محرم سبز؛ نذر حسینی با چاشنی مسولیت زیست محیطی!
تحریریه آوش/ محرم بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی و مذهبی جامعه ایرانی است؛ و شاید قرار نباشد همه هیاتها یکشبه استفاده از پلاستیک را کنار بگذارند و شاید بسیاری از راهحلها هنوز از نظر اقتصادی برای همه قابل اجرا نباشد. اما تجربه کشورهای مختلف و حتی برخی نمونههای داخلی نشان میدهد که فاصله میان «عزاداری گسترده» و «حفاظت از محیط زیست» آنقدرها هم زیاد نیست
با آغاز ماه محرم، میلیونها پرس غذا، لیوان آب، شربت و چای در هیاتها و موکبهای سراسر کشور توزیع میشود. سنتی ریشهدار که بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان است و هرساله سفرهای گسترده از همدلی، اطعام و مشارکت اجتماعی را شکل میدهد. اما در کنار این جلوه ارزشمند، حجم بزرگی از ظروف پلاستیکی و زبالههای یکبارمصرف نیز وارد چرخه محیط زیست میشود؛ ظرفهایی که عمر استفاده از آنها گاه تنها چند دقیقه است اما صدها سال در طبیعت باقی میمانند. حالا پرسش اینجاست که آیا میتوان بدون آسیب زدن به سنت زیبای نذری، ردپای آسیب زیستمحیطی را کاهش داد و عزاداری را با مسئولیتپذیری بیشتر نسبت به محیط زیست همراه کرد؟
وقتی میلیونها ظرف در ده روز مصرف میشود
محرم در ایران تنها یک آیین مذهبی نیست؛ یکی از بزرگترین رویدادهای اجتماعی کشور نیز به شمار میرود. در دهه نخست محرم هزاران هیات، مسجد، حسینیه و موکب در شهرها و روستاهای مختلف فعال میشوند و میلیونها وعده غذا، نوشیدنی و میانوعده میان عزاداران توزیع میکنند. همین گستردگی سبب میشود مصرف ظروف یکبارمصرف در این ایام به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند.
اگرچه آمار ملی دقیقی از میزان مصرف ظروف پلاستیکی در محرم وجود ندارد، اما مشاهدات میدانی و گزارشهای مدیریت پسماند شهری نشان میدهد این مناسبت یکی از پرمصرفترین دورههای سال از نظر تولید زبالههای پلاستیکی است. نبود دادههای دقیق نیز خود بخشی از مشکل به شمار میرود؛ زیرا بدون اندازهگیری، امکان برنامهریزی برای کاهش پسماند و مدیریت آن دشوار خواهد بود.
یکبارمصرفها چگونه جای ظرفهای قدیمی را گرفتند؟
تا چند دهه قبل بخش مهمی از فعالیت هیاتها به شستوشوی ظروف اختصاص داشت. بسیاری از مساجد و حسینیهها مجموعهای از بشقابها، کاسهها و لیوانهای فلزی یا ملامین داشتند که پس از هر وعده غذا شسته و دوباره استفاده میشد. اما از دهههای اخیر، با گسترش تولید ظروف پلاستیکی ارزانقیمت، شرایط تغییر کرد. سهولت توزیع، کاهش نیاز به نیروی انسانی، حذف فرآیند شستوشو و هزینه کمتر باعث شد بسیاری از برگزارکنندگان مراسم مذهبی به سمت ظروف یکبارمصرف حرکت کنند و از سوی دیگر موضوع بحران آب نیز همواره در ایران جدی بوده و همین نیز سبب شد که تمایل ایرانیان رای استفاده از ظروف یکبار مصرف بیشتر شود. نتیجه این تغییر، راحتی بیشتر در برگزاری مراسم بود؛ اما در مقابل حجم عظیمی از زبالههای پلاستیکی نیز تولید شد؛ زبالههایی که بخش قابل توجهی از آنها یا بازیافت نمیشوند یا در نهایت سر از طبیعت، رودخانهها و مراکز دفن پسماند درمیآورند.
پلاستیک هنوز ارزانترین انتخاب است
اگرچه پس از جنگ ایران و آمریکا و آسیب دیدن بخشی از صنایع پتروشیمی، قیمت مواد اولیه و محصولات پلاستیکی افزایش یافته، اما همچنان ظروف پلاستیکی ارزانترین گزینه موجود برای توزیع گسترده غذا به شمار میروند. برای نمونه، پذیرایی از ۱۰۰ نفر با ظرف پلاستیکی حدود ۶۰۰ هزار تومان هزینه دارد. همین تعداد با ظروف گیاهی نزدیک به یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان و با ظروف آلومینیومی حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان هزینه خواهد داشت.
این تفاوت قیمت سبب شده بسیاری از هیاتها و موکبها همچنان پلاستیک را انتخاب اول خود بدانند؛ به ویژه در شرایطی که هزینه مواد غذایی، برنج، گوشت و سایر اقلام نذری نیز طی سالهای اخیر به شکل قابل توجهی افزایش یافته است.
محرم و افزایش محسوس پسماند شهری
اما هرچند آمار ملی مشخصی در دست نیست، اما گزارشهای محلی از افزایش محسوس حجم زباله در ایام محرم حکایت دارد. برای مثال شهرداری قزوین اعلام کرده بود که در دهه نخست محرم سال ۱۴۰۳ میزان پسماند پلاستیکی جمعآوریشده در سطح شهر حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از این افزایش ناشی از مصرف گسترده ظروف، بطریها، لیوانها و بستهبندیهای یکبارمصرف در مراسم عزاداری است.
البته این مسئله محدود به ایران نیست. تقریباً تمام تجمعات بزرگ مذهبی، فرهنگی و ورزشی در جهان با چالش مشابهی مواجهاند؛ از جشنوارههای موسیقی گرفته تا آیینهای زیارتی و مناسبتهای مذهبی. تفاوت اصلی در نحوه مدیریت این پسماندها و تلاش برای کاهش تولید زباله در مبدا است.
از بازیافت بیشتر تا تولید زباله کمتر
در سالهای گذشته نگاه غالب در بسیاری از کشورها بر بازیافت متمرکز بود. تصور بر این بود که اگر زبالهها تفکیک و بازیافت شوند، مشکل تا حد زیادی حل خواهد شد. اما تجربه نشان داد حتی پیشرفتهترین سیستمهای بازیافت نیز قادر نیستند همه پلاستیکهای مصرفشده را دوباره وارد چرخه تولید کنند. به همین دلیل رویکرد جدید در بسیاری از کشورها به سمت «کاهش تولید زباله» تغییر کرده است.
در همین چارچوب، اتحادیه اروپا طی سالهای اخیر با اجرای مقررات محدودکننده پلاستیکهای یکبارمصرف تلاش کرده است استفاده از بسیاری از این محصولات را کاهش دهد و برگزارکنندگان رویدادهای عمومی را به سمت استفاده از ظروف چندبارمصرف یا قابل بازیافت سوق دهد. نتیجه این سیاستها آن بوده که در بسیاری از جشنوارهها، نمایشگاهها و گردهماییهای بزرگ، لیوانها و ظروف قابل شستوشو جایگزین محصولات دورریختنی شدهاند و شرکتکنندگان برای بازگرداندن آنها تشویق میشوند.
تجربههای موفق جهانی؛ وقتی مراسمهای بزرگ زباله کمتری تولید میکنند
اما کاهش مصرف پلاستیک در رویدادهای بزرگ، ایدهای تازه یا محدود به کشورهای ثروتمند نیست. در نقاط مختلف جهان، برگزارکنندگان آیینهای مذهبی، جشنوارهها و گردهماییهای عمومی سالهاست راهکارهایی را برای کاهش تولید پسماند آزمایش کردهاند؛ راهکارهایی که بسیاری از آنها نه به فناوری پیچیده نیاز دارند و نه هزینههای غیرقابل تأمین.
یکی از نمونههای قابل توجه، جشنواره مذهبی «تایپوسام» در مالزی و سنگاپور است؛ مراسمی که هر سال صدها هزار نفر را گرد هم میآورد. در سالهای گذشته حجم بالای ظروف پلاستیکی و یونولیتی به یکی از دغدغههای محیط زیستی این مراسم تبدیل شده بود. در نتیجه برخی از گروههای برگزارکننده به تدریج استفاده از بشقابهای استیل، ظروف قابل شستوشو و حتی ظروف ساختهشده از مواد گیاهی را در دستور کار قرار دادند.
در یکی از نمونههای موفق دیگر در مالزی، پذیرایی هزاران نفر با ظروف چندبارمصرف انجام میشود. برگزارکنندگان به جای توزیع انبوه ظروف دورریختنی، افراد را در گروههای مختلف پذیرش میکنند و پس از پایان هر وعده، ظروف شسته و دوباره مورد استفاده قرار میگیرد. نتیجه آن است که در پایان مراسم، حجم زباله تولیدشده به شکل چشمگیری کاهش مییابد.
در موکب دانشگاه علوم مالزی در شهر پنانگ نیز سالهاست غذای نذری در بشقابهای استیل سرو میشود و نوشیدنیها در لیوانهای چندبارمصرف یا قابل بازیافت توزیع میشوند. مسئولان این مجموعه اعلام کردهاند که به جای توزیع گسترده غذای بیرونبر، افراد در محل پذیرایی میشوند. در نتیجه پس از پذیرایی از بیش از دو هزار نفر، تنها چند کیسه زباله باقی میماند؛ رقمی که در مقایسه با الگوی رایج استفاده از ظروف یکبارمصرف بسیار ناچیز است.
قمقمههای شخصی و لیوانهای امانی
در برخی دیگر از رویدادهای بزرگ جهان، راهکارهای متفاوتی به کار گرفته شده است. در مسیر زیارتی «کامینو د سانتیاگو» در اسپانیا که هر سال صدها هزار زائر آن را طی میکنند، همراه داشتن قمقمه و بطری شخصی به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده است. در طول مسیر نیز ایستگاههای متعددی برای تأمین آب آشامیدنی وجود دارد تا نیاز به خرید مداوم بطریهای پلاستیکی کاهش پیدا کند.
در بسیاری از جشنوارههای شهری اروپا نیز سیستم «بیعانه ظروف» رواج پیدا کرده است. شرکتکننده هنگام دریافت نوشیدنی یا غذا مبلغ اندکی به عنوان ودیعه پرداخت میکند و پس از بازگرداندن لیوان یا ظرف، پول خود را پس میگیرد. همین سازوکار ساده باعث میشود بخش بزرگی از ظروف دوباره جمعآوری و استفاده شوند.
رعنا، یک ایرانی ساکن مارسی فرانسه، از تجربه زندگی خود در این زمینه به آوش میگوید: «در بسیاری از جشنوارهها و مراسم عمومی، لیوانهای چندبارمصرف استفاده میشود. معمولاً یک یا دو یورو به عنوان بیعانه دریافت میکنند و وقتی لیوان را برگردانید پول شما پس داده میشود. حتی بعضی افراد در پایان مراسم لیوانهای رهاشده را جمع میکنند و تحویل میدهند تا مبلغ بیشتری دریافت کنند.» او میگوید در برخی رویدادها از ظروف ساختهشده از مواد گیاهی نیز استفاده میشود و حتی نمونههایی از قاشق و چنگالهای خوراکی وجود دارد که پس از مصرف به زباله تبدیل نمیشوند و حتی قاشق و چنگالی که ارایه میشود قابل خوردن هستند.
محرم سبز؛ الگویی که از دل سنت بیرون میآید
کارشناسان محیط زیست معتقدند هدف از طرح چنین تجربههایی حذف سنت نذری یا ایجاد محدودیت برای هیاتها نیست. مساله اصلی آن است که بخشی از هزینههای پنهان مصرف پلاستیک دیده شود و راههایی برای کاهش آن مورد توجه قرار گیرد.
در همین سالهای اخیر نیز برخی هیاتها و مجموعههای مردمی در ایران گامهایی در این مسیر برداشتهاند. استفاده از ظروف گیاهی، حذف بطریهای کوچک آب و جایگزینی آنها با مخازن بزرگ، تشویق عزاداران به همراه داشتن لیوان شخصی، تفکیک پسماند خشک وتر و جمعآوری جداگانه پلاستیکهای قابل بازیافت از جمله اقداماتی است که در برخی شهرها تجربه شده است.
کما این که یکی از مهمترین اقدامات برای کاهش آلودگی در ایام محرم، فراهم کردن زیرساختهای ساده اما موثر در محل برگزاری مراسم است. کارشناسان محیط زیست معتقدند هیاتها، تکایا و موکبها باید به سطلهای زباله کافی مجهز باشند و بهتر است این سطلها به صورت تفکیکی برای پسماند خشک و تر در نظر گرفته شوند.
در ایران نیز دستکم در استان هایی چون خراسان جنوبی اجرای پویش محرم سبز در دستور کار قرار گرفته و هم چنین در استان قم نیز اکنون چندسالی است برای اجرای محرم سبز تلاش می شود.
سعید دزفولی نژاد، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه نیز اخیرا خبر داده بود که در ماه محرم پویشی با عنوان «محرم سبز» راهاندازی شده که هدف آن هم نقشآفرینی و هم فرهنگسازی و توصیه به مردم برای رعایت مسائل زیستمحیطی در مراسمهای عزاداری است. وی با اشاره به افزایش مصرف ظروف یکبار مصرف در این ایام گفته «استفاده از ظروف یکبار مصرف در مراسمها بسیار زیاد است و ظروفی که زیستتخریبپذیر باشند آسیب کمتری ایجاد میکنند، هرچند همین ظروف نیز به طور کامل بدون اثر زیستمحیطی نیستند.»
البته کارشناسان تأکید میکنند که بازیافت به تنهایی راهحل نهایی نیست. بسیاری از پلاستیکها هرگز بازیافت نمیشوند و بخشی از آنها در محیط زیست باقی میمانند. به همین دلیل رویکرد جدید بر کاهش تولید زباله در همان نقطه آغازین تأکید دارد؛ یعنی استفاده کمتر از اقلامی که تنها چند دقیقه کاربرد دارند اما سالها در طبیعت باقی میمانند.
اما اکنون تلاش های رضایت بخشی درباره اجرای محرم سبز از شهرهایی چون نظرآباد، اهواز و حتی استان سیستان و بلوچستان در حال شکل گیری است و به نظر می رسد در اجرای این طرح مهم محیط زیستی این پایتخت است که از قافله عقب مانده.
محیط زیست؛ مسئولیتی که با آموزههای دینی منافاتی ندارد
اما یکی از سوءبرداشتهای رایج آن است که توجه به محیط زیست در مراسم مذهبی به معنای محدود کردن آیینهای دینی است. در حالی که بسیاری از پژوهشگران حوزه دین معتقدند حفاظت از طبیعت، پرهیز از اسراف و رعایت حقوق نسلهای آینده با آموزههای اسلامی سازگاری کامل دارد. در منابع دینی مسلمانان بارها بر ضرورت میانهروی در مصرف، پرهیز از اتلاف منابع و مسئولیت انسان در قبال زمین تأکید شده و از این منظر، کاهش مصرف پلاستیک و مدیریت بهتر پسماند نه در برابر سنت نذری، بلکه در امتداد همان ارزشهایی قرار میگیرد که بر مسئولیتپذیری اجتماعی و حفظ نعمتهای الهی تأکید دارند.
عزاداری برای امروز و فردا
محرم بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی و مذهبی جامعه ایرانی است؛ آیینی که نسلهای مختلف آن را حفظ کرده و به آینده سپردهاند. اما همانگونه که شیوههای برگزاری مراسم در طول زمان با شرایط جدید سازگار شده، مدیریت پسماند نیز میتواند به بخشی از فرهنگ عزاداری تبدیل شود. شاید قرار نباشد همه هیاتها یکشبه استفاده از پلاستیک را کنار بگذارند و شاید بسیاری از راهحلها هنوز از نظر اقتصادی برای همه قابل اجرا نباشد. اما تجربه کشورهای مختلف و حتی برخی نمونههای داخلی نشان میدهد که فاصله میان «عزاداری گسترده» و «حفاظت از محیط زیست» آنقدرها هم زیاد نیست. حال نیز محرم سبز بیش از آن که یک شعار باشد، تلاشی برای آشتی دادن دو ارزش مهم است؛ احترام به سنتی دیرپا از یک سو و از سوی دیگر حفاظت از طبیعتی که قرار است به نسلهای بعدی سپرده شد.
شاید نخستین گام در این مسیر، نه حذف یک رسم قدیمی، بلکه بازاندیشی در شیوه اجرای آن باشد؛ تغییری کوچک که میتواند اثر بزرگی بر محیط زیست بر جای بگذارد.
