مصر و ترکیه؛ «ائتلاف اسلامی» که اسرائیل از آن نگران است
همزمان با تقویت روابط قاهره و آنکارا و امضای توافقهای همکاری راهبردی میان دو کشور، برخی محافل سیاسی و رسانهای در اسرائیل نسبت به پیامدهای این نزدیکی ابراز نگرانی کردهاند؛ نگرانیای که در اظهارنظرهای رسمی و تحلیلهای رسانهای بازتاب یافته است.
در پنجم فوریه جاری، امیر آفیوی، سرتیپ بازنشسته ارتش اسرائیل و بنیانگذار و مدیر جنبش «امنیتیها» که مجموعهای از فرماندهان پیشین نهادهای امنیتی اسرائیل را در بر میگیرد، در ویدئویی که در شبکه اجتماعی «ایکس» منتشر کرد، نسبت به روند رو به گسترش همکاریهای مصر و ترکیه ابراز نگرانی کرد.
وی در این ویدئو مدعی شد در حالی که اسرائیل بر مقابله با آنچه «محور شیعی» مینامد متمرکز است و در انتظار اقدام احتمالی آمریکا علیه ایران به سر میبرد، مصر و ترکیه توافق همکاری راهبردی نظامی امضا کردهاند.
آفیوی این توافق را گامی دیگر در مسیر تعمیق همکاریهای نظامی و امنیتی دو کشور پس از سالها تنش توصیف کرد و خواستار آن شد که تلآویو در برنامهریزی نظامی خود، مصر و ترکیه را بهعنوان شاخصهای راهبردی در نظر بگیرد. به گفته او، اسرائیل باید خود را برای احتمال درگیری همزمان در دو جبهه در برابر دو ارتش منظم آماده کند. وی افزود: «هرچند ترکیه و مصر در حال حاضر دشمن اسرائیل نیستند، اما رقیب محسوب میشوند و ممکن است در آینده به دشمن تبدیل شوند.»
بازتاب در رسانههای اسرائیلی
این دیدگاه تنها به آفیوی محدود نماند. برخی رسانههای اسرائیلی از جمله روزنامه یدیعوت آحرونوت نیز با لحنی محتاطانه به سفر اخیر رئیسجمهور ترکیه به مصر پرداختند. این روزنامه مدعی شد رجب طیب اردوغان در چارچوب همگرایی منافع منطقهای، در حال بهبود روابط با عربستان سعودی و مصر است؛ روندی که بهزعم این رسانه میتواند پیامدهایی برای اسرائیل داشته باشد.
برخی تحلیلها در اسرائیل همچنین به اظهارات اخیر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این کشور، اشاره کردهاند که در جلسهای غیرعلنی در کنست درباره افزایش توان نظامی مصر سخن گفته و خواستار رصد تحولات شده بود. به گزارش رسانههای عبری، وی تأکید کرده است با وجود روابط دیپلماتیک موجود میان دو طرف، باید تحولات نظامی مصر با دقت دنبال شود.
دو محور در حال رقابت در خاورمیانه
در همین چارچوب، مجله آمریکایی «فارن پالیسی» در تحلیلی به رقابت دو محور اصلی برای شکلدهی به آینده خاورمیانه پرداخته است. به نوشته این نشریه، یک محور به رهبری اسرائیل و متحدان منطقهای آن شکل گرفته که معتقد است نظم منطقهای کنونی در مهار آنچه «اسلام سیاسی تندرو» میخواند ناکام بوده است؛ چه در قالب جریانهای شیعی مورد حمایت ایران و چه در قالب برخی جریانهای سنی نزدیک به ترکیه.
به باور نویسنده این تحلیل، این محور بر گسترش همکاریهای امنیتی و فناوری و تعمیق روند عادیسازی روابط با اسرائیل تأکید دارد و در عین حال، توجه کمتری به پیشبرد راهحل دو دولت در مسئله فلسطین نشان میدهد.
فارن پالیسی از این مجموعه با عنوان «ائتلاف ابراهیمی» یاد میکند؛ اصطلاحی برگرفته از توافقهای عادیسازی روابط میان اسرائیل و چند کشور عربی که با میانجیگری دولت دونالد ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری او منعقد شد.
در مقابل، این نشریه از محور دیگری با عنوان «ائتلاف اسلامی» نام میبرد که به گفته آن، شامل کشورهایی همچون عربستان سعودی، مصر، ترکیه، پاکستان و قطر است. از نگاه این تحلیل، این کشورها رویکرد متفاوتی نسبت به موازنه قدرت در منطقه دارند و نسبت به برخی سیاستهای اسرائیل انتقاداتی را مطرح میکنند.
بر اساس این گزارش، تفاوت اصلی میان دو محور در نحوه برخورد با ساختار دولتهای منطقهای است؛ بهگونهای که محور متشکل از عربستان، مصر و ترکیه ترجیح میدهد از ساختارهای رسمی دولتها ــ حتی با وجود ضعفها و چالشها ــ حمایت کند تا از فروپاشی و گسترش بیثباتی جلوگیری شود.
زمینههای نگرانی اسرائیل
بر این اساس، تحلیلگران معتقدند نزدیکی اخیر مصر و ترکیه صرفاً یک تحول مقطعی نیست، بلکه در بستر تغییرات گستردهتر منطقهای پس از تحولات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ قابل ارزیابی است. در چنین فضایی، برخی محافل اسرائیلی تقویت روابط قاهره و آنکارا را عاملی بالقوه در تغییر موازنههای منطقهای تلقی میکنند.
به باور این ناظران، نگرانی فعلی اسرائیل بیش از هر چیز ناشی از شکلگیری آرایشهای جدید سیاسی در منطقه است؛ آرایشی که در آن برخی بازیگران نسبت به گسترش نفوذ اسرائیل در منطقه با احتیاط بیشتری برخورد میکنند، در حالی که برخی دیگر همچنان بر تعمیق همکاری با تلآویو تأکید دارند.
تقویت محور منطقهای در برابر سیاستهای اسرائیل
بر این اساس، روند نزدیکی مصر و ترکیه طی دو سال گذشته و شکلگیری روابط مستحکمتر میان قاهره و آنکارا ــ همراه با تفاهماتی که عربستان سعودی نیز در آن نقش دارد ــ در چارچوب تقویت محوری ارزیابی میشود که از منظر برخی تحلیلگران، با رویکردهای توسعهطلبانه اسرائیل در منطقه همسو نیست. به باور این تحلیلها، تلآویو در پی ایفای نقش پررنگتر در تحولات پیرامونی خود در لبنان و سوریه و نیز اثرگذاری بر پروندههایی همچون یمن و سومالی است.
موج جدید این نزدیکی با سفر رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، به قاهره در فوریه ۲۰۲۴ آغاز شد؛ سفری که نخستین دیدار او از مصر از سال ۲۰۱۲ به شمار میرفت. پس از آن، رئیسجمهور مصر نیز در سپتامبر همان سال به آنکارا سفر کرد و دو طرف در چندین رویداد منطقهای و بینالمللی نیز دیدارهایی داشتند.
در پی این رایزنیها، ۱۷ یادداشت تفاهم میان دو کشور به امضا رسید و دو طرف درباره هماهنگی در موضوعات منطقهای توافق کردند. همچنین «شورای همکاری راهبردی عالیرتبه» میان مصر و ترکیه که پیشتر ایجاد شده بود، در جریان سفر اخیر اردوغان به قاهره بار دیگر فعال شد.
به نظر میرسد تحولات پس از عملیات «طوفان الاقصی» و جنگ غزه در سال ۲۰۲۳ نیز در تقویت این همگرایی نقش داشته است؛ چرا که مواضع دو کشور در قبال این تحولات تا حد زیادی به یکدیگر نزدیک بوده است. افزون بر این، افزایش استفاده اسرائیل از قدرت نظامی در محیط پیرامونی خود با حمایت گسترده آمریکا، نگرانیهایی را در قاهره و آنکارا ایجاد کرده و زمینه را برای همکاری نزدیکتر دو کشور فراهم ساخته است.
همکاریهای نظامی؛ محور نگرانی در تلآویو
پرونده همکاریهای تسلیحاتی و امنیتی، مهمترین و در عین حال حساسترین بخش روابط مصر و ترکیه در دو سال اخیر به شمار میرود؛ حوزهای که بازتاب گستردهای در رسانههای اسرائیلی داشته است.
ترکیه پیشتر با فروش پهپادهای «بیرقدار تیبی۲» به مصر موافقت کرده بود؛ پهپادهایی که در رده تجهیزات رزمی پیشرفته طبقهبندی میشوند. در اوت سال گذشته نیز مصر به پروژه توسعه جنگنده نسل پنجم ترکیه موسوم به «قآن» پیوست. همچنین دو کشور توافقی برای تولید پهپاد «تورخا» در مصر امضا کردند که با مشارکت سازمان صنایع عربی مصر و شرکت ترکیهای «هاولسان» انجام میشود. این پهپاد در حوزه پایش و جمعآوری اطلاعات کاربرد دارد.
مقامهای دو کشور این توافقها را گامی در مسیر گسترش همکاریهای صنعتی و نظامی عنوان کردهاند. در همین حال، روزنامه معاریو اسرائیل گزارش داد همکاری نظامی مصر و ترکیه وارد مرحلهای «بیسابقه» شده و میتواند پیامدهایی برای موازنههای نظامی منطقه داشته باشد.
در کنار این همکاریهای صنعتی، دو کشور رزمایشهای مشترکی نیز برگزار کردهاند. از جمله، رزمایش مشترک نیروهای ویژه در آنکارا در آوریل ۲۰۲۵ و ازسرگیری رزمایش دریایی «دریای دوستی» در سپتامبر همان سال پس از ۱۳ سال وقفه. این رزمایشها شامل مشارکت یگانهای دریایی، جنگندهها و نیروهای ویژه بوده است.
سفر اخیر اردوغان به قاهره نقطه عطفی در این روند تلقی شد. در جریان این سفر، دو رئیسجمهور بر افزایش حجم مبادلات تجاری تا سقف ۱۵ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۸ تأکید کردند. همچنین توافقهایی در حوزه تولید پهپاد و احداث تأسیسات تولید مهمات توپخانهای دوربرد در مصر با همکاری شرکتهای ترکیهای امضا شد. صادرات سامانه پدافند هوایی «تولغا» از دیگر محورهای همکاری اعلامشده بود.
برخی تحلیلگران منطقهای معتقدند در صورت تداوم این روند و همگرایی دیدگاههای مصر، ترکیه و عربستان سعودی، امکان شکلگیری چارچوبی فراتر از همکاری اقتصادی و حتی یک همپیمانی راهبردی میان این کشورها وجود دارد؛ موضوعی که در برخی اظهارنظرها از آن با عنوان «ناتوی عربی ـ اسلامی» یاد شده است.
از واشنگتن تا موگادیشو
یکی از ابعاد مهم نگرانی اسرائیل از نزدیکی مصر و ترکیه، ظرفیت بالقوه این محور برای تأثیرگذاری سیاسی در مقایسه با «محور ایران» عنوان میشود. در حالی که روابط تهران و واشنگتن با تنش همراه است، قاهره و آنکارا هر دو روابط رسمی و تعاملات فعالی با ایالات متحده دارند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در دوره مسئولیت خود بارها از روابط مناسب با رجب طیب اردوغان سخن گفته و در مقاطعی نیز از همکاری با مصر ابراز رضایت کرده بود. از نگاه برخی تحلیلگران، در صورتی که همگرایی مصر و ترکیه تثبیت شود، جلب حمایت واشنگتن علیه این محور برای اسرائیل به سادگی پرونده ایران نخواهد بود.
بر همین اساس، برخی ناظران معتقدند این محور بالقوه میتواند در تعامل با ایالات متحده، نقشآفرینی بیشتری در تحولات منطقهای داشته باشد و بر روند سیاستگذاریهای مربوط به خاورمیانه تأثیر بگذارد.
همکاری مصر و ترکیه در پرونده سومالی و واکنش اسرائیل
در سطح دیگر، تقویت و تعمیق روابط مصر و ترکیه در این مقطع زمانی، زمینه را برای هماهنگی تلاشها در پرونده سومالی فراهم کرده است؛ پروندهای که تلآویو هماکنون در آن حضور فعال دارد. در پایان سال گذشته، اسرائیل به رسمیت شناختن «جمهوری صومالیلند» را اعلام کرد؛ اقدامی که باعث شد اسرائیل اولین عضو سازمان ملل شود که این ناحیه را بهعنوان دولتی مستقل و دارای حاکمیت رسمی میشناسد. مصر و ترکیه این اقدام را محکوم کردند.
به نظر میرسد اسرائیل با این اقدام دو هدف عمده را دنبال میکند: نخست، ایجاد پایگاه نظامی در منطقه صومالیلند که مستقیماً روبروی یمن قرار دارد؛ و دوم، رقابت با نفوذ ترکیه در منطقه، جایی که آنکارا هم اکنون پایگاه نظامی دارد. با تقویت روابط مصر و ترکیه، تلاشهای اسرائیل با مقاومت جدی روبهرو خواهد شد، چرا که اکنون دو رقیب متحد بر احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی سومالی تأکید دارند؛ موضعی که عربستان سعودی نیز آن را پشتیبانی میکند.
واکنش اسرائیل و تقویت روابط با یونان
در پاسخ به این تحولات، اسرائیل تلاش میکند با تقویت همکاری خود با یونان- رقیب سنتی ترکیه در شرق مدیترانه- موقعیت خود را در منطقه تثبیت کند. در همین راستا، یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، به آتن سفر کرد تا روابط نظامی با یونان را گسترش دهد؛ روابطی که همکاری اقتصادی در زمینه استخراج گاز از شرق مدیترانه را بیش از ۱۵ سال پیش آغاز کرده بود.
در این سفر، نیکوس دندیاس، وزیر دفاع یونان، از همکاری با اسرائیل برای توسعه فناوریهای مقابله با تهدیدات پهپادی خبر داد. همچنین، وزیر دفاع اسرائیل با بیانی تلویحی اعلام کرد که کشورش و یونان یک «ائتلاف بازدارنده» تشکیل خواهند داد تا از نفوذ دشمنانی که درصدد بازگرداندن منطقه به عقب و ساخت امپراتوریهای منطقهای هستند، جلوگیری کنند. برخی تحلیلگران این سفر و این اظهارات را پیامی غیرمستقیم به مصر و ترکیه دانستهاند؛ پیامی که نشان میدهد اسرائیل به خطر بالقوه ناشی از تقویت روابط دو کشور آگاه است و عزم خود را برای مقابله با آن اعلام میکند.
