شارل هانری دو فوشه کور، مترجم فرانسوی حافظ درگذشت

نام شارل هانری دو فوشه کور که بیشتر به لطف ترجمه‌اش از دیوان حافظ شیرازی به زبان فرانسه، ترجمه مقالات شمس تبریزی و پژوهش‌ها و تحقیقاتی که در حوزه ادبیات فارسی انجام داد، به گوش حلقه‌های ادبی و چهره‌های شاخص فرهنگ و ادب ایران رسید و در شمار پژوهشگران شناخته شده ادبیات فارسی قرار گرفت.

پدر دوفوشه کور، مهندس راه‌آهن بود و پس از مدتی ریاست کل راه‌آهن مراکش را که در آن زمان مستعمره فرانسه بود، بر عهده گرفت. به همین دلیل شارل هانری، دبستان و دبیرستان را در مراکش خواند و ۱۷ سال آغازین عمر خود را همراه والدینش در این کشور زندگی کرد.

هر چند او در این دوران با مردم محلی رابطه‌ای نداشت و اوقاتش در خانه و مدرسه فرانسوی سپری می‌شد اما این مدت طولانی زندگی در مراکش بر او تاثیرگذار بود، به گونه‌ای که بعدها به تمدن و فرهنگ مسلمانان علاقه‌مند شد و دو سال در تونس به فراگیری زبان عربی پرداخت.

او در مستندی به نام «مجنون» که به کارگردانی محمدعلی فارسی در سال ۲۰۱۲ در موردش ساخته شده است، می‌گوید: «استاد زبان عربی در آن زمان به من گفت می‌بینم که علاقه زیادی به تمدن و فرهنگ مسلمانان پیدا کرده‌اید» و از قول این استاد ادامه می‌دهد: «اگر می‌خواهید که عمیق‌تر ترقی کنید، باید زبان فارسی را یاد بگیرید، چون ایرانیان در تأسیس تمدن ایرانی نقشی خیلی مهم داشتند».

این حرف توجه شارل هانری را به زبان فارسی جلب می‌کند و سبب بازگشت او به پاریس می‌شود تا زبان فارسی را فراگیرد. دوفوشه کور زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکترا فرا می‌گیرد و رساله خود را با موضوع «توصیف طبیعت در ادبیات فارسی در قرن یازدهم» با راهنمایی استاد خود ژیلبر لازار می‌نویسد، کسی که بعدها یکی از دوستان نزدیک او می‌شود.

وی همچنین از چهره‌هایی مانند ژان اوبَن، آندره مارتیه و هانری کوربن به عنوان استادان خود نام برده است که در این میان هانری کوربن نیز به قول دوفوشه کور، عمیق‌ترین تأثیر را در شناخت ایران بر او می‌گذارد و همچنین، برعلاوه اسلام، در شناخت منشأ مزدایی و زردشتی این سرزمین پهناور نیز به او کمک می‌کند؛ شناختی که بعدها رد آن را در آثار او نیز می‌بینیم.

او در مقدمه کتاب «اخلاقیات»، پژوهشی که به مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی از سده سوم تا سده هفتم هجری می‌پردازد، نوشته است: «فارسی نه عربی است و نه پهلوی و نه یونانی، بنابراین حامل فرهنگی است با مشخصات ویژه خویش. ما جای‌جای این فرهنگ، آهنگ تحول آن، پیوستگی‌ها و واکنش‌های آن را نسبت به گذشته خویش و وابستگی و نیز تأثیر آن را در تاریخ ایران بررسی نموده‌ایم تا بتوانیم این فرهنگ را در موقعیت خاص خود قرار دهیم. یکی از عوامل مهم در تازگی و اصالت فرهنگ ایرانی که اخلاق و نهایتاً نحوه زندگی در آن توجه ما را به خود جلب کرده است، پیوستگی آن به گذشته و واکنش نسبت به آن است».

دوفوشه کور در سال ۱۹۶۸ شانس این را پیدا می‌کند که به عنوان پژوهشگر مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) به ایران سفر کند و یادآوری می‌کند که هم‌صحبتی با ادبا و ایران‌شناسانی مانند ذبیح‌الله صفا و ایرج افشار راهنمای او شده است.

وی همچنین قدردان دیگر استادان و پژوهشگران ایرانی بود و از کسانی مانند نصرالله پورجوادی، بهاءالدین خرمشاهی و هاشم جاوید نیز نام برده است.

مهم‌ترین اثر هانری دوفوشه کور ترجمه دیوان حافظ به زبان فرانسه است؛ اثری به نثر، با شرح و حاشیه‌نویسی مفصل برای مخاطب فرانسویِ ناآشنا با سنت شعر فارسی و فرهنگی بسیار متفاوت با آنچه یک فرانسوی در آن تربیت شده است.

او همچنین بر بعضی از ترجمه‌های پراکنده‌ای که پیش از او از دیوان حافظ صورت گرفته است نقد دارد و در مورد یکی از آنها، از ونسان مونتی که صد غزل از حافظ را ترجمه کرده است، می‌گوید: «این ترجمه یک اشکال خیلی اساسی دارد و آن این است که مترجم خواسته است شعر حافظ را به شعر فرانسه ترجمه کند؛ یعنی ترجمه منظوم، و این نمی‌شود. مگر می‌شود شعر حافظ را به شعر ترجمه کنیم؟» و تأکید می‌کند که در این صورت ترجمه شما از اصل متن دور می‌شود. او می‌گوید: «من نمی‌توانستم به دانشجویان سفارش کنم که برای فهمیدن شعر حافظ این ترجمه را بخوانند، چون در هر غزل حداقل دو غلط جدی وجود دارد. شعر حافظ را به زبان ساده فرانسوی هم خیلی سخت می‌شود ترجمه کرد، چه رسد به آن که بخواهیم خودمان را مجبور کنیم به نظم فرانسوی دربیاوریم. شعر حافظ به این طور ترجمه‌ها درنمی‌آید».

با این حال، او در مستند «مجنون» تفسیری جالب از پیچیدگی شعر حافظ ارائه می‌کند: «حافظ دشوار است؛ چون خیلی ساده سخن می‌گوید.» و همچنین به یاد می‌آورد که از او می‌پرسند حافظ را با کدام شاعر فرانسوی می‌شود مقایسه کرد و پاسخ می‌دهد: «حافظ چیز دیگری است».

او در جای دیگری در مورد دشواری این ترجمه اشاره کرده است که با وصف این که ۱۸ سال همواره با حافظ دم‌خور بوده، اما همیشه این هراس را داشته که آن را درست نفهمد و هنوز هم این ترس را دارد که خیلی چیزها را از دیوان حافظ نفهمیده باشد.

مراسم یادبود شارل هانری دو فوشه کور روز شنبه ۲۷ ژوئن (6 تیر ماه)، در محل برگزاری مراسم ترحیم در بومون-له-والانس برگزار خواهد شد و در گورستان مونپارناس پاریس، به خاک سپرده خواهد شد.

منبع: ایرنا