فقر فرهنگی و نابرابری جنسیتی عوامل اصلی زنانهشدن فقر
معاون امور زنان و خانواده رئیس جمهوری اعلام کرده در سالهای اخیر فقر در کشور زنانهتر شده است. زنانهشدن فقر به معنی افزایش نسبت زنان فقیر به مردان فقیر است که عوامل آن اغلب اقتصادی نیستند و نگاه فرهنگی و اجتماعی به زنان و نقشهای جنسیتی در جوامع مختلف دلیل اصلی آن است.
به گزارش آوش، زهرا بهروز در نشست گفتمانسازی عدالت اجتماعی فراگیر با موضوع «فقرزدایی زدایی، تأمین مالی خرد، توانمندسازی» گفته زنان گروهها و بخشهای مختلفی دارند. زنان خانه دار و زنان سرپرست خانوار گروهایی از جامعه بزرگ زنان هستند.
به گفته او زنان سرپرست خانوار ناشی از فوت با زنان سرپرست خانوار ناشی از طلاق با هم متفاوتند. برخی از زنان سرپرست خانوار ناشی از فوت تحصیلات خوبی دارند اما چون انتخاب کردهاند که خانهدار باشند، هیچ وقت کار نکرده و ناگهان با فوت همسر مواجه میشوند. از این رو باید به سرعت به یک فعال اقتصادی تبدیل شوند و هزینههای مسکن و معیشت خود و فرزندان را تأمین کنند.
بهروزآذر اضافه کرده که زنان سرپرست خانوار بر اثر طلاق هم برخی فعال اقتصادی هستند که مشکلات خاصی دارند. اما اگر فعال اقتصادی نباشند هم با مسائل زیادی رو به رو خواهند شد. از طرفی زنان بد سرپرست هم به گونه دیگری درگیر فقر هستند.
بر اساس مطالعات اجتماعی در سراسر جهان یکی از عوامل مهم در زنانهشدن فقر نگاهی است که زنان را نیازمند سرپرست میداند. همچنین مطالعات نشان میدهد که بسیاری از زنان خانهدار در ایران خانهداری را «انتخاب» نکردهاند و عوامل فرهنگی و مردسالاری ریشهدار در ایران علت اصلی خانهنشینی اغلب زنان است.
اصطلاح «زنانهشدن فقر» را نخستینبار دایانا پیرس، جامعهشناس آمریکایی به کار برد. بر اساس نظریات این جامعهشناس تبعیض علیه زنان در فرصتهای آموزشی و فرصتهای شغلی در کشورهای در حال توسعه بر روند زنانهکردن فقر تأثیرگذار بوده است.
به اعتقاد جامعهشناسان علل زنانهشدن فقر میتواند شامل ساختار خانواده و اشتغال، خشونت جنسی و کمبود تحصیلات و بهداشت باشد. کلیشههای سنتی و جنسیتی دربارهٔ زنان در فرهنگها وجود دارد که موجب میشود فرصتهای درآمدزایی و مشارکت در جامعه برای زنان محدود شود.
این موضوع یک مشکل جهانی است اما در کشورهای توسعهیافته به علت مشارکت بیشتر زنان در اقتصاد، تغییرات اساسی فرهنگی برای حقوق برابر بین زن و مرد و از بینبردن نقشهای جنسیتی مانند مادربودن و خانهداری شکاف مالی هم بین مردان و زنان کمتر است.
بر این اساس بیکاری، نابرابری دستمزد در برابر کار یکسان و نبود آموزش کافی برای ورود به بازار کار، نهایتا به شکاف جنسیتی و شیوع فقر بیشتر در میان زنان در کشورهای کمتر توسعهیافته دامن زده است. در این کشورها همچنین زنان مشارکت سیاسی کمتری نسبت به مردان دارند و در واقع سرنوشت زنان در مجموع با تصمیم گیریهای عموم مردانه رقم میخورد. این عوامل نشاندهند این است که زنانهتر شدن فقر در جامعه یکی از نشانههای توسعهنیافتگی اجتماعی و سیاسی در کشورهاست.
شهیندخت مولاوردی، معاون سابق امور زنان و خانواده رئیس جمهور در دوازدهم هم در گفتگویی بر موضوع تاکید کرده است. به اعتقاد او در کشورهای در حال توسعه میزان فقر در زنان نسبت به مردان بیشتر است و این روند همچنان رو به افزایش است چون علاوه بر عوامل اقتصادی، عوامل دیگری مانند محدودیت در اشتغال، موانع پیش رو در رسیدن به مراکز و منابع قدرت سیاسی و محرومیت از منابع اقتصادی و آموزشی ناشی از قوانین تبعیضآمیز همگی موجب افزایش میزان فقر در میان زنان میشود.
مولاوردی تاکید میکند که در جامعه ما هم که یک جامعه تحریمزده است این پدیده بیش از پیش در حالا ظهور است. او با تکیه بر نظریات آمارتیاسن (نظریه پرداز اقتصاد و فلسفه) میگوید: این نظریه پرداز با پیوندی که میان آزادی، عدالت و دموکراسی برقرار میکند، عاملیت بخشی به زنان را محور توسعه قرار میدهد؛ از این رو اهمیت جنبههای غیردرآمدی همچون بیسوادی، تبعیضهای جنسیتی و قومیتی مورد توجه او قرار گرفته است.
معاون سابق رئیس جمهوری در امور زنان با اشاره به اینکه «فقر قابلیتی» توجه ما را به عوامل غیرمالی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جلب میکند، اضافه میکند: جنسیت یکی از عوامل محرومیتهای پایدار است که برداشت ذهنی زنان از رفاه را تحت تأثیر قرار میدهد و به تلقیهای محدود و انفعالی از خود دامن میزند. کسب درآمد، امکان اشتغال، حق مالکیت و امکان تصمیمسازی در درون خانواده جنبههای مهم آزادی زنان هستند و محروم بودن زن از آنها، محروم بودن او از نقش آفرینی و عاملیت محسوب میشود.
بر این اساس مولاوردی روند زنانه شدن فقر در ایران در طول سه دهه اخیر را براساس چهار شاخص نرخ رشد تعداد زنان شاغل، نرخ مشارکت اقتصادی زنان، شکاف جنسیتی و سهم زنان سرپرست خانوار قابل اندازهگیری و ارزیابی میداند و میگوید: آنچه در آمارهای اقتصادی در رابطه با زنان مشهود است این است که آنان نسبت به مردان، همواره شانس کمتری برای مشارکت در بازار کار داشتهاند.
ریشه فقر که بیشتر به هنجارهای فرهنگی و ارزش های جوامع بازمی گردد، تقسیم بندیهای جنسیتی سرمایهها، تقسیم نابرابر قدرت میان زنان و مردان در جامعه از دیگر عواملی است به گفته مولاوردی به تشدید فقر در میان زنان کمک میکند.
او این نگاه فرهنگی را که در اکثر جوامع مردان نانآور خانواده شناخته میشوند باعث وابستگی زنان به مردان میداند که اثرات و پیامدهای منفی زیادی برای زنان به همراه دارد و تحت تأثیر همین نگاه است که اغلب شغلها و مشغلههایی که زنان دارند (ماننده خانهداری) به چشم سیاستگذاران نمیآید و در جامعه هم بابت آنها پولی پرداخت نمیشود و یا اصلا مستحق دریافت درآمد و دستمزد محسوب نمیشوند.
این گفتهها نشان میدهد که عوامل اصلی فقر زنان غیراقتصادیاند و برای کاهش فقر میان زنان باید نگاه و فرهنگ جنسیتی در جوامع تغییر کند. استفاده مکرر مسئولان در ایران از واژه «زنان بیسرپرست» یا «زنان بدسرپرست» که حتی معاون امور زنان رئیس جمهوری هم آن را تکرار میکند نشان میدهد همچنان نگاه کلی دولتها به زنان بیشتر حمایتی است تا فراهمکردن فرصتهای برابر برای اشتغال و مشارکت اجتماعی و سیاسی آنها در جامعهای که بهسرعت در حال تغییر ارزشهای فرهنگیاش است.