معماری صلح مشروط در ژنو

روزنامه اعتماد گفتگوئی را با سیدجلال ساداتیان منتشر کرده است:

درحالی که مذاکرات ایران و امریکا در سوییس با محوریت اجرای «یادداشت تفاهم پایان جنگ» در جریان است، مقامات دوطرف تاکید دارند که پرونده لبنان در راس دستور کار رایزنی‌ها قرار دارد؛ موضوعی که به ‌ادعای یک دیپلمات حاضر در نشست، «تحولی راهبردی» در روند گفت‌وگوها محسوب می‌شود. در همین رابطه اسماعیل بقایی، سخنگوی هیات مذاکره‌کننده ایرانی اعلام کرده است که این جلسه یک‌ روزه با دیدارهای دوجانبه و چهارجانبه میان ایران، امریکا، قطر و پاکستان برگزار می‌شود و تمرکز اصلی آن پیگیری اجرای تعهدات است. او همچنین تاکید کرد: «رژیم صهیونیستی همچنان به نقض آتش‌بس در لبنان ادامه می‌دهد و این موضوع محور اصلی گفت‌وگوهاست.» در همین حال سی‌ان‌ان و سی‌بی‌اس به نقل از منابعی آگاه گزارش داده‌اند که امریکا تلاش دارد همزمان پرونده لبنان و توافق هسته‌ای را در این دور از مذاکرات پیش ببرد؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران، نشانه کنار گذاشتن تفکیک سنتی بحران‌های خاورمیانه از نگاه رییس‌جمهور امریکا است. در تهران نیز مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور کشورمان تصریح کرده تمام مفاد تفاهم به نفع ایران است و تاکید کرده است که اختلافات اصلی تنها در نحوه اجرای تعهدات باقی مانده است. همزمان با این تحولات برخی ناظران مدعی‌اند انتشار اخباری از ورود مقام‌های ارشد امریکا، پاکستان و میانجی‌ها به سوییس نشان از آن دارد که مذاکرات وارد مرحله تصمیم‌سازی عملیاتی شده است؛ مرحله‌ای که به نظر می‌رسد می‌تواند مسیر توافق نهایی را طی روزها و ماه‌های آینده تعیین کند. در همین رابطه و در راستای ارزیابی مولفه‌های مهم پیرامون آغاز مذاکرات شصت روزه میان تهران و واشنگتن با سید جلال ساداتیان، دیپلمات پیشین کشورمان در بریتانیا گفت‌وگو کرده است. مشروح این گفت‌وگو در ادامه می‌آید: 

سیدجلال ساداتیان، دیپلمات پیشین کشورمان در بریتانیا در پاسخ به پرسش «اعتماد» درخصوص ارزیابی‌اش از فضای مذاکرات میان ایران وامریکا به میزبانی ژنو گفت: براساس آنچه تاکنون مطرح شده، قرار است روند موجود در دو فاز مجزا دنبال شود. فاز نخست، پایان جنگ است؛ نه صرفا آتش‌بس. ایران نیز بر همین موضوع تاکید دارد. به عبارت دیگر، تهران صرفا آتش‌بس را کافی نمی‌داند، بلکه معتقد است جنگ باید به ‌طور کامل پایان یابد و برای این موضوع نیز تضمین‌های لازم ارایه شود. نخست اینکه اطمینان حاصل شود این درگیری‌ها تکرار نخواهد شد و طرف مقابل فرصت بازسازی توان نظامی و آغاز دوباره حملات را پیدا نکند. دوم اینکه پایان جنگ باید همه منطقه، ازجمله لبنان را نیز دربر بگیرد؛ زیرا وضعیت لبنان یکی از محورهای اصلی این پرونده است. در مقابل اسراییل و جریان‌های مختلف سیاسی این رژیم از این روند ابراز نارضایتی کرده‌اند. حتی در رسانه‌های اسراییلی این تعبیر مطرح شد که «ترامپ، اسراییل را فروخته است.» از نگاه آنها، برای برهم زدن این روند باید دامنه درگیری‌ها گسترش پیدا می‌کرد؛ به همین دلیل نیز حملات گسترده و شدیدی به لبنان انجام دادند تا این مسیر را مختل کنند. هدف آنها این بود که ایران نیز واکنش نظامی نشان دهد و روند مذاکرات از مسیر خود خارج شود. به گفته ساداتیان در ابتدا ترامپ از ایران خواست که پاسخ نظامی ندهد و حتی پیشنهادهایی نیز مطرح شد، اما ایران این پیشنهادها را نپذیرفت. سپس اعلام شد که محاصره دریایی که بنا بود با یک ماه تاخیر انجام شود، توسط امریکا صورت گرفته است. با این حال، ایران در واکنش به حملات اسراییل، پاسخ نظامی مستقیمی نداد، بلکه اعلام کرد تا زمانی که مساله لبنان تعیین تکلیف نشود، وارد مذاکرات نخواهد شد. بنابراین، محور فاز نخست همین موضوع است؛ یعنی پایان کامل جنگ و سپس ورود به سایر موضوعات. این تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی در ادامه به «اعتماد» گفت: البته در همین فاز نخست نیز حاشیه‌ها و اختلافاتی وجود دارد که آینده این گفت‌وگوها را با ابهام مواجه می‌کند. یکی از موضوعات، رفع محاصره دریایی و در مقابل، تضمین آزادی کشتیرانی ازسوی ایران بود. ایران در روزهای نخست، به‌ویژه روز جمعه، تا حدی این روند را عملی کرد و تعدادی از کشتی‌ها از مسیرهای دریایی عبور کردند. اما پس از حمله مجدد اسراییل به لبنان و ادامه عملیات نظامی، ایران نیز اعلام کرد که تنگه را بسته است. بنابراین، حتی در همین فاز نخست نیز همچنان چالش‌ها و موانع جدی وجود دارد. ازسوی دیگر، هر چند گفته شد فشارهای ترامپ موجب پذیرش آتش‌بس ازسوی اسراییل شده است، اما مقامات اسراییلی اعلام کرده‌اند از مناطقی که در جریان درگیری‌ها اشغال کرده‌اند عقب‌نشینی نخواهند کرد. آنها مدعی هستند در برخی مناطق نیروهای حزب‌الله را محاصره کرده‌اند و به همین دلیل قصد خروج از این مناطق را ندارند؛ درحالی که این موضوع نیز بخشی از شروط اولیه برای پایان کامل جنگ محسوب می‌شود. بنابراین، این مجموعه، نخستین شرط و مهم‌ترین محور فاز اول این روند است. ساداتیان در ادامه خاطرنشان کرد: البته در این بخش همچنان ابهاماتی وجود دارد. ساداتیان در ادامه و درخصوص مراحل بعدی مذاکرات در بازه زمانی شصت روزه به «اعتماد» گفت: فاز دوم مذاکرات به موضوعات دیگری اختصاص دارد که بخشی از همان چارچوب ۱۴ ماده‌ای مطرح‌شده است. یکی از مهم‌ترین محورهای آن، پرداخت خسارت‌های واردشده به ایران است. این خسارت‌ها شامل حملات به مراکز غیرنظامی می‌شود. بر همین اساس، ایران خواستار دریافت غرامت شده است. امریکا نیز برای مدیریت این مطالبه، پیشنهادی ارایه کرده که براساس آن صندوقی با مشارکت کشورهای عربی تشکیل شود و حدود ۳۰۰ میلیارد دلار در آن اختصاص یابد تا از محل این منابع، بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده ایران انجام شود. البته قرار است طی دوره ۶۰ روزه، نحوه اجرای این پیشنهاد، میزان تعهدات و سازوکار عملی آن مشخص شود. به باور این دیپلمات پیشین کشورمان هر چند طرف امریکایی تمایلی ندارد از واژه «غرامت» یا «خسارت» استفاده کند و ترجیح می‌دهد آن را در قالب کمک به بازسازی زیرساخت‌های ایران مطرح کند. لذا پس از امضای تفاهمنامه، همه این موضوعات باید طی دوره ۶۰ روزه به صورت جزیی مورد مذاکره قرار گیرد. نکته مهم اما این است که در هر صورت باید نحوه اجرای هر بند، تعهدات طرفین و سازوکارهای عملیاتی به تدریج تدوین و نهایی شود تا در پایان این دوره، همه این موارد در قالب یک متن جامع گردآوری شود؛ متنی که قرار است عنوان «قرارداد» یا توافق نهایی را به خود بگیرد. بنابراین، هنوز طرفین به مرحله انعقاد قرارداد نرسیده‌اند و آنچه اکنون درباره آن گفت‌وگو می‌شود، صرفا یک تفاهمنامه یا نقشه راه برای رسیدن به توافق نهایی است. ساداتیان در ادامه و درخصوص مساله آزادسازی اموال بلوکه شده ایران به عنوان دیگر بند یادداشت تفاهم تهران و واشنگتن به «اعتماد» گفت: موضوع مهم دیگر، آزادسازی دارایی‌های بلوکه ‌شده ایران است. ایران تاکید دارد باید به منابع مالی خود دسترسی کامل داشته باشد. درباره میزان این دارایی‌ها ارقام متفاوتی مطرح شده و از حدود ۲۴ میلیارد دلار تا بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآوردهای مختلفی ارایه شده است. در مراحل اولیه مذاکرات، تمرکز بیشتر بر آزادسازی حدود ۲۴ میلیارد دلار بود و پیشنهاد شده بود این مبلغ به صورت تدریجی و در طول دوره ۶۰ روزه دراختیار ایران قرار گیرد، اما بعدها بحث آزادسازی تمامی دارایی‌های بلوکه ‌شده نیز مطرح شد، هر چند هنوز رقم دقیق و نهایی آن به صورت رسمی اعلام نشده است. به گفته ساداتیان نکته مهم‌تر، نحوه انتقال این منابع مالی است. به همین دلیل، رییس کل بانک مرکزی نیز در تمامی مراحل مذاکرات حضور داشته است. چه در سفر آقای قالیباف به قطر و چه در سفر اخیر هیات ایرانی به سوییس، آقای همتی نیز در ترکیب هیات حضور داشته تا درباره سازوکار آزادسازی منابع و شیوه دسترسی ایران به این دارایی‌ها مذاکره کند. اکنون نیز در مذاکرات سوییس، یکی از ماموریت‌های اصلی هیات اقتصادی و بانکی ایران، تعیین سازوکار نهایی آزادسازی دارایی‌ها و چگونگی دسترسی ایران به این منابع مالی است که این مساله سازوکارهای خاص خود را داراست. این دیپلمات پیشین کشورمان در ادامه و با اشاره به مساله رفع تحریم‌ها به عنوان دیگر محوری که قرار است در مذاکره شصت روزه مورد بحث قرار گیرد، گفت: محور دیگر فاز دوم، موضوع رفع تحریم‌هاست. تحریم‌های اعمال ‌شده علیه ایران انواع مختلفی دارد؛ بخشی از آنها تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل است، بخشی دیگر مصوبات کنگره امریکا و دسته‌ای نیز براساس دستورات اجرایی رییس‌جمهور امریکا اعمال شده‌اند. بر همین اساس، طرف امریکایی معتقد است رفع کامل این تحریم‌ها مستلزم طی شدن فرآیندهای حقوقی و قانونی مربوط به هر یک از آنهاست و این روند زمان‌بر خواهد بود. از این رو، توافق شده است که بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه، معافیت‌های تحریمی برای ایران صادر شود تا در عمل، امکان بهره‌مندی از مزایای اقتصادی توافق فراهم شود. براساس این معافیت‌ها، ایران خواهد توانست صادرات نفت خود را از سر بگیرد، خدمات بیمه‌ای مرتبط با صادرات نفت را دریافت کند، از طریق نظام بانکی به منابع مالی خود دسترسی داشته باشد و درآمدهای حاصل از فروش نفت را به کشور منتقل کند. در واقع، این معافیت‌ها قرار است در طول دوره ۶۰ روزه اجرا شوند تا در این فاصله، فرآیند حقوقی رفع دایمی تحریم‌ها نیز طی شود. به گفته ساداتیان اما ایران خواسته مهم دیگری را نیز در خلال این تفاهم مطرح کرده است. از نگاه تهران، اگر پس از پایان دوره ۶۰ روزه توافق نهایی حاصل شود، این توافق باید همانند برجام به تصویب شورای امنیت سازمان ملل برسد. همان‌گونه که برجام با قطعنامه ۲۲۳۱ مورد تایید شورای امنیت قرار گرفت، این توافق نیز باید با صدور قطعنامه‌ای جدید و با اجماع اعضای شورای امنیت، به‌ویژه پنج عضو دایم، ضمانت اجرایی و حقوقی پیدا کند تا اجرای مفاد قرارداد تضمین شود. ساداتیان در پاسخ به دیگر پرسش «اعتماد» در رابطه با تعیین تکلیف مساله هسته‌ای در بازه زمانی دو ماهه مذاکرات تهران و واشنگتن گفت: در این بخش، ایران تاکید می‌کند که طرف امریکایی اصل حق غنی‌سازی برای مصارف صلح‌آمیز را پذیرفته است؛ موضوعی که تا پیش از این، به‌ ویژه ازسوی دولت ترامپ، با اصرار بر «غنی‌سازی صفر» دنبال می‌شد. اکنون، به گفته ایران، این حق مورد پذیرش قرار گرفته و تهران می‌تواند در چارچوب نیازهای صلح‌آمیز خود، از جمله غنی‌سازی در سطوح موردنیاز برای نیروگاه‌ها و سایر مصارف غیرنظامی، فعالیت داشته باشد. البته درباره غنی‌سازی ۶۰درصدی نیز همچنان پرسش‌هایی مطرح است. طرف امریکایی و به ‌ویژه اسراییل این موضوع را مورد سوال قرار می‌دهند، اما ایران توضیح می‌دهد که افزایش سطح غنی‌سازی، اقدامی واکنشی در برابر خروج امریکا از برجام و همچنین عمل نکردن کشورهای اروپایی به تعهداتشان بوده است. به گفته این تحلیلگر ارشد مسائل بین‌الملل اکنون نیز ایران تاکید می‌کند که سیاست جمهوری اسلامی از ابتدا تولید سلاح هسته‌ای نبوده و این موضوع هم در دکترین نظام و هم در مواضع رسمی کشور بارها اعلام شده است. با این حال، نحوه ادامه فعالیت‌های هسته‌ای، میزان غنی‌سازی، چگونگی بازسازی تاسیسات آسیب‌دیده و حتی نحوه خارج کردن تجهیزات و مواد هسته‌ای از زیر آوار مراکزی که در حملات اخیر آسیب دیده‌اند، ازجمله تاسیسات اصفهان، همگی موضوعاتی است که باید در ادامه مذاکرات درباره آنها گفت‌وگو و سازوکار اجرایی‌شان مشخص شود. بنابراین اولویت فعلی، اجرای تعهدات اولیه ازسوی طرف مقابل و اثبات حسن نیت در عمل است. پس از آن، درباره سایر موضوعات، ازجمله پرونده هسته‌ای، می‌توان در چارچوب مذاکرات بعدی به گفت‌وگو و توافق رسید. ساداتیان در پاسخ به پرسش پایانی «اعتماد» در ارتباط با رویکرد اسراییل در میانه مذاکرات ایران و امریکا و احتمال انجام تحرکات مخرب ازسوی این رژیم گفت: درخصوص رفتارهای ماجراجویانه اسراییل در صورت شکل‌گیری توافق میان ایران و امریکا، باید توجه داشت که جایگاه ایران در معادلات بین‌المللی امروز قابل مقایسه با گذشته نیست. تلاش‌هایی که پیش‌تر برای برخورد تحقیرآمیز با ایران صورت می‌گرفت، امروز دیگر کارایی ندارد؛ زیرا ایران اکنون به عنوان کشوری با ظرفیت تمدنی، برخوردار از سطح بالای عقلانیت سیاسی و نظامی و دارای درک دقیق از ژئوپلیتیک منطقه‌ای خود، در حال تثبیت موقعیت متفاوتی در نظام بین‌الملل است. در چنین شرایطی، ایران تلاش می‌کند از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خود به شکل عقلانی و مبتنی بر منافع ملی استفاده کند و جایگاه خود را در سطح جهانی بازتعریف نماید. از این منظر، وضعیت کنونی به گونه‌ای است که کشور ناگزیر است همواره احتمال بروز اقدامات تخریبی و تنش‌زا ازسوی برخی بازیگران را درنظر داشته باشد. به گفته این دیپلمات پیشین کشورمان با وجود این، حتی در صورت تمایل ایالات‌متحده برای مدیریت و جمع‌بندی این روند که بخشی از آن ناشی از فشارهای داخلی و بین‌المللی بر دولت امریکا و شخص ترامپ است همچنان احتمال بروز رخدادهای ناگهانی و ناخواسته وجود دارد. به همین دلیل، فضای کلی مذاکرات و تحولات جاری، همزمان با نوعی اطمینان نسبی، با عدم قطعیت نیز همراه است؛ چه در ارتباط با رفتار امریکا، چه درخصوص اسراییل و چه در کلیت روندی که در حال شکل‌گیری است. با این همه ایران این مذاکرات را فرصتی برای پیگیری منافع کشور می‌داند، اما در عین حال بر ضرورت مراقبت و هوشیاری ویژه نیز تاکید دارد؛ زیرا در فضای فعلی، همچنان احتمال اقدامات تخریبی و غیرقابل پیش‌بینی ازسوی اسراییل وجود دارد و نمی‌توان نسبت به این تحولات بی‌توجه بود.