشی از آن به دلیل ضعف در پاسخگویی، شفافیت و چابکی این رسانههاست. بازسازی این اعتماد، با شعار و بخشنامه ممکن نیست؛ نیازمند عمل حرفهای و رسانهایسازی مبتنی بر صداقت و احترام به مخاطب است.
در کنار آن، نقش هوش مصنوعی در پالایش اخبار و مبارزه با دیساینفورمیشن نیز باید به صورت جدیتر در دستور کار سیاستگذاران قرار گیرد. الگوریتمها میتوانند دروغها را شناسایی کنند، اما اخلاق رسانهای را نمیتوان به الگوریتم سپرد. آن، نیازمند سرمایهگذاری در انسان است.
در نهایت، ما به عنوان دولت، جامعه و خانوادهها، وظیفه داریم نسل جوان را در برابر مسمومیت خبری محافظت کنیم. باید فضایی بسازیم که در آن، خبر ابزار شناخت باشد، نه منبع اضطراب؛ راهی برای مشارکت باشد، نه بهانهای برای انزوا؛ و پلی برای آینده باشد، نه سنگی در مسیر زندگی سالم.
اگر موفق شویم «نظام معنابخشی» به اخبار را بازتعریف کنیم، نهفقط با تهدید اخبار نادرست مقابله کردهایم، بلکه زیست سالم و آگاهانه رسانهای را نیز در نسل آینده نهادینه کردهایم.