پرونده ایران روی میز ترامپ، پوتین و شی/ آیا قدرتهای بزرگ به دنبال توافقی برای پایان جنگ ایران هستند؟
تحریریه آوش/ زمینه اصلی این نشست به جنگی بازمیگردد که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و اگرچه مدتی است از شدت درگیریهای مستقیم کاسته شده، اما همچنان با محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا، محدودیتهای اعمالشده بر تردد کشتیها در تنگه هرمز و حملات پراکنده نظامی دو طرف به یکدیگر ادامه یافته است
در آستانه برگزاری نشست سه جانبه میان رهبران آمریکا، روسیه و چین در روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر، جنگ هشت ماهه ایران و آمریکا به یکی از مهمترین موضوعات دیپلماتیک میان قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. این نشست در حالی برگزار میشود که فشارهای سیاسی و اقتصادی بر دولت ترامپ افزایش پیدا کرده، تلاشهای میانجیگرانه قطر و ترکیه تشدید شده و مسکو و پکن فعالانهتر به این موضوع ورود کردهاند.
کاخ سفید روز جمعه ۱۳ نوامبر تایید کرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، دیدار خواهد کرد. این نشست از آن جهت اهمیتی بیسابقه پیدا کرده که علاوه بر موضوع کنترل تسلیحات هستهای، قرار است جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز در آن مطرح شود، هرچند مقامهای آمریکایی گفتهاند نباید انتظار داشت این گفتوگوها بلافاصله به توافقی مشخص منجر شود. وزارت خارجه چین نیز روز دوشنبه ۱۶ نوامبر با تایید اهمیت این دیدار، آن را رویدادی با اهمیت تاریخی توصیف کرد و اعلام کرد که سه رهبر درباره حفظ صلح جهانی و ثبات راهبردی گفتوگو خواهند کرد.
از جنگ فرسایشی ایران تا فشارهای سیاسی بر ترامپ
زمینه اصلی این نشست به جنگی بازمیگردد که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و اگرچه مدتی است از شدت درگیریهای مستقیم کاسته شده، اما همچنان با محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا، محدودیتهای اعمالشده بر تردد کشتیها در تنگه هرمز و حملات پراکنده نظامی دو طرف به یکدیگر ادامه یافته است. این وضعیت عملا باعث شده تا که علاوه بر بحران انرژی و اختلال در تجارت جهانی، کشورهای منطقه نیز با پیامدهای اقتصادی و امنیتی بیسابقه روبهرو شوند و انگیزه آنها را برای دستیابی به توافقی پایدار افزایش پیدا کند.
در آمریکا نیز شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای سوم نوامبر که به از دست رفتن کنترل هر دو مجلس کنگره منجر شد، فشارها بر ترامپ را افزایش داده، بهویژه آنکه جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، جنگ ایران و پیامدهای اقتصادی آن را از عوامل شکست انتخاباتی حزب خود معرفی کرده و خواستار بازنگری در رویکرد واشنگتن شده است. با اینحال، ترامپ که پس از دیدار با نخستوزیر قطر از پایان عملیاتی جنگ سخن گفته بود، چند روز بعد اعلام کرد آمریکا دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد و به ونس دستور داد تمرکز خود را از مذاکرات ایران به مسائل داخلی تغییر دهد که باعث شده تا میانجیگرها با ابهام مواجه شوند.
رایزنیهای پشت پرده؛ از دوحه تا تهران و آنکارا
در چنین شرایطی، قطر به مهمترین کانال انتقال پیام میان تهران و واشنگتن تبدیل شده و محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه این کشور، طی هفتههای گذشته تماسهای مستمری با مقامهای دو طرف داشته است. بر اساس گزارش آکسیوس، ونس نیز در مقطعی تقریبا هر روز با نخستوزیر قطر گفتوگو میکرده و میانجیها تلاش داشتند تا طرحی مرحله به مرحله را به ثمر برسانند که بر اساس آن، آمریکا ابتدا محاصره دریایی ایران را متوقف کرده و بخشی از داراییهای مسدودشده را آزاد، و ایران نیز با بازگشت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تاسیسات آسیبدیده موافقت کند تا در مرحله بعدی، تنگه هرمز بازگشایی و مذاکرات هستهای از سر گرفته شود.
این طرح که نسخهای فشرده و به گفته سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دو روزه، از پیشنهاد هفت مادهای ایران محسوب میشود، همچنان با اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات متقابل دو طرف روبهرو است. از یک طرف تهران خواستار تضمین پایان جنگ و عدم شروع حملات بعدی و رفع محدودیتهای اقتصادی پیش از ورود به مذاکرات گستردهتر است، اما از طرف دیگر واشنگتن شروط ایران را غیرواقعبینانه میداند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با اینکه بر ادامه دادن روند دیپلماتیک تاکید کرده، هشدار داده که دستیابی به توافق قریب الوقوع نیست.
ترکیه نیز در کنار قطر نقش فعالتری پیدا کرده و تا جایی پیش رفته که ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، در ۲۶ اکتبر همراه با مقامهای ارشد عربستان سعودی و پاکستان به تهران سفر کرد و با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، عباس عراقچی، وزیر امورخارجه و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران درباره کاهش تنشها و آینده مذاکرات ایران و آمریکا گفتوگو کرد. این تلاشها در ۱۳ نوامبر نیز با انتشار بیانیه مشترک ترکیه و قطر ادامه یافت که در آن دو کشور ضمن تاکید بر ضرورت حل دیپلماتیک بحران، خواستار تضمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز شدند.
ورود روسیه و چین؛ میانجیگری یا اعمال فشار بر ایران؟
با وجود نقش محوری کشورهای منطقه، گزارشهای تازه نشان میدهد که دولت ترامپ برای خروج از بنبست مذاکرات، به استفاده از نفوذ روسیه و چین نیز روی آورده است. دیوید ایگناتیوس، ستوننویس واشنگتنپست، روز ششم نوامبر گزارش داد که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با حمایت ترامپ از چین خواسته است از نفوذ خود در تهران برای پایان دادن به جنگ استفاده کند و پکن نیز این پیام را به مقامهای ایرانی منتقل کرده است. به نوشته او، ترامپ پیشتر در دیدار سپتامبر خود با شی جینپینگ همین درخواست را مطرح کرده بود و رئیسجمهور چین نیز در گفتوگوی خصوصی با او بر مخالفت خود با دستیابی ایران به سلاح هستهای تاکید کرده بود.
روسیه نیز در هفتههای اخیر تماسهای دیپلماتیک خود با تهران را افزایش داده و ولادیمیر پوتین در پنجم نوامبر میزبان محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، بود که پیامی از رهبر جمهوری اسلامی را به مسکو منتقل کرد. رضایی پس از این دیدار اعلام کرد که پوتین آمادگی روسیه برای کمک به پایان جنگ را تکرار کرده است. همزمان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیات مذاکرهکننده ایران در گفتوگو با الجزیره مدعی شد که آمریکاییها از پوتین خواستهاند ایران را به پذیرش مذاکرات مستقیم تشویق کند. این ادعا تاکنون توسط کاخ سفید تایید نشده است.
نشست شنژن میتواند به پایان جنگ منجر شود؟
باید به یاد داشت که نشست پیشرو صرفا با هدف حل بحران جنگ ایران شکل نگرفته است. طرح اولیه این نشست را پوتین در اکتبر مطرح کرد و روسیه امیدوار است تا از این فرصت برای پیشبرد اهداف خود در جنگ اوکراین استفاده کند، درحالیکه ترامپ خواستار آغاز مذاکرات جدید کنترل تسلیحات هستهای با مشارکت چین است. پکن نیز که نسبت به ورود به مذاکرات سهجانبه کاهش تسلیحات هستهای تردید دارد، تلاش میکند ضمن حفظ روابط با واشنگتن و مسکو، نقش خود را به عنوان یکی از بازیگران اصلی دیپلماسی جهانی تقویت کند.